Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

"Тойон Кыыл" киинэттэн санаалар

09:15 в 30.10.20180 17

"Тойон Кыыл" киинэни көрдүм, бэйэбэр улахан арыйыыны оҥостубатым. Айымньы эрэ барыта киһини долгутар, хараҕын уутун таһаарар кыаҕа суох.

Ол гынан баран эн дууһаҕын хамсатар, сүрэххин өрүкүтэр, өйгөр-санааҕар сүппэттик иҥэн хаалар суруйуулар, киинэлэр биирдиилээн да буоллар тахсаллар. Ол курдук көрбүккүн, аахпыккын өргө диэри умнубакка, өйдүү-саныы сылдьарыҥ баар суол.

Бу сырыыга миэхэ оннук иэйии киирбэтэ. "Тойон Кыыл" киинэҕэ бөлүһүөктүү барбатаҕым, киинэ ис хоһоонун, дьоруойдарын көрө, дьылҕаларын кытта тэҥҥэ "ыалдьа", нууччалыыта "сопереживайдыы" тиийбитим.

Мин бу киинэҕэ сүрүн дьоруой Тойон Кыыл дуу, эмээхсиннээх оҕонньор дуу буоларын өйдөөбөтүм. Кинилэр дьылҕаларыгар ыалдьыбатым, санаарҕаабатым, таайа сатаан бөлүһүөктээбэтим. Үгүс улуу дьон: Верико Анджапаридзе, Михаил Шолохов, Константин Симонов уонна да атыттар этэн тураллар – айымньы киһи дууһатын таарыйбат буоллаҕына айымньы ахсааныгар киирсибэт диэн.

Айымньы туохтан саҕаланарый, турарый? Дьоруойдары, кинилэр олорор, үлэлиир түөлбэлэрин уус-ураннык ойуулааһынтан. "Тойон Кыылы" көрө олорон бииртэн хомойдум – ыччаппыт саха олоҕун-дьаһаҕын билбэт буоллар буолан иһэриттэн. Ол курдук бу киинэҕэ саха ыалын укулаата көстүбэтэ, киинэ худуоһунньуга төрүттэрбит олохторун ымпыгын-чымпыгын атарахсытан көрдөрдө. Ыал ааттаах дьон, эмээхсиннээх оҕонньор тэлгэһэлээх, кыбыылаах, даллаах, ампаардаах, үгэхтээх буолаа инилэр. Сүөһүнэн идэһэ туттар ыал эттэрин, астарын-үөллэрин, арыыларын, туттар малларын-салларын ханна харайар буоллахтарай диир санаа үүйэ тутар. Саха киһитэ буоллаҕым, онон да ирдиибин тып-тап, чиҥ оҥоһуулаах тутуулардаах тиэргэни, күрүөнү-хаһааны. Ону биһиги тыйыс айылҕабыт ирдиир, энчини, сыыһаны бырастыы гыммат.

Сүөһүлэр уулуур ойбонноро хайыҥа халыҥ буолуохтааҕа ини, мууһа чарааһа, сүөһү уулаабатах саҥа ойбоно көстө сылдьар. Оҕо эрдэххэ колхоз көлүүр оҕустарын ойбоҥҥо уулата үүрэр киһи, ойбон бөҕөтүн билэр курдук сананабын. Аны туран оту хотоҥҥо киллэрэргэ сииппэ диэн талаҕынан өрүллүбүт, баайыллан оҥоһуллубут бэртээхэй, чэп-чэпчэки тэрил баара, ону баара эмээхсиммит аныгылыы, оту бобо харбаан, ыһан-тоҕон сүөһүлэригэр киллэрэрэ саха киһитигэр сүөргүтүк көстөр.

Кыбыыбыт бу сууллуохтуу дьардьайан турара сүрэ бэрт, эчи иэнэ кыратын, эбиитин биир сиргэр тэп дииллэринии, лэкээҕэ да бугулга да майгылаабат. Эгэ тиэйиилээх окко майгылыа дуо, сүөһүлэр кыстыктыахтаах отторун дуома сахсайан тураахтыыр. Туора омуктар көрөллөрүгэр амырыын хаһаайыстыба.

Хотойбут Орто Азия беркута, Саха сиригэр кэлэн төрүүр-ууһуур дьиҥнээх хотой буолбакка, кыргыыстар харыларыгар олордо сылдьан бултатар кыыллара. Тойон кыыл илии уйбат, ыарахан тыыннаах, ыйааһыннаах буоллаҕа. Хайыахпытый, үөрэхтээх, дрессировкаламмыт хотойбут суох буоллаҕа, онон беркут да барыстаҕа.

Кыһыллар таҥастара-саптара, будённовкалара, синиэллэрэ имиллибэтэҕэ-хомуллубатаҕа саҥата көстө сылдьар, биһиги дойдубут тымныытыгар соччо кэтиллибэтэхтэрэ буолуо. Аармыйаҕа сулууспалыырга синиэл тымныытын билбит дьон буоллахпыт.

Ойуун кыырар кэмигэр түннүк-үөлэс барыта бүөлэнэр, оҕо-дьахтар ылы-чып олоруохтаах дииллэрин ааҕар-билэр киһиэхэ, таһырдьаттан көрдөххө балаҕан түннүктэринэн көмүлүөк оһох уота сандаарыйан олороро хайдаҕа эбитэ буолла?! Саҥа былаас электричество уотун умаппытыныы тэҥэ, түннүктэр хараҥаны сырдатан, мэктиэтигэр дьэргэһэ сырдаан көстөллөр. Хараҥа халлааҥҥа оһох үөлэһиттэн кыым ыһыахтанара, ойуун кыырыытын дьиппиэрдэн, өссө санаа баттыылыктаах буолуох кэриҥнээҕэ. Афанасий Фёдоров сиэри-туому билэр бөҕө буоллаҕа, тоҕо тутуспатаҕын өйдөөбөтүм. Оҕонньор кытыйаттан мас хамыйаҕынан миин иһэн сапсырыйара олуонатык көстөр, остуолга лэппиэскэ тооромоһо да, иһит-хомуос да көстүбэт. Кураанах остуолга аһыыр.

Артыыстар уобарастарыгар сөптөөхтүк аттарыллыбыттар, ордук оҕонньор олус хараахтарнай бодолооҕо харахха быраҕыллар, оонньууллара да сөптүҥү. Комсомол уолаттар өрөпөөннөспөттөрө сонуннук көһүннэ.

Мин санаабар, киинэ уһуллуутугар үп-харчы татыма дьайбыт, киинэ оҥорооччулары аһыныах санаа киирэр. Дьэ бу хаһан саха киинэтигэр сөптөөх үп көрүллэрэ буолла?!

Улахан бириэмийэни ылбыт киинэни дууһаны өһүөҕэ ыйаан, суобаһы долбуурга ууран, ырытарга хорсун санаалаах буолуохха наада. Өһүргэнсии, кыыһырсыы, тымтан туруу тахсар суол, ол гынан баран бары хайгыы сырыттахпытына саха киинэтэ ырааппат диэн санааттан салайтаран суруйдум.

Омук дьоно хайҕаабыттарын барытын сөп диир кэм ааһан эрэр, аастар да дии саныыбын. Омук дьоно биһиэхэ экзотиканы көрөллөрүн таһынан, бүгүҥҥү күҥҥэ диэри сэбиэскэйи тобоҕолуур санаалара-оноолоро ааһа илик. Саҥа былаас бэрэстэбиитэллэрэ эдэр уолаттар хотойу түҥнэри ыталларын, ыраахтааҕы хотойун суулларарга тэҥнээн, олус сөбүлээбэтэхтэрэ. Манна даҕатан эттэххэ, Россияны өлөрөр-өһөрөр дойдуга холууллара, сөбүлээбэттэрэ эбилик буоллаҕа. Режиссёр Новиков бэйэтэ да этэринэн улахан бириэмийэни күүппэтэх, бириэмийэни анаабыттарыттан соһуйан хаалбыт. "Маннык улахан бириэмийэни ылыам дии санаабатаҕым", – диэбитэ да ону туоһулуур.

Бириэмийэни ылар үчүгэй, ол гынан баран бириэмийэнэн олорбокко, олох кырдьыгынан олорор кэммит ыган кэллэ. Онно бэлэм олорорго ыҥырар киинэлэр элбииллэригэр баҕарабын. Россияҕа өлөрсүүлээх-өһөрсүүлээх киинэлэр быыстала суох тахса турар кэмнэригэр "Тойон Кыыл" киинэ тахсыыта сонуннук көстүбүт буолуон эмиэ сөп. "Өстөөххүн өһөрүөххүн, кыайыаххын баҕарар буоллаххына, хайҕаан биэр", – Даллес ЦРУ тойоно эппитин санатан туран, бу ыстатыйаны суруйдум. Саха киинэтэ олохтоохтук киһилии быһыыга-майгыга сайдарыгар үбэ-харчыта үгүөрүтүк көрүллээрэй диэн санаанан салайтардым. Онон киинэ оҥорооччулар өһүргэммэттэригэр бигэ санаалаахпын.

Ыҥырыллан ыалдьыттаан баран иһитигэр кулгуйбут киһи курдук санаммаппын, оннук санаамаҥ даҕаны.

Тойон Андрей Саввич Борисов продюсердаабыт сүүһүнэн мөлүйүөн бюджеттаах, Владимир Фёдоров "Созвездие Марии" айымньытынан киинэтэ провал улахана буолан, саҥата-иҥэтэ суох мэлийдэ, умуннардылар. Этэллэринэн, А.С. Борисов 300-400 мөлүйүөн бюджеттаах "Чыҥыс Хаан ыйааҕынан" киинэтэ  эмиэ проваллаабыта. Аны 200 тахса мөлүйүөннээх "Тыгын Дарханы" күүтэбит. Хайатын да иһин баай республикаҕа олорорбут киинэлэри үбүлээһинтэн көстөр. Онно тэҥнээтэххэ, кыра бюджеттаах "Тойон Кыыл", режиссёр Новиков киинэтэ көрөөччү интэриэһин тарта. Улахан мөлүйүөн суумалаах киинэ эбитэ буоллар, баҕар худуоһунньук даҕаны саха олоҕун-дьаһаҕын балайда да атыннык көрдөрүө эбитэ буолуо.

 

Степан СИВЦЕВ

-Доллу.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
1 + 3 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.