Доллар61.32 Евро75.65
-1 °С

Толору ырытыы суох

12:12 в 11.04.20180 6

Өрүстэр сүнньүлэригэр тутуллубут ГЭС-тэр айылҕа тутулун куруутун тосту уларыталлар. Ити аҥаардас өрүскэ уу кэлэн ааһара бохсулларыттан эрэ буолбатах.

Өрүс – тыыннаах эйгэ. Кини сүнньүгэр үүнэр от-мас турбутунан тимирдэҕинэ кини уута сытыйан күүскэ фенолу таһаарар дииллэр. Ол дьиҥниэн кырата, судургута эрэ. Иннэлээх мас, сэппэрээк, от үүнээйи тимирэ сытан таһаарар этиктэрин састааба сөҕүмэр араас уонна элбэх. Ол барыта салгыы устар уу туругар дьайар. Фенолу сэргэ мас испиирэ (метиилэбэй) курдук күүстээх дьаат куруутун суксуруһа сылдьар. Ол өрүс быһыт кэнниттэн салгыы устар уутун туругун тосту алдьатар. Анал үөрэхтээх элбэх сиригэр кумааҕы, целлюлоза комбинаттарын тутары куруутун утарсаллар, тохтотоллор. Холобур Байкал комбинатын өр кытаанахтык туруорсан Иркутскай экологтара саптарбыттарын курдук.

1998 с. атырдьах ыйын бүтүүтүгэр миэхэ биир докумуону сыана быстара аҕаллылар. Аата «Бүлүү ГЭҺин үһүс уочаратын  күөлүн олбоҕун  бэлэмнээһин уонна  ону уунан толоруу айылҕаҕа дьайыыта» диэн ааттаах. Үлэни Хоту сир экологиятын института уонна «Вита-Т» диэн кини анал тэрилтэтэ г.м.н.д Ю.В.Шумилов уонна б.н.к А.И.Божедонов салалталарынан оҥорбут. Экология институтун үлэтэ найгы ини диэн арыйбахтаан көрөн иһэн, олус соһуйдум.

Отчуот бүүс-бүтүннүү бу тутуу барыахтаах ороскуотун айылҕа суотугар чэпчэтии эбит. Үлэ сүрүн сыала Үһүс ГЭС олбоҕун маһын кэрдибэккэ, ону ыраастаабакка да тимиртэххэ ол айылҕаҕа, Бүлүү айылҕатыгар охсуута суолтата суох, кыра буолуо диэн буолбут. Дьон-өйө санаата араас, ол эрээри Хоту сир экологиятын институтун сүрүн үлэһиттэрэ көстөн турары уонна элбэх сыллаах кэтээн көрүү түмүгүн билимэттэрэ дьикти. Наука сорох дьоно ол кэмтэн, сымнатан эттэххэ, производство интэриэһин инники туталлар эбит дуу диэн соһуйарга эрэ тиийэҕин.

ГЭС бастакы уонна иккис уочаратын тутарга олбох тыатын ыраастаабакка тимирдии содулун наука үлэһиттэрэ ама билбэттэрэ кэлиэ дуо?

Отчуоту сирийэн көрөн баран кини сүрүн түмүктээһинэ сыыһатын дакаастаан суруйан баран «Якутскэнерго» оччотооҕу салайааччытыгар К.К.Ильковскайга тус бэйэтигэр илдьэн биэрдим. Мин кинини дойдутугар Депутатскайга үлэлиир эрдэҕиттэн билэрим.

Наука тэрилтэтин отчуотун мин, айылҕа харыстабылын үлэһитэ, сыаналаабыппын көрөн баран соһуйбата. «Якутскэнерго» салалтата отчуот көтүмэхтик суруллубутун көрөн саарбахтаан биһиэхэ ыыттаҕа. Биһиги уу харыстабылын салалтата үлэлээбиппит устатыгар Бүлүү ГЭҺэ өрүскэ дьайыытын утары охсуспуппут. Үксүгэр хотторуулаах тахсарбыт. Холобур, ГЭС иккис уочаратын тутууга тимирэр мас өрүс уутугар дьайыытын уонна арыый хойут быһыты үрдэтэн балачча киэҥ ойууру кэрдибэккэ тимирдии өрүскэ охсоро төһөтүн кыайан быһаарбакка, ситэ турууласпатахпыт. Итини мин оччолорго олус ситиһиилээхтик үлэлээбит биһиги тэрилтэбит өрүстэри ситэ туруулаһан харыстаабакка, хотторбут сэдэх түгэннэригэр киллэрэбин.

Ол эрээри оччолорго да санаабытын баарынан этэн, партия обкомун салайааччыларын сөбүлэҥнэрин ыларбыт элбэҕэ. Мин билигин санаатахпына, үксүгэр биһиги бэйэбит салалтабыт ситэ туруорсубат эбит дуу диибин. Холобур, ГЭС быһытын үрдэтииттэн тимириэхтээх ойуурдары ыраастааһын кэбэҕэс да эбитэ буолуо.

Мин бу түмүктээһиммин 1998 с. балаҕан ыйын 4 күнүгэр биэрбитим. Ити кыһын ГЭС олбоҕун толору ыраастааһын саҕаламмыта уонна нөҥүө сыл бүппүтэ. Ити саҕана Бүлүү улуустарыгар үлэ кэмчитэ, баҕалаах элбэҕэ. Онон үлэ олус түргэнник сиппитэ.

Үһүс ГЭС өрүскэ хайдах дьайбытын хомойуом иһин кыайан кэтээн көрбөккө, пенсияҕа барбытым. Ол кэнниттэн тахсыбыт кинигэлэргэ да, хаһыаттарга да ГЭС муората Бүлүү өрүскэ дьайыытын толору ырытыыны түбэһэн көрө иликпин.

 

Николай ЧЕРЁМКИН,

үтүөлээх эколог.

Выбор читателей

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
1 + 3 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.