Доллар64.43 Евро72.7
+16 °С

Терактар, Магнитогорск, Авангард о.д.а. тустарынан хайдах баарынан

15:46 в 08.02.20190 398

Ааспыт сыл бүтүүтэ Кылаабынай командующайбыт Аан дойдуга ханна да суох, кимиэхэ да туттарар кыаҕа суох гиперзвуковой баллистическай аракыатаны ыытан боруобалаан көрдүбүт диэтэ. Онтубут Камчаткаҕа баар усулуобунай сыалы көтөн тиийэн тапта диэн телевидениенэн кэпсээн Арассыыйа норуотун үөртэ. Бу боруобалааһын Арассыыйа норуотугар Саҥа дьыллааҕы бэлэх буолла диэтэ.

Ити аракыатабыт "Авангард" диэн ааттаах эбит. Производствоҕа хайы-үйэ киирбит. Ити кэпсиир кэмигэр аттыгар олорор Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрин чөмчөкөлөрө Оборуона министрэ Шойгу, кини солбуйааччыта үүттэрин тоҕо түһэрбит оҕолор курдук туттан олороллоро көрөргө хайдах эрэ дьиибэ этэ.

Бу гиперзвуковой түргэннээх аракыата диэн тыас түргэнинээҕэр  хас да уонунан төгүл элбэх түргэннээх буолар эбит. Ону киһибит 27 мах диэтэ. "Мах" диэн тыас сир үрдүгэр 20 кыраадыс сылааска 340 миэтэрини биир сөкүүндэҕэ көтөр түргэнэ. 27-ни 340-ҥэ төгүллүүбүт, буолар 9180 миэтир сөкүүндэҕэ. Халлаан механикатыгар 3 космическай түргэннэр бааллар: 1-гы түргэн – 7900 м/с, итинник түргэнинэн Сир спутниктара көтөллөр, 2-с түргэн –  11,2 км/с, итинник түргэнинэн аракыата Күнү тула көтөр кыахтанар, 3-с түргэн – 16,6 км/с, итинник түргэннээх аракыата Күн да тардыытыгар бэриммэккэ куосумаска кыыл баран хаалар. Тэҥнээн көрүүгэ АК-47 аптамаат буулдьатын түргэнэ ортотунан 740 м/с.

1-гы космическай түргэнинэн көтөр аракыаталары телевизорынан көрөргүт буолуо. Бу 3 сүһүөхтээх күтүр бэйэлээх хас уонунан миэтэрэ үрдүктээх, хас да миэтэрэ араадыйастаах аарыма сэп буолар. "Союз", "Восток", "Протон" диэн аракыаталары өйдүүргүт буолуо. Бу аракыаталар куосумаска көтөн тахсалларыгар мүнүүтэттэн ордук кэмҥэ бастакы сүһүөҕэ диэн аарыма 4 баахтардаах чааһа мотордары-баҕастары оттуктара бүттэҕинэ арахсан Сиргэ төттөрү курулууллар. Ахсынньы 27 күнүгэр ыытыллыбыт аракыата тобохторо Алдан, Бүлүү сирдэригэр түспүттэрин туһунан истибиккит буолуо. Бастакы сүһүөх кэнниттэн 2-с сүһүөх үлэлээн барар, оттуга бүттэҕинэ 2-с сүһүөх эмиэ арахсан Сиргэ курулуур, ол кэнниттэн дьэ 3-с сүһүөх холбонон аракыатаны куосумаска таһаарар, аракыата түргэнэ 7900 м/с буолар, 3-с сүһүөх бааҕа, мотуора эмиэ арахсан Сиргэ түһэр.

Ахсынньы 26 күнүгэр көрдөрүллүбүт "Авангард" диэн аракыата сир анныттан көтөн тахсарыгар бэрт кыра люк хаппах аһыллар курдук көстүбүтэ, ол кэннэ үөһээ ааттаммыт аракыаталарга ханан да холооно суох кып-кыра аракыата көтөн тахсыбыта уонна былыттарга киирэн сүтэн хаалбыта. Ити күн НАСА диэн Амыарыкалар куосумаһынан дьарыктанар тэрилтэлэрэ сүүһүнэн байыаннай спутниктара биир да аракыата Оренбург уобалаһыттан көтөн тахсыбытын даҕаны, Камчаткаҕа да баран түспүтүн көрбөтөхтөр. Былыттар муҥутаан сиртэн 2-3 килэмиэтир үрдүгүнэн сылдьаллар, аракыата куосумаска тахсар буоллаҕына 100-200 км үрдүккэ сылдьар.

Бу "Авангард" 1-гы космическай түргэннээх буоллаҕына кинини сиргэ түһэрэргэ бытаардыахха наада. Бытаарбатаҕына төһө баҕарар куосумаска көтө сылдьыан сөп. Бытаардыллан баран атмосфера курдат төттөрү түһэригэр тааһы бырахпыт курдук түһүөхтээх, ол аата 9,8 м/с түргэтиир түргэнинэн. Ити аата хас сөкүүндэ аайы түһэр түргэнэ 9,8 миэтэрэнэн түргэтээн иһиэхтээх. Кэлиҥҥинэн олус түргэтээн салгыҥҥа аалыллан олус итийэн умайан киирэн барыахтаах. Түүн халлааҥҥа сулустар түһэллэрин көрөр буолуохтааххыт: ити куосумастан көтөн кэлбит метеориттар Сир атмосфератыгар киирэн умайан бүтэллэрин көрөҕүт.

Аны туран маҥнай көтөн тахсарыгар 27 мах саҕа түргэтиэр диэри 10-ча махтан саҕалаан тас куорпуһа эмиэ олус итийэн тулата плазма диэн ааттанар салгын араҥатынан бүрүллэр эбит, ити араҥаны араадьыйа сигнала курдарбат, көтөн иһэр аракыатаны сиртэн салайар кыах уурайар.  Ол аата көтөн иһэр 1-гы космическай түргэннээх "Авангарды" Сиртэн араадьыйа сигналынан сир диэки салайар кыаллыбат. Ити "Авангард" көтөн иһэн эриллэҥнээн көтөр диэбиттэрэ, Амыарыка аракыатата таппатын диэн.

Быһатынан эттэххэ бу "Авангард" аныгылыы тылынан эттэххэ "фейк", ол аата сымыйа. Ол иһин даҕаны Аармыйа чөмчөкөлөрө сирэйдэрэ дьаабы этэ: үөрбүттэрэ-көппүттэрэ букатын көстүбэт этэ. Ааспыт сыл кулун тутарыгар киһибит "Авангард" серияҕа киирдэ, оҥоһуллан эрэр диэбитэ, бу сырыыга эмиэ инньэ диэтэ. 27 мах түргэннээх аракыата таһа, куорпуһа 12000-15000 кыраадыс итийиэхтээх эбит, итиччэ итиини тулуйар ханнык да матырыйаал ханна даҕаны оҥоһулла илик. Сиргэ баар хайа баҕарар металл, бэсэстибэ итиччэ итиини тулуйар кыаҕа суох – умайан буруо буолан ыһыллан хаалыахтаах. Саҥа айыллыбыт композитнай да матырыйааллар итиччэ итиини тулуйбаттар. Күн үрдүгэр итиитэ 6000 кыраадыс дииллэр.

Амыарыкалар бу иннинэ  биһиэттэрэ Оренбуртан аракыаталары 4-тэ ыыта сатаабыттара да хайалара да кыайан көппөтөхтөрө диир эбиттэр. Амыарыкалар куосумастан барытын көрөн олороллор. Киһибит тугу да ыйдаҥардыбатынан туһанан тулалыыр дьоно кыра оҕону албынныыр курдук сыһыаннаһаллар, тугу баҕарар лапсалыыр быһыылаахтар.

Саҥа дьыл буолуо аҕыйах чаас иннинэ ахсынньы 31 күнүгэр сарсыарда 6 чаас диэки Уралга баар Магнитогорскай куоракка 10 этээстээх панельнай дьиэ биир подъеһа бүтүннүүтэ дэлби ыстанна, 10 этээс тухары баар 48 кыбартыыра (сорохтор 24 квартира дииллэр) бүтүннүүтэ суулунна, 39 киһи өлүгэ көһүннэ. Ол түүн таһырдьа  -29 кыраадыс тымныы эбит.

Итиннэ киһи дьиктиргиирэ эмиэ олус элбэх. Холобур, гаас эһиннэ дииллэр. Ону баара урукку элбэх гаас эстиитигэр түбэспит дьон кэпсииллэринэн, гаас муҥутаан биир квартираҕа мустуон сөп эбит уонна эһиннэҕинэ даҕаны муҥутаан ол квартира ааннарын, түннүктэрин тоҕута тэбиэн сөп үһү. Бу сырыыга 10 этээс бүтүннүүтэ сууллубут. Аны туран отопление турбалара быһыта бараннар уу бөҕө тохтон кыһыҥҥы тымныыга паар, чаан бөҕө буолуохтаах эбит даҕаны ол суох: отоплениены эрдэ араарбыт курдуктар. Гаас эмиэ эрдэ араарыллыбыт быһыылаах дииллэр. Гаас эстибитэ буоллар баһаар буолуохтаах эбит да, туох да баһаара турбатах. Гаас эһиннэҕинэ хара тордох истиэнэҕэ хаалар эбит, бу сырыыга ол эмиэ суох.

МЧС сулууспалара 1200 үлэһиттэрэ бары кэлэн ити алдьархайга үлэлииллэр диэбиттэрэ да сууллубут дьиэни ыраастыырга 2 киһи аа-дьуо сүөдэҥнииллэрэ, биир кыраан барбах хамсыыра видиктэргэ көстөр этэ.

Ити үлүгэр тымныыга дьиэ сууллубута 35 чаас буолбутун кэннэ 11 ыйдаах Ваня Фомин диэн оҕону биир Пётр Гриценко диэн ыччат булан таһаарбытын Москубаҕа сөмөлүөтүнэн көтүппүттэрин көрдөрбүттэрэ. 20 кыраадыс тымныыга 11 ыйдаах оҕо хайдах үлүйэн өлөн хаалбакка 35 чаас устата  сытарый? Түүн өссө  -29 кыраадыс тымныы эбит. Аны туран  ити Пётр Гриценко диэн МЧС киһитэ Египеккэ сөмөлүөт саахалланыытыгар эмиэ баар этэ дииллэр, Сочига Александров ансамбылын дьоно сөмөлүөккэ саахалланалларыгар кини эмиэ баара үһү. Мэлдьи сырыы аайы артыыстатарга илдьэ сылдьар уоллара эбит.

Ол иннинэ реанимация диэн балыыһаҕа биир киппэ баҕайы көрүҥнээх эдэр ыччаты этин бүтүннүү сөлүөҥкэнэн биһэн баран систиэмэ ыла сытар курдук кырабаакка сытарыгар Москубаттан көтөн кэлбит  Арассыыйабыт тойоно уонна миниистир Скворцова кэлэннэр көрсөллөрүн көрдөрбүттэрэ. Онтулара дьиҥэр реанимация балыыһата буолбатах – перинатальнай сыантыр эбит: боростойдук быһаардахха саҥа төрөөбүт дьахталлары уонна кинилэр саҥа төрөөбүт оҕолорун көрөр-истэр балыыһа. Билиҥҥи ФСБ дьоно анаан-минээн ханна да үөрэммэттэр дииллэр, ити сулууспаларыгар билсиинэн-көрсүүнэн киирэр эбиттэр. Инньэ гынан бары кэриэтэ билии-көрүү, өй-санаа өттүнэн улахан татым дьон дииллэр. Ол иһин даҕаны бүтүн Арассыыйа үрдүнэн терактарын киһилии сатаан оҥорботтор диир эбиттэр.

Аны туран ити дьиэ дэлби тэптэриллиэхтээҕин  уонна бэрэсидиэн кэлиэхтээҕин туһунан ФСБ-лар нэдиэлэ инниттэн билэр этилэр дииллэр.

Ити дьиэ сууллубутун кэнниттэн сарсыныгар дуу, өйүүнүгэр дуу ити дьиэ таһыгар ааһан испит "Газель" диэн массыынаҕа террористар баран испиттэрин булан ытыалаталаан кэбиспиттэрин көрдөрдүлэр. Дьиҥинэн кимнээҕэ биллибэт дьону өлөртөөбүт курдуктар.

Арассыыйа дьоно инньэ ааспыт сыл ахсынньытын 31 күнүттэн (сорохтор ол да инниттэн) арыгылаабыттара 10-ча хонно. Ити кэм устата элбэх киһи, оҕо өлүүлээх, эчэйиилээх быһылааннар бөҕө буолуталаабыт буолуохтаахтар: баһаарга умайыы, массыына саахалыгар түбэһии, бандьыыттар илиилэриттэн, уулуссаҕа тоҥон. Арассыыйа үрдүнэн ити аҕыйах күн устата 14000-18000 киһи сыл аайы өлөр эбит.

Сахабыт да сиригэр дьон, оҕо суорума суолланыыта элбэх буолуо: сыта-тура истиэхпит ээ. Киин былаастар Арҕаа омуктары үтүктэн ороһуоспа каникуллара диэни үөскэтэн бэйэтэ мөлтөх норуоту айгыратар бэрт сылтаҕы буллулар. Бэйэлэрэ ити күннэргэ элбэх харчылаах дьон сиэринэн Аан дойду хайа баҕарар ичигэс сирдэригэр баран көччүйэн кэлэллэр, оттон харчыта суох араҥа эрэйдээх дьиэтигэр арыгылаан буолар-буолбат эрэйгэ барытыгар тиксэр. Уонна онтуттан букатын санаарҕаабат.

Юрий МЕКУМЯНОВ.

Сунтаар с.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
6 + 0 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.