Доллар64.49 Евро71.84
+7 °С

Т-34 киинэ туһунан санаабын эттэхпинэ, маннык...

09:12 в 24.02.20190 273

Бу киинэ төрдүттэн сымыйа уонна Арассыыйа ыччатыгар, дьонугар-сэргэтигэр куһаҕан эрэ өттүнэн дьайар кыахтаах диэн киинэни ырытааччылар этэр эбиттэр. Мин онно эмиэ сөбүлэһэбин. Сэбиэскэй саҕана 1964 сыллаахха тахсыбыт "Жаворонок" диэн киинэни үтүктэн таһаарбыт курдуктар дииллэр.

Киинэттэн көрдөххө эсэсовецтар туох да аһара гуманнай, сымнаҕас баҕайы дьон курдук көрдөрүллүбүттэр. Онуоха эбии акаары эбиттэр. Итинник гуманнай, сымнаҕас, акаары ньиэмэстэри кытта Сэбиэскэй Сойуус норуоттара хайдах 4 сылы быһа улахан сиэртибэлэри көрсөн, хас уонунан мөлүйүөнүнэн дьоннорун, оҕолорун, дьахталларын, кырдьаҕастарын кыдыйтаран сэриилэспиттэрэй!

Бу күннэргэ Ленинград блокадата көтүрүллүбүтэ 75 сылын бэлиэтээтилэр. 900 күн устата блокада кэмигэр 1,5 мөлүйүөн куорат олохтооҕо хоргуйан өлбүт, ол иһигэр сүүһүнэн тыһыынча кыра оҕо! Бу тугуй? Гуманнай норуот ити үлүгэрдээх ыар алдьархайы оҥорбута дуо! Суох! Бу кыыллыйбыт фашистар этэ!

Кыһыл оҕо ытыырын тулуйбакка утуйа сытан туран кыһыл оҕону ийэтиттэн былдьаан ылан оҕону истиэнэҕэ баһын хампы охсон өлөрөн баран, төттөрү утуйан хаалар кыыллар кэлэн биһиги өбүгэлэрбитин имири эһэ сатаабыттара. Ньиэмэстэр нуучча норуотун "недочеловеки, возомнившие себя людьми" дииллэрэ. Бэйэлэрин "высшай расабыт" дэнэллэрэ. Киинэҕэ көстөрүн курдук "высшай раса" киһитэ "эбисийээнэ аҥаардаах" киһини кытта илии тутуспат. Ону билигин итинник үтүө дьон курдук көрдөрөөһүн нуучча норуотугар улахан алдьаныы тахсыбытын бэлиэтэ. Уонна ити киинэни хас уонунан мөлүйүөн Арассыыйа дьоно, ыччата көрбүтэ дьон букатын быдло буолбутун туоһута.

Сэрии буолан ааспыта ыраатта. Ону биһиги, сэрии оҕолоро, сэрии бүтэн эрдэҕинэ төрөөбүт оҕолор хайдахтаах ынырык, алдьархайдаах сэрии буолан ааспытын өйдүүбүт. Билиҥҥи ыччаттар, оҕолор билбэттэрэ, өйдөөбөттөрө элбэх буолуон сөп. Ити киинэни көннөрү боевик курдук көрбүт буолуохтаахтар.  Ол саҕанааҕы Сэбиэскэй Сойуус норуоттарын хас биирдии дьиэ кэргэнигэр киирбит алдьархайы билиҥҥи дьон өйдөөбөттөрө биллэр. Ол эрээри ити буолан ааспыт алдьархайдаах сэрии содула Арассыыйа норуотугар билигин да баарын ыччат билбэт. Сэрии содулун суотугар Арассыыйа нэһилиэнньэтэ хайдах да элбээн быстыбат. Сэриигэ саамай чулууларбыт, үлэһиттэрбит, хорсуннарбыт суох буолбуттара. Ол суотугар билиҥҥи норуот түргэн тэтиминэн кэхтэ, деградациялыы турар.

Онтубут күннээҕи олохпутугар ырылыччы көстөр. Дьон кыыллыйар, сүрэҕэ суох буолан иһэр, арыгылааһын тохтообот, киһилии үлэлээн бэйэ олоҕун тупсарар оннугар дьону албыннааһын, түөкүннээһин үүнэ-тэһиинэ суох баран эрэр.

Сэрии маҥнайгы күннэригэр сүүһүнэн тыһыынча Кыһыл Аармыйа байыастара сэриилэһэр оннугар сааларын, сэптэрин-сэбиргэллэрин туппутунан "билиэҥҥэ барар сир ханна баарый?" диэн ыйыта-ыйыта билиэҥҥэ барбыттара дииллэр. Ол иһин даҕаны Сталин олус кэлэйэн, абаран билиэҥҥэ түбэспит саллааттары таҥнарааччылар диэн аһара абааһы көрбүтэ. Аһара элбэх билиэннэй баар буолан хаалан, ону ньиэмэстэр көрөр-харайар кыахтарыттан тахсан мөлүйүөнүнэн билиэннэй хоргуйан, ыалдьан, тоҥон өлбүтэ.

Киинэҕэ көстөрүн курдук 1941 сыл күһүнүгэр билиэҥҥэ түбэспит саллааттар бары сотору буолан баран аччыктаан, тоҥон өлбүт буолуохтаахтар, хайдах да гынан 1944 сылга диэри тыыннаах кэлбэттэр. Өссө ити лааҕырдара штрафной лааҕыр диэн эбит, ол аата өссө ыарахан усулуобуйалаах буолуон сөп этэ, ону баара билиэннэйдэр бары киинэҕэ көрдөххө куруортан кэлбит дьон курдуктар. Өссө кылаабынай дьоруой лааҕырдартан 7-тэ күрээбит эбит, ол үрдүнэн кинини ньиэмэстэр ытан кэбиспэккэ тыыннаах илдьэ сылдьаллара букатын сымыйа.

Ити киинэнэн аныгы тугу да билбэт ыччаты соруйан сыыһа өйдөбүлгэ киллэрэ сатааһын курдук көрүөххэ наада: фашистар диэн дьоһуннаах үтүө дьон этилэр, билиэн диэн туох да куһаҕана суох дьыала, билиэҥҥэ барартан куттанымаҥ диэн. Киинэ режиссёрдара бэйэлэрэ итинник саныыр, итинник толкуйдаах ыччаттар быһыылаах. Дьиҥнээҕинэн хайдах ыарахан балаһыанньа буола сылдьыбытын режиссёрдарбыт дуомнара билээхтээбэттэр, инньэ гынан фашизмы реабилитациялыыр үлэни ыыталлар диэххэ наада.

Элбэх билиэннэйдэри ньиэмэс быраастара уопут оҥорорго тутталлара, билиэннэйдэри крематорийдарга уматан мыыла оҥорон саллааттарыгар түҥэтэллэрэ, кыра оҕолор хааннарын оботторон ылан бааһырбыт саллааттарыгар куталлара. Үчүгэй татуировкалаах билиэннэй саллааттар тириилэрин сүлэн ол-бу абажур эҥин оҥороллоро. Билиэҥҥэ түбэспит медсестра дьахталлары уһулуччу эрэйдээн-муҥнаан, өлүөхтэригэр диэри күүһүлэтэлииллэрэ. Билиэҥҥэ түбэспит Карбышев генералы хас да сылы быһа "дойдугун, норуоккун таҥнаран биһиэхэ сулууспалаа" диэн ыххайа сатаан баран, кыһын 1944 сыллаахха тыбыс-тымныы уунан ыстаран тоҥ муус буолуор диэри муҥнаан өлөрбүттэрэ.

Сэрии кэмигэр кырыктаах өстөөҕү утары оккупацияҕа түбэспит нэһилиэнньэ бартыһааннар этэрээттэригэр оҕолуун, дьахтардыын, кырдьаҕастыын хас да сылы быһа сэриилэспиттэрэ. Кинилэр саҕа өстөөҕү абааһы көрөр дьон суох этилэр. Билиэҥҥэ гестапоҕа түбэстэхтэринэ ынырыктаахай сордооһуну-муҥнааһыны барытын тулуйаллара: аанньаран билигин этиэхпит дуо – "бартыһаан курдук тугу да саҥарбат!" диэн.

Ньиэмэстэр сыччах Белоруссияҕа 628 дэриэбинэни туох баар онно олохтоох оҕолорун, дьахталларын, кырдьаҕастарын кытта тыыннаахтыы уматан күл-көмөр оҥорбуттара. Хас биирдии өлөрүллүбүт ньиэмэс саллаатын иһин  кырата уоннуу олохтоохтору ытан, ыйаан өлөрөллөрө. Украинаҕа баар Краснодоҥҥа 16-17 саастаах сүүһүнэн уолаттары, кыргыттары подпольеҕа кыттыстыгыт диэн үлүгэрдээхтик муҥнаан-сордоон баран шахталарга тыыннаахтыы быраҕаттаабыттара. Ол оҕолор "Молодая гвардия" диэн кистэлэҥ тэрилтэлээхтэрэ. Түөрт сылы быһа барбыт кырыктаах сэриигэ төһөлөөх элбэх көннөрү эйэлээх олохтоох дьон кыргыллыбыта буолуой! Ону билигин кэлэн ким да кыайан ааҕар кыаҕа суох. Бу – кыра оҕолор, кыргыттар, дьахталлар, кырдьаҕастар этэ.

Саха сиригэр тыылга хаалбыт дьоммут сэриигэ баран өлбүт дьоммутунааҕар хоргуйан, ыалдьан икки төгүл элбэх киһибит өлбүтэ дииллэр. Бу эмиэ кып-кыра оҕолор, кыргыттар, дьахталлар, кырдьаҕастар этилэр. Ыал ыалынан эстэр этэ. Билигин туох эмэ итиннэ майгынныыр алдьархай тирээн кэллэҕинэ билиҥҥи дьон, ыччат дойдуларын, норуоттарын тустарыгар 80-ча эрэ сыл анараа өттүгэр олорон ааспыт өбүгэлэрбит саҕа булгуруйбат бөҕө туруктаныахтара дуо? Мин олус саарбахтыыбын! Ол оннугар долгуйдаҕа буола-буола "Т-34" диэн киинэни көрүөхтэрэ. Дьыбааҥҥа эрэ сытан хорсуннар!

Сэрии бүппүтэ ырааттаҕын аайы, тоҕо эбитэ буолла, нуучча дьонун бэйэлэрин истэриттэн сэбиэскэй норуот Ийэ дойдутун көмүскээн харса суох сэриилэспитин, үлүгэрдээх элбэх хорсун быһыыны фроҥҥа даҕаны, тыылга даҕаны оҥорбутун саарбахтыыр этиилэри оҥороллоро олус элбээтэ. Зоя Космодемьянская бырахтарыылаах этэ диэбит киһи баар, 28 панфиловецтар диэн суох этилэр диэн, Александр Матросов диэн киһи дзоту бүөлээбэтэҕэ диэн.

Ленинграды тутатына ньиэмэстэргэ туран биэриэххэ баар этэ диэбиттэрэ. Ленинграды Сталин дьаһалынан көмүскээбэтэхтэрэ буоллар Ленинград аттыгар баар ньиэмэс сэриилэрэ Москуба анныгар тиийиэ этилэр, оччоҕо Москубаны ньиэмэстэр ыланнар сэрии хотторуунан бүтүө этэ. Төһөтүн да иһин маҥнай утаа дьоммут сатаан да сэриилэспэтэллэр, куота да сылдьыбыт буоллаллар, кэлиҥҥинэн ньиэмэстэр хайдах курдук кырыктаахтарын өйдөөн өстөөҕү утары баар кыахтарынан утарылаһан, элбэх хаанынан, сүтүгүнэн да буоллар хаанымсах өстөөҕү чугутан, бүтэр уһугар Берлиҥҥэ тиийэн тыынын иһиллээбиттэрэ!

Киинэҕэ кэпсэммит түбэлтэ сэрии устата хаһан да буолбатаҕа дииллэр. Арай сэрии бүтэн эрдэҕинэ Девятаев М.П. диэн билиэннэй лётчик, омугунан мордвин, ньиэмэс бомбардировщигынан көтөн тахсан бэйэтин дьонугар тиийбитэ баар. Ити хорсун быһыытын иһин Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа буолбута, 1957 сыллаахха.

Т-34 тааҥка "Тиигири" ("Тиигир" сүнньүнэн 1943 сыл сайыныттан сэриигэ баар буолар. Ол иннинэ 1942 сыллаахха Ленинград анныгар 1-2 "Тиигир" кэлбит) да, "Пантераны" да кытта тэҥҥэ анньыһар кыаҕа суоҕа. Т-34 сэнэрээтэ ити тааҥкалар инники броняларын 500 да миэтиртэн хотуппат эбит. Оттон "Тиигир"  88 мм-дээх уһун стволлаах бууската Т-34 тааҥканы 2 килэмиэтир ыраахтан курдары ытан кэбиһэр.

Сэрии түмүгүнэн Т-34-85 тааҥка 1944 сылтан 1945 сылга диэри 45 тыһ. тахса, "Пантера" 6 тыһ. тахса оҥоһуллубуттар. "Пантера" эмиэ сити диэки сэриигэ баар буолар. Сэрии устата "Тиигир" тааҥкатааҕар 10 төгүл элбэх Т-34-85 тааҥка умайбыт. Т-34-85 муҥутаан сатаннаҕына 3 эрэ кыргыһыыга сылдьар кыахтаах эбит, соннук кылгас үйэлээх гына оҥоһуллар: 50 чаастан ордук сырытта да алдьанан киирэн барар курдук.

Мин урут да суруйбутум курдук Кыһыл Аармыйа сэриигэ дьонун букатын кылгас кэмҥэ бэлэмниирэ диэн. Тоҕо оннугун билбит суох. Холобур истребитель-лүөччүктэри 30 чаас, сороҕор отой даҕаны 15 эрэ чаас бэлэмнииллэр эбит. Оттон ньиэмэстэр – сыл аҥаара. Сэбиэскэйдэр танкистарын эмиэ бэрт ыксалынан аҕыйах хонук эрчийэн баран сэриигэ киллэрэллэрэ. Итиннэ тоҕо итиннигин быһаарыыта маннык буолуон сөп: сөмөлүөттэр даҕаны, тааҥкалар даҕаны умайаллара, алдьаналлара элбэҕэ бэрт буолан кичэйэн өр кыайан дьону бэлэмнээбэттэрэ буолуо. Ол иһин уолаттар мөлтөх бэлэмнээх буолан ордук сатаан сэриилэһэр ньиэмэстэртэн хотторор буолуохтарын сөп.

Нууччаҕа ол саҕаттан киһи сыаннас буолбат этэ. Ити сөмөлүөттэргэ, тааҥкаларга хас да сүүһүнэн тыһыынча эдэр уолаттар туох да туһата-хабыта суох өлөллөрө. Нууччалар ахсааннарынан эрэ хайа баҕарар кыргыһыыга өстөөҕү самнарар эбиттэр. Т-34 иккис Аан дойду сэриитин бастыҥ тааҥката диэн кэпсээн нууччалар бэйэлэрин арбаныыларын түмүгэр үөскээбит өйдөбүл. Билиҥҥи чинчийээччилэр этэллэринэн Иккис Аан дойду сэриитин чулуу тааҥкатынан ньиэмэс 75 мм-дээх буускалаах "Пантерата" буолар эбит. Ол эрээри хойут, 1944 сыллаахха, баар буолбут уонна аҕыйах тыһ. устуука оҥоһуллубут.

Т-34 тааҥка ыытарга олус ыарахан ырычаактардаах буолар. Кыра-хара киһи мээнэ саараммат: 40-60 киилэ күүһүнэн ырычаактары тардыалыахха наада. Коруобката эмиэ 4 эрэ скоростаах. Ити бойобуой усулуобуйаҕа соччото суох. Тааҥка иһигэр олорор киһи иннин даҕаны, ойоҕосторун даҕаны кыайан көрбөт. Инньэ гынан ньиэмэс тааҥкалара, буускалара Т-34-дү хайа таптаабыттарынан уматаллара. Сайын иһигэр олус итии, кыһын төттөрүтүн олус тымныы буолар. Аны туран 2-3-тэ буускаттан ыттыҥ да тааҥка иһигэр киһи кыайан тыыммат чаана халыйар. Ол кыһалҕаттан люктаргын аһан кэбиһэҕин.

Бу киинэни көрбүт киһи сөбүлээбит, хайҕаабыт буоллаҕына бу киһиэхэ улахан алдьаныы, итэҕэс баарын туоһута дии саныыбын.

Юрий МЕКУМЯНОВ.

Сунтаар с.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
3 + 0 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.