Доллар61.32 Евро75.65
-1 °С

Сылгыһыт скверин тутуоҕуҥ

15:28 в 11.04.20180 20

Тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын сокуонун 1-кы ыстатыйатын 3-с пуунугар ыйыллар: «Төрүт олохтоохтор үөр сылгыны иитиилэрэ бу кинилэр төрүт дьарыктара буолар» диэн.

Ону таһынан 3-с ыстатыйа 4-с пуунугар: «Төрүт олохтоохтор төрүт дьарыктарын, кинилэр сири-уоту баһылыылларын, төрүт олохторун быһыытын (традиционный образ жизни), олохторун-дьаһахтарын билиниллэр уонна кинилэр бырааптара көмүскэллээх буолуулара мэктиэлэнэр (признание и гарантирование права)», «…үөр сылгыны иитиигэ государственнай өйөбүл олохтонор».

Дьэ бу сокуон уруккута аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктарга, сүнньүнэн табаһыттарга тарҕанар эбит буоллаҕына, аны билигин бу сокуон төрүт олохтоох сылгыһыт сахаларга тарҕанар буолбута кэрэхсэбиллээх.

Аны туран бу сокуоҥҥа олоҕуран ил дархан Е.Борисов үөр сылгыны иитиигэ болҕомтотун ууран, бу салаа сайдыытыгар аналлаах «О мерах по развитию табунного коневодства в Республике Саха (Якутия)» диэн дьаһал таһааран турар (22.08.2016 с. №1373). Бу дьаһалга быһаччы ыйыллар:

1. «Кулун тутар 21 күнэ – Сылгыһыт күнүнэн биллэриллэр»;

2. «Үөр сылгыны иитэр хаһаайыстыбаларга ыраах сытар сылгы мэччирэҥин сирдэрэ бэриллэллэр…».

Көстөрүн курдук, үөр сылгыны иитээһин – төрүт дьарыкпыт буоларын туоһулуур, бу дьарыкпыт сайдыытыгар сүдү суолталаах сокуоннар уонна дьаһаллар таҕыстылар. Сыл аайы кулун тутар 21 күнүгэр «Сылгыһыт күнүн» бэлиэтиир буолабыт.

Өрөспүүбүлүкэтээҕи сылгыһыттар Сойуустара сылгыһыт күнэ – бу сахалар национальнай бырааһынньыкпыт буоларын билинэн уонна биллэрэн тураллар. Бу сокуоннар уонна дьаһаллар мээнэ тахсыбатахтара чуолкай. Кырдьыга да үөр сылгыны иитии тыа хаһаайыстыбатын биир сүрүн салаата буолар, бу салаа сайдыытын историята дириҥ силистээх-мутуктаах, ол аата дириҥ ис хоһоонноох.

Үс үйэ анараа өттүгэр нуучча хаһаахтара бастаан Саха сиригэр үктэнээт аттаах уонна сылгылаах сахалары көрсөн соһуйан да, сөҕөн да Москуба ыраахтааҕытыгар Михаил Фёдоровичка маннык сурук ыыппыттар: «А, Якольская, государь, земля велика и людна, и конна…» – диэн.

Аны туран XVII үйэттэн саҕалаан Пётр I ыраахтааҕы элбэх аттаах, сылгылаах сахалар баалларын билэн Уһук Хоту, Илин сирдэри баһылыырга аттаах сахаларынан Камчатка уонна Охотскай муора кытылларыгар тиийэр айан трагын тэрийтэрэр.

Бу айан трагын тэриллиитэ Россия сирэ-уота кэҥииригэр уонна сайдыылаах дойдулары – Американы, Японияны кытта быысаһарыгар, границатын бөҕөргөтөрүгэр улахан суолталаах суол-иис аһыллыбытын аныгы көлүөнэ дьон өйдүөх тустаахпыт. Маннык улахан суолталаах айан трагын тэриллиитигэр аттаах сылгыһыт сахалар, биһиги өбүгэлэрбит муҥура суох өҥөлөөхтөр.

Ол курдук бу уһун-унньуктаах айан трагынан саха көлүүр аттарынан сахалар Россия промышленниктарын, табаардары, бородуукталары, байыаннай күүстэри Камчатка, Охотскай муора кытылларыгар таспыттара. Дьэ кыһыннары-сайыннары үлүгэрдээх уһун айан трагын устун үс үйэ тухары саха аттара, сылгыһыттара сыыйыллан олорбуттара биһиги историябыт сөҕүмэр чахчыта буолар.

Үс үйэ тухары 2,5 мөлүйүөн курдук саха аттара таһаҕас таспыттара. Манна биир үйэ устата 420864 саха аттара уонна 73703 сылгыһыттара уһун-унньуктаах, эрэйдээх-муҥнаах  айаҥҥа кыттыбыттара.

Дьэ ол да иһин өбүгэлэрбит – сылгыһыт сахалар билигин даҕаны Магадан уонна Охотскай кытылларыгар олохсуйан олороллорун истэбит. Сахалар өссө ат көлөнөн почта трагын тэрийбиттэрин умнар эмиэ сатаммат.

Аны туран Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 40000-тан тахса саха аттара Сэбиэскэй Аармыйа кавалериятыгар кыттаннар Улуу Кыайыыны уһансыбыттара. Сэрии кэнниттэн эйэлээх олоҕу уһансыыга 6 сылгыһыт сахалар аан бастакынан Социалистическай үлэ Геройдарын урдук ааттарын сүкпүттэрэ, кинилэр өбүгэлэрин утумнаан боростуой үлэһит саха норуотун бүтүн Советскай Союз үрдүнэн аатырдыбыттара.

Уһук хоту уонна Уһук илин сирдэр: Чукотка, Камчатка, Магадан, Охотскай муора кытыллара, Бодойбо сирдэрэ уруккута Саха сирин территориятыгар киирсэр этилэрэ. Бу сирдэри сахалар салайан олорбуттарын саныахха сөҕүмэр.

Онон өбүгэлэрбит – сылгыһыт сахалар Ийэ дойдуга Уһук Илин уонна Уһук Хоту сирдэри баһылыырга муҥура суох өҥөлөөхтөрүн умнубат сыалтан Сылгыһыттар сойуустара Дьокуускай куорат баһылыгар этии киллэрэн турабыт: куорат ипподромугар мемориальнай комплексы – Сылгыһыт скверин тутан дьэндэтэргэ.

Сир үрдүгэр маннык айан суоллара (атынан) тыйыс тымныылаах, ирбэт тоҥ сирдээх, уһуга биллибэт куйаар сирдээх Илин Сибиир, Уһук Хоту, Уһук Илин сирдэринэн сыыйыллыбатах буолуохтаах диэн сабаҕалыыбын. Маннык «титаническай» айаны биһиги өбүгэлэрбит – сылгыһыт сахалар тэрийэн туралларын дьон көрүүтүгэр, дьүүлүгэр таһаарарбыт ытык иэспит буолар. Оччотугар аныгы кэлэр көлүөнэлэргэ өбүгэлэрбит оҥорбут улуу дьыалаларын, өйдөбүнньүгүн хаалларыахтаахпыт.

 

Валерий СЛЕПЦОВ-Тунах,

Сылгыһыттар сойуустарын салайааччыта, тыа хаһаайыстыбатын ветерана.

 

Выбор читателей

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
6 + 4 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.