Доллар64.49 Евро71.84
+7 °С

Сөп буолуо, норуот маҕаһыынын тэрийиэҕиҥ! Бырайыага бу баар

08:54 в 04.05.20190 80

TUYMAADA.RU. Бары билэрбит курдук харчы саамай түргэнник эргийэрэ – күннээҕи туттуллар табаардары атыылааһына буолар. Ол эбэтэр тыа сиригэр араас ханаалларынан түмүллүбүт харчы чааһынай маҕаһыыннар нөҥүө сылтан сыл эргийэ, биир киһи биир дьиэ кэргэн интэриэһигэр үлэлиир. Аны кыратык анаалыстаан көрүөххэ.

Холобурга: Арыылаах нэһилиэгэ 1991 сыллаахха 1056 киһилээх эрдэҕинэ биир бородуукта, биир хаһаайыстыбаннай маҕаһыын баара. Билигин 2018 с. 5-6 регистрациялаах маҕаһыын, 2-3 дьиэттэн атыылыыр дьон баар. Кинилэр “үтүөлэринэн” сыанабыт быыстала-хабыра суох сыл аайы үрдүү турар.

Аны бу 2017 с. туругунан, дьон көһөн 320 киһи олорор бөһүөлэгэр төһө харчы араас сиртэн киирэрин ааҕабыт:

1. Ый аайы биэнсийэ уонна босуобуйа – 2 мөл. 150 тыһ. солк х 12 ыйга = 25 мөл. 150 тыһ. солк.

2. Үлэһиттэр хамнастара (ДЭС, ЖКХ, орто оскуола, детсад, кулууп, бэтэринээрдэр, балыыһа, олохтоох администрация, тыа хаһаайыстыбата уо.д.а.) – 3 мөл. солк. х 12 ыйга = 36 мөл. солк.

3. Булчуттар, балыктан сылга – 4 мөл. солк.

Быһа холоон 65 мөл. 150 тыһ. солк биир сылга.

Быһа ороскуот (ипотека, ЖКХ, бензин, уо.д.а.) – 32 мөл. солк. Ордугун чааһынай маҕаһыыннар эргитэллэр.

Бу кыһалҕаны быһаарарга “Норуот маҕаһыына” бырайыак толкуйданна. Сүрүн сыала – нэһилиэккэ кэлбит харчы нэһилиэк иһинэн эргийэн, дьон олоҕун чэпчэтэргэ үлэлээһинин тэрийии. Инникитин харчы эргиирэ бөһүөлэк – нэһилиэк – улуус – республика - Россия иһигэр эргийэрин ситиһии.

Маҕаһыын тэриллэр сыала-соруга:

- нэһилиэккэ кэлбит харчы нэһилиэк иһинэн эргийэн, дьон олоҕун чэпчэтэргэ үлэлээһинин тэрийии;

- күннэтэ туттуллар бородууктаҕа-табаарга сыана олоҕо суох үрдүүрүн, хаачыстыбатын хонтуруоллааһын;

- тыа сирин дьонун сомоҕолооһун.

Маҕаһыын тэриллиитэ:

1. Маҕаһыын уопсай бас билиилээх паайсыктартан (дольщиктар) турар. Бары тэҥ бырааптаахтар, биир киһи 1 тыһыынча солкуобай сууммалаах усунуоһу угар, паайсык ахсаана хааччахтаммат. Атынын бааннартан кредит уонна тастан көмө ылан саҕалыыллар.

2. Маҕаһыын сүрүн быраабылата: кредити төлөөһүн паайсыктар барыларын эбээһинэһэ буоларынан, күннэтэ аһыыр аһы, туттар малы-салы бу маҕаһыынтан эрэ атыылаһыахтаахтар.

3. Маҕаһыын устааба уопсай мунньахха бигэргэтиллэр.

Олохтоох былаас:

- Нэһилиэк “түөлбэ”-лэринэн арылларын көҕүлээһин.

- нэһилиэнньэ сомоҕолоспут Норуот маҕаһыыннарыгар чэпчэки сыанаҕа социальнай бородуукта атыыланарын аныахтаах;

- маҕаһыыны арыйарга көмөлөһүөхтээх. Дьиэ-уот булан биэриигэ уонна да атын боппуруостарын быһаарсыыга.

Өрөспүүбүлүкэ былааһа:

- 10 бастакы нэһилиэккэ “пилотнай” диэн ааттаан тэринэллэригэр 5-7 мөл. солкуобайга диэри көмө көрүөхтээх (куонкурус быһыытынан);

- атыттарга кыттыгас бааннартан 1-2 сылга диэри бырыһыана суох кредит (заём) ылалларын мэктиэлиэхтээх.

Маҕаһыын устаабыгар киирэр сүрүн хайысхалар:

- бастакы 3 сылга дивиденд ааҕыллыбат. Ол кэнниттэн барыстан ылыллар эбии төлөбүргэ барар харчы (дивиденд) бырыһыанын уопсай мунньах быһаарар;

- сыл аайы барыстан бырыһыан быһыытынан нэһилиэк сайдыытыгар ананар. Манна көрүллүөн сөп: тыраахтары уонна таһаҕас массыынатын кредиккэ ылыы, үлэ миэстэтин таһаарар бырайыактарга харчы угуу, ол курдук отону, балыгы астыыр оборудованиены атыылаһыы о.д.а. уопсай мунньаҕынан быһаарыллар;

- бородуукта сыанатын түһэрэр инниттэн табаары оҥорооччуга быһа тахсабыт;

- маҕаһыыҥҥа бородуукта сыанатын үрдэтии уопсай мунньах быһаарыытынан бигэргэнэр;

- маҕаһыын олохтоох бородууксуйаны – эти-балыгы, куһу-хааһы, сир аһын нэһилиэнньэттэн тутан атыыга таһаарар, атын сиргэ тиэйэн илдьэн батарар;

- маҕаһыын үлэһиттэрин, тырахтарыыс, суоппар, о.д.а. хамнастара уопсай мунньаҕынан бигэргэниллэр;

- дивиденд (эбии төлөбүр) ким төһө харчыны киллэрбитинэн быһаарыллар. Маҕаһыын кассатыгар хас биирдии паайсыкка анал счёт арыллар.

“Норуот маҕаһыына” бырайыак түмүгэ.

- Нэһилиэккэ кэлбит харчы (пенсия, пособие, хамнас уо.д.а.) бөһүөлэк иһинэн эргийэр, олохтоохторго туһалыыр.

- Норуот сомоҕолоһор (мунньахтарга кыттар).

- Бородууктаҕа сыана үрдүүрэ хонтуруолланар.

- Олохтоох бюджекка нолуоктан харчы киириитэ эбиллэр.

- Олохтоох үлэһит ыстаастаах, пенсиялаах буолара мэктиэлэнэр.

- Үлэ миэстэтэ сылтан сыл (астыыр-үөллүүр салааҕа, о.д.а. бырайыактарынан) элбиир.

- Олохтоохтор уопсай үлэҕэ кытталлара ситиһиллэр.

- Арыгыны атыылааһын хонтуруолланар.

 

Анатолий СЛЕПЦОВ.

Үөһээ Халыма.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
8 + 0 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.