Доллар61.26 Евро72.24
+18 °С

Оскуолаҕа тылы үөрэтии тоҕо өнүйбэтий?

11:39 в 12.07.20180 10

Оскуолаҕа саҥардыы үлэлээн иһэн бэрт чобуо, тобуллаҕас толкуйдаах, барыны барытын быһаарар, олус бэркэ билэр оҕолорум нуучча тылын уруогар киирэн паартаттан нэһиилэ быгар, ньимиликээн буолан хаалалларын олус сөхпүтүм. Туохтан маннык сыһыан үөскүүрүн быһаараары толкуй бөҕөҕө түспүтүм.

1972 с. сэтинньигэ «Комсомольская правда» хаһыакка «Все начинается с «Абечердара» диэн молдаван оҕолоругар анаммыт букубаар туһунан ыстатыйа сүрэҕим ортотунан ааспыта. Букубаар сүрүн геройа – кыракый Гугуцэ, бэйэтэ кыра эрээри аһынар-харыһыйар улахан сүрэхтээх, үтүө санаа долгуйар туонатын дэлэччи аһан, бэйэтэ дьүккүйэн, үөрүүнү үксэтэр соруктаах.  Букубаар хара маҥнайгыттан, оҕо ааҕар буолуоҕуттан сүрүн сыаннастарга - төрөөбүт дойду, ийэ, эйэ туһунан үөрэтэр, үтүөнү, сырдыгы өрө тутарга такайар.

«…Хаар түстэ. Тымныйда. Санаатыгар, Гугуцэ улахан да улахан бэргэһэни айда. бэргэһэ бастаан аттыгар олорор кыысчааны, онтон кылааһы барытын, тиһэҕэр сэлиэнньэни барытын сапта. Дьон бары ирдэ, уоскуйда.»

«…Саҥа дьыл буолла. Гугуцэ тыаҕа баран үчүгэйкээн харыйачааны булла. «Сээн, барахсаны. Биһиги курдук кыччыгый. Кэрдибэппин. Бэйэбит кэлиэхпит, харыйачааны симиэхпит, кини тула оонньуохпут».

Көрдөөх – нардаах талааннаах бэйиэттэр: Спиридон Вангели уонна Григоре Виеру оҕо сурукка үөрэнэр эрэ буолбакка, лиичинэс, гражданин буола үүнэр Сүрүн кинигэтин оҕолорго бэлэхтээбиттэр. Кыракый Уйбаанчык, сэрбэйбит Мааһыҥкай төрөөбүт дойдуларын киэргэлэ буола улаатар дьоллоох түгэннэрин тэрийэр, сибэкки курдук ситэн – тупсан иһэллэриттэн күн ахсын оҕолорун кытта тэҥҥэ үөрэр учуутал дьолун киһи туохха тэҥниэҕэй? Дьоллоох буоларга учуутал бу ньыманы: ааҕарга – суруйарга үөрэтиини гражданины иитэн таһаарыыны кытта дьүөрэлиири толору баһылаабыт буолара булгуччулааҕа – бириэмэ көрдөбүлэ.

¥өрэтэр кинигэлэрбитин: 5-с – 8-с кылаастарга саха тылын, нуучча тылын үөрэтэр учебниктарбытын ылан көрөбүн – болоорхойдорун, оҕону тардыбаттарын, үөрэнээччигэ дьайар күүстэрэ суоҕа тоҕо сүрэй? Молдавия букубаарын курдук, «мин», диэн оҕо бэйэтин, бар дьон ортотугар билиниитин, уопсастыбаҕа миэстэтин, эбээһинэһин уонна быраабын чуолкайдааһынын 4 (5-с – 8 –с кыл.) сыл устата ииппэт - үөрэппэт учебник туох туһалааҕый?

Тыл баар буолан аан дойду баар. Тыл киһини киһи оҥорор, олоҕу инники илдьэр, өй – санаа күүһүн илбистиир модун кыаҕа биһиги учебниктарбытыгар сыччах күннээҕи кыһалҕабытын эрэ быһаарсарбытыгар көмө сүгэ - күрдьэх кэриэтэ, тутахсыйан, сулланан, быһата, ааҕар – таба суруйар эрэ дьоҕуру биэрэр сорудаҕы толорооччу буолла. Хоту дьон, биһиги, маанылаах муҥур балыкпытын дириҥ далайтан хостоон таһаараат, сонно, балык этэ тарда сыттаҕына астаан, кэрчиктээн сиибит, балыгы буһарабыт, ыһаарабыт, хатарабыт, туустуубут, тоҥнуу кыһабыт, быһата, балык туох баар амтанын, киһиэхэ дьайыытын барытын билэбит. Бултуохпут инниттэн санаабытыгар хайдах гыныахпытын, харайыахпытын  барытын ырытабыт, хайа да кыһалҕаҕа биир да балыгы сытыппаппыт.

Саха тылын, нуучча тылын биһиги оскуолаларбытыгар (5 – 8 кыл.) үөрэтии – былыр үйэҕэ сытыйан бүтэн, ойоҕоһун уҥуоҕа атыгыраабыт, хараҕа уолбут балык тоноҕоһун ырытан, «бу муҥур», диэн үөрэтэн муҥнаныыга маарынныыр.  Амтанын да билбэккин, астаан да туһаммаккын, эгэ харайыыны билиэҥ дуо.

Ааҕааччылар, бары оскуолаҕа үөрэннэххит, миигин кытта сөбүлэһиэххит: оҕо саамай кыайбат, сөбүлээбэт, иккис сыл хаалар уруоктара - саха тылын уонна нуучча тылын уруоктара этилэр. Литература уруоктара өссө төһө эмэ сэргэх буолаллара. Саха оҕото үксэ математиканы кыайара, иҥнэрэ тыл буолара. Иэдээн дии, оҕо бэйэтин эйгэтин – тыл уруоктарын кыра кылаастартан абааһы көрөргө тириэрдии! Биһигини саха тылыгар үөрэппит Иннокентий Афанасьевич Тырылгин, Николай Ильич Васильев ыарахан уруоктардаах дьон этилэр. Тыл уруогун аайы грамматика быраабылаларыгар муомахтанан да биэрэрбит, дэлби илистэн, туһулууну, толорууну, даҕаамыры, дьөһүөлү туох сыаллаах нойосуус үөрэтиэхтээхпитин өйдөөбөккө, уруок кэнниттэн хаалан нукаай буоларбыт. Мин, литератураҕа үчүгэй буоламмын, төһө эмэ барсарым, оттон доҕотторум эрэйдээхтэр бэркэ эрэйдэнэллэрэ. Ол да иһин буолуо, «О» - бэлэмнэнии кылааска 16 буолан үөрэммиппититтэн 11-с кылааһы иккиэйэх бүтэрбиппит. Оройуон киинигэр соҕотох орто оскуола баара, 8 нэһилиэк оҕолоро бииргэ үөрэммиппит, доҕотторбут да балаһыанньалара итинтэн ордуга суоҕа. £ссө, аһары баран, 1961 с. Николай Ильич Сылгы Ыытар оскуолатыгар тиийэн математиканы үөрэппит, 7-с кылааска 13 оҕону, кылаас аҥаарыттан ордугун, иккис сылга хаалларбыт! 1959 – 60с.мин үөрэммит 5-с кылааспыттан 10 –тан тахса оҕо хаалбытыгар кини оруола үрдүгэ буолуо. Төһө да сайаҕас киһи буоллар, кини математиканы үөрэтэр ньымалары баһылаабыта буолуо дуо? ¥өрэх салаата даҕаны хонтуруоллаабатаҕа тугун сүрэй? Табаарыһым, «Бочуот Знага» уордьаннаах дириэктэр, Горохов Степан Николаевич, математика учуутала, мин да хаалыах киһи Бандерова Дусяттан (ол саас Дуся 20 сааһын туолан фермаҕа барбыта) устаммын туораабытым, диэн күлэрэ.

20 сыллааҕыта Саха сирин үрдүнэн 6000 оҕо кылааска иккис сылын хаалар, аҥардара тыл уруоктарыттан, дииллэрэ. Билигин даҕаны онтон уларыйбата ини. Тоҕо манныгый?

Саха оскуолаларыгар үөрэтии методиката, учебниктар нуучча тылын үөрэтии мадьыалыттан сүһэн ылыллыбыт. Лингвистэр оҥорбут учебниктара наукаҕа олоҕурар буоланнар, хара маҥнайгыттан тылы наука курдук үөрэтии аҥаардастыы баһыйбыт. Биһиги аҕаларбыт – ийэлэрбит, 1926 – 29-с сылларга аһыллыбыт оскуолаларга,  үөрэниэх баҕа баһыйан, төбөлөрүн соттор сыыһынан кэлгинэн, аттыларыгар уулаах иһити, хоруоска килиэби уурунан, түүннэри нойосуус күүһүнэн билиини ылан тэйэллэрэ, үөрэххэ маннык сыһыан 50 – с сылларга диэри барбыта. Биһиги көлүөнэбит атын этэ, лигиччи ааҕыыннан, нойосуустааһынынан үөрэҕи ылыы уларыйбыта, аралдьыйар да көстөн истэҕэ. Ол кэмҥэ, урукку хатарыылаах учууталлар, оҕолору харыстаабакка, «чиҥник үөрэн», диэн хаалларыылара баһаамнаабыта.

5-с кылааска кэлбит оҕону «фонетика», «орфография», «дорҕооннор» дөйүтэн түһэрэллэр. 6-с кылааска «синтаксис», «пунктуация» дэлби ыстыыр. Салгыы «морфология», «саҥа чаастара» эрийэллэр. «Этии биир уустаах чилиэннэрэ», «Баһылатыылаах холбуу этиилэр», кинилэр араастара олох да буораталлар.  5 сыл муҥнанан, дуона суоҕу ыйдаҥардар дьон 9-с кылааһы туорууллар. Сатаан бэйэлэрин өйдөбүллэрин кыайан тириэрдибэт, тылга дьадаҥы саппаастаах оҕону грамматика тыыны – быары таһаарбат хапчааныгар киллэрии - үөрэхтэн матарыыга тэҥнээх. Учууталлартан ыйыттахха, «¥өрэх диэн үлэ, ыарахан буолуохтаах», диэччилэр, мин ону олох утарабын.

Кытай омук иероглиф диэнинэн ааҕар – суруйар буолбута 5000 сыл буолбут. Иероглиф – бэлиэ (нууччалыыта «символ»), бүтүн көстүүнү, дьайыыны, араас чувствоны, үтүөнү - мөкүнү көрдөрөр хартыына. Кытай үөрэнээччитэ тыһыынчаннан иероглибы билиэхтээх. Суруйаары гыннаҕына саамай бэргэн, кини санаатыгар сөп түбэһэр иероглибы талан суруйар. Суруйа олордоҕуна иероглифтар кинини араас эгэлгэ эйгэҕэ киллэрэллэр, оҕо өйө күүскэ үлэлиир, сырдык - хараҥа, үтүө - мөкү, кырдьык – албын охсуһуута кини дууһатын толорор. Кытай, дьоппуон оҕото уруок аайы дойдутун патриота буоларга үөрэнэр, учууталлара иероглиф суруйуутун муҥутуурдук баһылаан «каллиграф», уонна хайаан даҕаны 3 – 4 устуруокалаах, олус бэргэн киэҥ өйдөбүллээх «хокку», «танка» хоһоону суруйуу маастардара буолаллар. Маннык үөрэнэр буоланнар кытайдар, дьоппуоннар өйдөрө муҥутуурдук сайдар. Дьоппуоннар, £лөөн улууһун саҕа сиргэ 126 мөл. киһи батан олороллор, сиртэн хостонор баайдара олох суох эрээри аан дойдуга 4-с экономикалаахтар, тимири хостообот, киилэ уматык суох эрээри аан дойдуга саамай улахан флоттаахтар. Маннык сөҕүмэр сайдыыга иероглиф быһаарыылаах оруоллаах, тоҕо диэтэххэ, хас эмэ тыһыынча сыл устата уруок аайы оҕо төбөтө, өйө муҥутуурдук үлэлиир.

Нууччаттан киирбит, учуонай эппитин курдук «бааһынай» алпаабыттаахпыт. Буукубалар дорҕоону эрэ бэлиэтииллэр. Нуучча тылын учуутала буоларбынан нууччалыы холобуру аҕалабын. «Кыыс дьиэттэн кирилиэскэ таҕыста» (девушка вышла на крыльцо») - киһи үөрбэт да, хомойбот да холобура, суруйааччы бэйэтин сыһыана биллибэт. Кытай оҕото, иероглифтарынан манныгы маарынныыры суруйан таһаарыах этэ: « Встану я в утро туманное, солнце ударит в лицо, ты ли, подруга желанная, всходишь ко мне на крыльцо?...( А.Блок)» Хайдахтаах курдук санаа уһуктуута, кэрэҕэ талаһыы сүүс араас мөһүүрэ уотунан оонньууруй? Бу хартыына хас биирдии тылын ырытыы, синонимнары буллахха туох уларыйыы буолара – тыл дэгэтин уҥуора көстүбэт, умсулҕаннаах хонуута!

Биһиги оҕо толкуйдуур дьоҕурун сайыннарыыга инники хардыылыахпытын сөп этэ, үөрэтэр методикабытын уларытарбыт буоллар. Грамматика хааччахтарынан оҕону муҥнуур олох наадата суох. Кыра кылаастан, «Абечердар» букубаар курдук, оҕону тыл дэгэтигэр, ойуулуур - дьөһүннүүр кыаҕар, тылы имитиигэ үөрэтиэххэ наада. Литература уруоктарыгар айымньыны бараллар, тыл уруоктарыгар үөрэтэр айымньыларын тылын үөрэтэллэр, нууччалыы «языковой разбор» диэн. Биллэн турар, саха, нуучча литературатын сүмэтин иҥэриммит, тылы ырытыыга маастар учуутал эрэ кыайар соруга. Холобур, Амма Аччыгыйа «Сынньалаҥҥа» диэн кэпсээнин нууччалыы ааҕан баран, сахалыы тылбаастатыахха сөп, Кириллов умсан баран балай эрэ ыраах күөрэйбитин туһунан. Дьэ манна оҕолор арааһы барытын туойаллар, барыта ситэтэ суох, сыппах, түгэни таба көрдөрбөт тыллары. Аарыма Амма Аччыгыйа бэргэнник да: «уу үрдүн тоҕо сүргэйэн, Кириллов төбөтө «чолос» гына түспүтэ»,- диэбитэ буолбат дуо? Тоҕо бэрдэй, бэргэнэй, маастар тыла, тыастыын – уустуун чорулаан? Тылы байытыы, уруулуу тыллары булуу, олору ырытыы - үөрэнээччилэргэ утаппыт киһиэхэ ууну кутан биэрэргэ холоонноох. Ырытыы нөҥүө оҕолор уус – уран айымньыларга ыпсаллар, тыллара байар, ким ааҕар – ол тирэхтээх. хаһан даҕаны охтон - сиҥнэн биэрбэт. Оттон грамматика көрүҥнэрин – фонетиканы, морфологияны, синтаксиһы билии көрүҥүн быһыытынан хойут, 9-с кылааска аҕыйах уруогунан биллэриэххэ сөп, бэлэмнээх, тыл илбиһин иҥэриммит үөрэнээччигэ ити өйдөбүллэр ыар таһаҕас буолбаттар. £ссө биирдэ хатылыыбын: грамматика категорияларын үөрэтии - оҕо тыл баайын баһылыырыгар туох даҕаны көмөтө суох, төттөрүтүн, тылтан тэйитэр, утары көрбөт оҥорор. ¥өрэнээччини оскуоланы бүтэриэр диэри быраабылаларынан муҥнаан, саха, нуучча тылыттан тэйитэн, Дапсы этэрин курдук, «үһүс, булкаас тылынан» кэпсэтэр көлүөнэлэри оскуолаттан таһаарар буоллубут. Мин сакылааттаһыам да этэ – быйыл оскуоланы бүтэрбит оҕолор 10% да бырыһыаннара «туһаан», «кэпсиирэ» диэни билбэттэрэ буолуо, 20 –чэ сыл учууталлаан итини чопчу билэбин. Саха сирин үрдүнэн!  Дьэ оччоҕо, наукаҕа кытыннаран, грамматиканы 10 сылы быһа муҥнаан, итинник үөрэтэн тугу туһанабыт?  Ким утарар – дакаастабылы аҕалыҥ, саха оскуолаларын бүтэрээччилэр грамматиканы 90% билэллэрин, нуучча оскуолаларын бүтэрээччилэр нуучча тылын грамматикатын 90% билэллэрин? Тоҕо оҕо бөҕөнү эрэйдиибит, бириэмэ бөҕөнү, сатаан үөрэппэт аата, барыыбыт? Ким эппиэттиир? £ссө биирдэ этэбин, литератураны таптаан ааҕар, тылы имитэри сөбүлүүр оҕо 9-с кылааска тиийэн грамматика ирдэбилин аҕыйах уруокка нойосуус билэр кыахтаах, дьэ оччоҕо оскуоланы бүтэрэр оҕо 90% саха, нуучча тылын грамматикатын баһылаан, олох суолугар үктэниэҕэ.

¥йэ анараа өттүгэр лингвистэр оҥорон хаалларбыт методикалара уларыйара сатаммат, диэн ким эппитэй? Мэһэйдиир буоллаҕына саҥа үйэ көрдөбүлүнэн уларытыах тустаахпыт. Гален диэн Афины диетолог - бырааһа «хаан эргиирэ икки эргимтэлээх» диэбитэ 1600 сыл уларыйбатах. Биһиги эмиэ оччо илдьэ сылдьабыт дуо, оҕону буомурдар, тылы иэдэтэр 100 саастаах үөрэтии ньыматын? Тоҕо ким даҕаны бу алдьархайы сатаан көрбөтүй, мин эрэ, 20 – чэ сыл эрэйдэммит буоламмын этэбин дуу? Мин куһаҕаным буоллаҕына, грамматиканы үөрэтэр баҕалаах, учууталы сырса сылдьар үөрэнээччилэрдээх оскуола баар дуо, ыйан биэриҥ эрэ!

Мин бу улахан боппуруоһу 1984с. учуутал кууруһугар сылдьан көтөхпүтүм, сонно, кулун тутарга, «СЯ» хаһыакка «С картинки в твоем букваре» диэн саха оскуолатыгар нуучча тылын үөрэтэр учебник сыыһатын, туһата кыратын суруйбутум. Оччотооҕу ааптар Конон Филиппович Федоров кыыһыран, оннук – маннык, суруйбут буола – буола, дии – дии остуолу эттээбит үһү.  Ол кууруска сылдьан, кыһыйбычча, омуммар тэптэрэн, «эһиги учебнигы таба суруйууга эрэ анабыл оҥороҕут, сатаабаккыт, оскуола сүрүн  предметэ - киһини, гражданины иитэн таһаарыы, 5-с – 8 –с кылаастарга үөрэнэр учебнигы суруйабын»,- диэтэҕим үһү. Баҕар, тугу эмэ бооччойуом этэ, «Абечердарга» маарыннатан, ону баара, 1987с. нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллан, оскуолаттан барбытым.

Боппуруос, ааспат – арахпат дууһа ыарыыта буолан, олоҕум устата умуллубакка быгыалаан кэллэ. 10 – ча сыллааҕыта, «Парламентский час» диэҥҥэ түбэһэн бу боппуруоһу аҕыйах мүнүүтэ үрдүк сололоохторго туруора сылдьыбытым баара. ¥өрэх миниистирэ, оччолорго, арааһа, физкультурник быһыылааҕа, кэлэ сылдьаар, кэпсэтиэхпит, диэбитин итэҕэйэммин, дьиэлиир билиэппин уларытан, нэдиэлэни быһа миниистири сырсыбытым. Миэхэ туттарыа дуо, киэҥ сырыылаах – айаннаах тойон, мунньахтан – мунньахха, устунан омук сиригэр барда, диэбиттэрэ. Онон бүттэхпит. Ол мунньахха 30 сыл методистаабыт Евдокия Михайловнана Заморщикованы көрсүбүтүм, хата бэркэ өйдүүр эбит, учебниккын суруйдуҥ дуо, диэн ыйыппыта.

Улаханнык эрэйдэнэн, дууһам ыалдьан «Кыымҥа», «Якутияҕа», «Киин куоракка» суруйан көрбүтүм, хантан даҕаны хоруй ылбатаҕым. Тыл туһунан кэпсэтиилэргэ учууталлар кыттыбаттар. Тоҕотун быһаарабын. Эр дьон, нуучча тылын салаатыгар киирэн үөрэммэттэр, үөрэннэллэр даҕаны оскуолаҕа барбаттар. Киирбиттэр, Карпов Вячеслав курдук, фонетикаҕа тиэрэ бэрдэрэн, тохтууллара. Вячеслав Расул Гамзатов хоһооннорун нойосуус ааҕарын бөлөһүөк Б.Н.Попов суруйбут этэ. Павла Прокопьевна Курчатова 40-тан тахса устудьуонтан 10 оҕону аһардаҕына баһыыба, предметин кылаабынай үөрэх диэн саныыр быһыылааҕа. Мин хотуттан сылдьарым, сылгыһыттыырым учуоттаннаҕа буолуо, хайдах эрэ туораабыппын. Онон, нуучча тылын учууталлара - барыта дьахтар аймах. Дьахтар, айылҕатын сиэринэн, тоҕута түһэри сөбүлээбэт, киниэхэ, нууччалыы эттэххэ, «покой и спокойствие» наада. Ханнык методиканы биэрэллэр даҕаны онон сөп буолан сырыттаҕа, быраабыланы ирдии – ирдии. Аны учууталлар, компьютер айыллыбычча, отчуокка көмүллүбүттэр, отчуоттарынан хонтуруолланаллар, ким тупсаҕайдык, ирдииллэрин курдук суруйбут – ол хайҕанар. Аҕыйах сыллааҕыта быраҕыыннан, ол аата кэлэ – бара сылдьан  үлэлээбит оскуолабар биир саас историяны, онтон икки кыһын обществознаниены үөрэтэ сылдьан көрөн, олус соһуйбутум. Учуутал оҕолортон, төрөппүттэртэн, салалтаттан, бэрэбиэркэттэн – барытыттан куттанар, ньимийэн сылдьар, уопсастыбаҕа актыыбынаһа олох түстэ. Эбиитин, телевизор үөдүйүөҕүттэн аахпат учуутал оскуолаҕа кэллэ. Учууталым, Мирра Яковлевна Мишлимович икки сыллааҕыта «Кыымҥа» «билиҥҥи устудьуоннар литератураны билбэттэр, айымньыны аахпатах оҕолор кэлэллэр» диэн хомойон суруйбут этэ. Табаарыһым, саха кафедратын учуутала: «төрдүс куурус устудьуоннара «Сэбиэскэй Сойуус Геройа» диэни кыраттан суруйаллар»,- диэн сонньуйбуттааҕа. Ол иһин оскуола саамай хаалыылаах уопсастыбаннай институкка кубулуйда. Билигин тылга үөрэтиигэ түннүгэ - үөлэһэ бүөлэммит, аана хам баттаммыт саха балаҕанын бүөлэрин тоҕута тэбэн, сайа охсор ыраас салгыны киллэрэр кэриэтэ саҥа тыынныыр күүс суох. 40 –нуу сыл олорор методистар, кинигэни суруйааччылар уларыйыахтаахтар, тыһыынчаннан дьахтар – учуутал өйө - санаата атыннык хайыһыан наада. Ол кыаллыа дуо? Суох! ¥өрэтии хаачыстыбатын суругунан хонтуруоллааһын, миниистирдэр мунньаҕынан эрэ иирэр буоллахтарына хамсааһын тахсыбат, тылбыт өнүйбэт. Сүрүн ньии, барыта бэйэбититтэн! Бэйэбит илиибитинэн, өйбүтүнэн тылбытын буомурдабыт!

«Сахалыы сатаан үөрэтэр учуутал диэн аны суох, биир да үөрэх тэрилтэтигэр оннук учууталы бэлэмнээбэттэр,»- диэн Галина Попова – Санаайа суруйбута («Саха ыала» «Тылбыт баайын иҥэринэн» 29.04.2006с. 5-с стр.). Кини салгыы: « Тыл, төрөөбүт тыл сатаан сайдыбатаҕа оҕо толкуйун, толкуйдуур ньыматын - дьоҕурун сабар, атахтыыр, муҥур, бүтэй оҥорор»,- диир. Ити баар, үөрэтии чааһа барыта грамматика олуоһуннарыгар анаммытын кэннэ буолумуна. Ити уруоктарга тыыннаах ийэ тыл туттуллубат, өй – санаа үлэлээбэт уруоктара, маннык уруоктар төрөөбүт ийэ тылы хайдах да сайыннарбаттар.  Афанасий Гуринов – Арчылан, учуонай – учуонай курдук, тыл суолтата дорҕоонтон тутулуктаах, диир ( «Саха сирэ», «Ыйынньык тылдьыты толкуйан көрдөххө», 2006с.кулун тутар 16к.). Дорҕоон, этээччи, ааҕааччы ханнык күүһүнэн доргутарыттан, ханнык настырыанньаны биэрэриттэн тутулуктанар (нууччалыы «Экспрессия»), соҕотоҕун туох да оруолу сүкпэт, дорҕоон, иччитэх буоллаҕа. Ити биричиинэлэринэн, оскуола учууталлара, тугу эрэ сыыһа этэн хакка түбэһимээри, тыл кэскилин туһунан кэпсэтиигэ кыттыбаттар. Учуонайдар чаас аҕыйаҕар сигэнэллэр. Ити сыыһа өйдөбүл. Кинилэр билиҥҥи үөрэтии ис чахчытын билбэт буоланнар, барыта сөп, дии саныыллар. «Дьөһүөл» диэҥҥэ эбии час биэрэн оҕо тылын байытыаҥ дуо, суох буоллаҕа. Онон, бастатан туран, оскуолаҕа тылы үөрэтии төһө көдьүүстээҕин ырытыахха, өрө - таҥнары тутуохха, оҕоҕо тылга умсугуйууну, тылы имитиини иҥэриэххэ. Хас биирдии тыл уруогар оҕоҕо талыы баар буолуохтаах: мин хайдах этиэм этэй, мин ханнык быһаарыыны ылыам этэй, үтүөнү - мөкүнү араарыы, сырдыкка тардыһыы. Оҕо өйө күүскэ үлэлиэхтээх, уруок ахсын гражданин буоларга тургутууну ааһыахтаах. Бу үлэ оҕо тылын байытыыннан, саҥаттан - саҥа өйдөбүллэри баһылааһынынан доҕуһуолланыахтаах. Оччоҕо эрэ, оскуола өлгөм үүнүүлээх ходуһа курдук, саха омук тыла сайдыытыгар быйаҥнаах хочо буолуоҕа. Билигин, ийэ тылга үөрэтии сайабылыанньаннан барар буоллаҕына, үөрэнэр баҕалаах хаалара да саарбах, ким билигин «ватсап» кэмигэр -«лур»,-«лар» сыһыарыылар, «холбуу этиилэр», диэн тылы чахчы суох оҥорор уруоктарга олоруон баҕарыай. Биһиги куораппыт оскуолатыгар сахалыы билбэт саха оҕолоро «сахалыы үөрэммэппит» диэн сайабылыанньаннан уруокка сылдьыбат буолбуттара бэрт өр буолла.

£рдөөҕүтэ, арааһа, Тулагы Киллэмҥэ, үтүөлээх учуутал Марианна Семеновна Кочнева уруогар сылдьыбыппыт. Дьэ, иэдээннээх үлэни толорор эбит этэ, Марианна Семеновна! Ордук тылга үлэлиирин (языковой разбор) сөбүлээбитим. Олох испэктээх курдук уруок этэ, техсириэстибэ арааһа, араас матырыйаал, оҕолор чобуолара, билэллэрэ. Учебник, эбээһинэстээх курдук, элэс көстөн ааспыта. Оччолорго кини курдук үлэлиир учуутал олох аҕыйах этэ, билигин хайдахтара буолла, иһиллибэттэр. Сотору электроннай учебникка киирэллэр дииллэр, оччоҕо мин этэр методикам олох аатырар: саха тылыгар Петр Алексеевич Слепцов толкуобай сылабаара таҕыста, тыл эгэлгэтэ диэн онно баар, тыл сүмэһинин иҥэринэргэ кыах бөҕө үөскээтэ. Оччоҕо тылы быһаарарга хартыыналары, ырыаны - хоһоону, испэктээхтэн быһа тардыылары туһанар кыахтаныахтара, бэрт дии, саҥа технология туһалаатын ээ.

…Улуус хаһыатын эрэдээктэрэ эрдэхпинэ семинарга ыҥырдылар, саха тылыгар үөрэнэҕит, диэтилэр. Биһиги (арааһа, бу хаһыат эрэдээктэрэ Александр Петрович онно баара буолуо), тиэрминнэри, нууччаттан киирбит тыллары таба суруйууга саҥа сүбэлэри ылар баҕалаах, киирэн олордубут. Эдэр баҕайы кыыс киирэн, туох да эппиэтэ суох, туохтуур киэптэригэр киирэн бара турда. Сатала суох балаһыанньа буолла. Бу курдук хас да чаас , хаарыан бириэмэни баратан, олоруохпут турдаҕа. Тулуйбатым, көрдөһөн туран, биһиэхэ атын билии наадатын этим. Кыыс хараҕа уоттанна, куолаһа кытаатта, бар, таҕыс, диэн ордоотоото. Мин, оччолорго да биэнсийэлээх, учууталлыырбар биир да оҕону кылаастан үүрбэтэх бэйэм, соһуйан эрэ хааллым. Кырдьыгы эппиппэр тоҕо, ыт оҕотун курдук, үүрүллүөхтээпиний, өсөһөн олордум. Ол баар, буоллун эрэ диэн үлэлээһин. Тойоммут эрэдээктэрдэри үөрэтэргэ саха кафедратын кытта дуогабардаспыт, ону баара, аһарыы бэрээдэгинэн, кафедра салалтата эдэр кыыһы анаабыт, тугу үөрэтиэхтээҕин быһаарбатах, наадыйбатах. Билигин даҕаны тыл туһунан боппуруос көтөҕүлүннэҕинэ, хайдах эмэ бардын эрэ, диэн  тирии таһынан дьаһалланыы буола турара буолуо, дии саныыбын.

Саха тыла, Күндэ эппитинии, «үрүйэ уутун курдук сэргэхтик, сир симэҕин курдук сиэдэрэйдик» саха дьонун өйүн-санаатын хаһан толору угуттуоҕай?

 

Иннокентий ОКОНЕШНИКОВ.

 

 

 

 

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
3 + 0 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.