Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Охоноос бүдүрүйэн баран көнөр суолга үктэниитэ

14:52 в 12.07.20180 36

Охоноос түһээтэҕинэ арай айахтарын кытарчы аппыт ардай аһыҥастаах бөрөлөртөн куотар. Харыстанан, үрүҥ тыынын өллөйдөөн уоттаах хардаҕаһынан үүртэлии сатыыр. Атаҕыттан ытыран тардыалыыллар. Биир аарыма аһыҥастаах сүүрэн кэллэ да Охонооско ыстанна, түҥнэри көтөн хабарҕатын хадьырыйда...

Охоноос хаһыытаабытынан уһуктан кэллэ. Сүрэҕэ толугуруу мөхсүбүт, тыла чороччу хаппыт, куолайа куурбут. Арыгыһыт атаһыгар баарын биллэ. Дьиэ иһэ амырыын перегар, табах дьаарын сытынан аҥылыйар. Күөдэл-таһаа буолан хаһаайка диэни умнубута быданнаабыт. Өссө охсуспут быһыылаахтар – остуол, олоппос ыһыллыбыт. Охоноос сыҥааҕа ыалдьыбытын туттан көрбүтэ, киилэ аҥаара эт эбиллибит курдук буолбут.

Туран хомуоһунан уһааттан уу иһэн киллиргэтэн, көхсүн тыаһа тиҥиргээтэ. Кыра дьиэ икки ороннооҕор биир ааттаах “атыыр” арыгыһыт атаһа утуйан муннун тыаһа хаһыҥырыыр. Эмиэ түптээх олоҕу олорбокко, олоҕун күөх моҕойу кытта мэҥэстиһэн айанныыр сордоох.

Охоноос өлөттөрөн, төбөтүн хам туттан умса көрөн ороҥҥо олордо. Дьонун кытта олорбуттара аны санаатахха үчүгэй да эбит! Ойоҕо иһэрэ бэрдин иһин икки оҕотун кыбыммытынан дойдулаабыта. Саатар бу буолуох быатыгар ааттыы сатаабатаҕа, баҕар көрдөспүтэ буоллар хаалыа этэ. Кыра кыысчаана “паапаа, кэл, бардыбыт бииргэ” диэн мааматыгар көтөхтөрө сылдьан ытаабытын санаан, Охоноос мунна сиигирэн харахтара ууланна. Дьоно барбытын кэннэ барытын бары атыылаан испитэ. Оҕус борооскутун өлөрөн туттарбыта. Иһээччи куомуннаахтара итини мүччү туттубатахтара, сыыска түһэрбэтэхтэрэ. Аһыммыта-сүбэлээбитэ буолан харчытын барытын исиһэн, бүппүтүн кэннэ суоллара сойбута.

Охоноос үүнэ-тэһиинэ суох баран, аҕыйах кэмҥэ Омоллоон олоҕо олбохтоммута. Эр киһини дьахтар син арыый тутан олорбут эбит диэн билбитэ. Ама да аһаабыт иһин, барытын атыылыыр сиэргэ баппатын сэрэйэн ойоҕор звоннаан көрдөһүөн баҕарбыта. Төлөпүөнүн атастара сойботон барбыт этилэр. Муҥур уһукка тиийэн хотонугар тахсан “быаланан” көрбүтэ да, уоттуйбут ынах быата быһа ыстанан сиргэ лах гына түспүтэ. Иккис быатын ылан эрдэҕинэ ким үөгүлүүрэ иһиллибитэ.

Тахсыбыта бу утуйа сытыахсыт атаһа кинини тэлгэһэҕэ көрдүү сылдьар эбит. Киһитин сирэйин-хараҕын үөрэтэрдии одуулаан баран, тугу эрэ сэрэйбиттии: “Чэ, доҕор, мин дыбарыаспар барыах, абырахтаныахпыт”, – диэбитэ. Онтон ыла бу олороллор, дьоҥҥо ону-маны үлэлээн үссэнэллэр. Булбуттара буокка, аһаабыттара арыгы буолан олороллор. Бу атаһа Бүөтүр эмиэ олоҕор табыллыбатах сордоох.

Билигин Охоноос бу баттатан, өлөттөрөн өлбөөдүччү көрөн олорор. Икки чабырҕайынан мэйиитэ ыһыллаары хаайар. Ынырык түүлү түһээн, утуйуон да куттанар. Киһитин тардыалаан уһугуннарда. Бүөтүр алтахтаан тиийэн уу истэ, ол кэннэ тута кэриэтэ тааска тиийэн кулгуйда. Баттаҕа арбайан, илиэһэй уола илэ сылдьарын курдук буолбут. Хараҕа баһыллан, саанан ытаары кыҥыы сылдьар киһи курдук буолбут.

Амырыын атастыылар абырахтанаарылар түүн үөһүн саҕана толкуйдуу сатаатылар да, таллан таас оройдоругар туох да толкуй таба киирбэтэ. Түүннэри арыгы атыылыыр “точка” баарыгар тиийэн иэс көрдүөхтэрин, киһи эрэ буоллаллар саараатылар. Ааспыт киэһэ онно эдэр уолаттар манаан туралларыгар түбэһэн, “футбол мээчигэ” буолбуттар. Охоноос ону үчүгэйдик өйдөөбөт.

Билигин оҕолор дьарыктана-дьарыктана итирик дьону “тыыннаах груша” оҥостоллор. Итирик киһиэхэ кыра да наада буоллаҕа. Тиэрэ саайан түһэрэн баран саха тэҥэ суох буолан сахсаҥнаһан эрдэхтэрэ. Күөх моҕой сонордьуттара буолары-буолбаты кэпсэтэ олордохторуна ааны дорҕоонноохтук тоҥсуйдулар, аан иһинээҕи хатыыр илигирээтэ.

Бүөтүр тиийэн ааны арыйда. Үс уолаттар киирдилэр. Бу били кинилэри халтайга хаамтарбыт, кураанаҕы куустарбыт, арыгыларын кырбаан баран былдьаабыт уолаттар эбиттэр. Онно топпокко манна кэлэн эмиэ арыгы көрдөөн дибдийдилэр. Ыскаабы хаһан тиҥсирийдилэр. Охоноос бэйэтэ санаата оонньоон, киҥэ-наара холлон олорор киһи нэһиилэ туттунан олордо. Саатар өлөттөрөн нэһиилэ олорор. Чөл олоҕун кэмигэр киһиттэн атаҕастана илигэ. Аанньанан арахсыа суох бэдиктэр буолан биэрдилэр. Аны «точкаҕа тиийэн иэс көрдөөҥ!” диэн тиистилэр.

Эмискэ Бүөтүр оһох буккуйар күлүүкэни харбаан ылбытыгар биир уоллара таһырдьа ойдо. Икки уол хаалан Бүөтүрү кытта тутустулар. Охоноос биирдэһин ойоҕоһуттан охсубутугар тас иэнинэн таралыйда. Иккис уол атахха биллэрдэ. Охсуллубут уол балайда дөйүөрэн олорон баран, саҥата суох туран таҕыста. Охоноостоох “билигин разборкаҕа кэлиэхтэрэ” диэн бэйэ бодолорун тардынан, кэтэнэн олордулар. “Аны кэлэн сүтэрэрбит суох”, – дэстилэр.

Ким да, туох да биллибэтэ. Арай сарсыарда олохтоох участковай биир дьахтары кытта киирдэ. Киирбит дьахтар полицияны быһа түһэн, Охонооһу үөхсэн умайыктанна. Баар-суох биир “мааны” уолун кырбаабыт, онто сирэйэ күөх баламах үһү. Охоноос уоһа быһа охсуллан, ойоҕоһо ыалдьан нэһиилэ олороро аахсыллыбата. Сытар ынаҕы туруорбат сытыары-сымнаҕас, күөх оту тосту үктээбэт оҕону кырбаабыт аатырда. Дьахтар сууттаһан хаайыыга ыытыах буолан саанна.

Охоноос кимнээх буолан кимэ көмүскэһиэй? Баҕар, кэргэнэ баара эбитэ буоллар быһаарсыа эбитэ дуу. Атаһа Бүөтүр: “Бэйэлэрэ түүн кэлэн дьиэбэр дибдийбиттэрэ”, – диэн этэн көрбүтүн бырдах дыыгынаабытыгар да баардылаабатылар. Бүөтүрү эмиэ “дьону мунньан арыгылатарыҥ иһин эппиэккэ тардыллыаҥ!” диэн суоһурҕанан тыла суох ыыттылар.

Участковай Охонооһу улуус киинигэр илдьэ киирэр буолла. “Оттон эмсэҕэлэммит уолу көрүһүннэрбэккит дуо?” – диэн Охоноос “уол баҕар бэйэтэ билиниэ” диэн сэмээр этэн көрбүтэ, сөҕүрүйэн эрэр уокка арыыны куппут курдук буолла. Оҕото ыалдьа сытар аатырда, бырааһы ыҥыран справка суруттарыах буолла. Онуоха Охоноос “ойоҕоспун снимоктаппыт киһи” диэбитин истибэтэх буоллулар.

Бу дьахтар олохтоох администрацияҕа үлэлиирин Охоноос билэр. Участковай отделениеҕа быһаарыахтара диэтэ. Онно хайдах билиннэрэллэрин Охоноос истээччи: “Ситэри ойоҕоспун хардараллар дуу, хайыыллар”, – дии санаата.

 

Охоноос кэргэнэ Биэрэ арахсан, дойдутугар кэлэн баран син киһитин туһугар ытырыктата саныыр. Афонята истэҕинэ даҕаны дьиэтигэр кэлэн хам-бааччы утуйара. Үлэтигэр барда даҕаны холуочук кэлэрин Биэрэ отой сөбүлээбэккэ, үөҕэ тоһуйара. Тыраахтырынан үлэ кэннэ дьоҥҥо холтууралаан, иһэр быһыылаахтар. Иһэр атастарыттан тэйитэн атын үлэ булуохтарын нэһилиэккэ үлэ суоҕа бэрт.

 

Кэлин тулуйа сатаан баран, кэһэтэ таарыйа арахсабын диэн куттаабыта. Киһитэ истэригэр массыына сакаастаан эрийбитэ. Ситэ хомуна да иликтэринэ массыына кэлэн, олбуордарын ааныгар хорус гына түспүтэ. Киһитэ көнө муҥутаан тугу да саҥарбакка, хараҕа сиигирэн көрөн туран хаалбыта. Аны бу дойдутугар кэлэн сэмээр киһитэ эрийэрин кэтэһэ сатаабыта. Онтон бэйэтэ эрийээри хаста да нүөмэрин ылан баран, төттөрү араарбыта.

Бу санаатаҕына таптыыр киһитин соҕотохтуу быраҕан кэлбититтэн эмиэ да хараастар. Саатар онно аймахтара диэн хаалбатах. “Билигин тугу аһаан-сиэн сылдьаахтыыра эбитэ буолла”, – диэн санаа үүйэ-хаайа тутар. Санаата буолбакка Биэрэ Афонятыгар эрийбитэ телефона “арахса сылдьар” диэн биллэрдэ. Онтон кэлин дьүөгэтиттэн: “Арыгыһыт атастара арахпаттар, иһэн-аһаан айбардаан эрэллэр”, – диэн истибитэ.

Охонооһу буруйа кыра буолан 15 суукканы биэрдилэр. Бэйэтэ кырбаммыт киһи үҥсэргээбэтэҕин да иһин, дьүһүнүттэн биллэр буоллаҕа. Биир камераҕа үс буолан сыталлар. Иккитэ сотору сууттаныахтаах эбиттэр. Биир толуу көрүҥнээх саха киһитэ былырыын эрэ тахсан баран, эмиэ сууттанаары сытар эбит. Киһини өлөрдүм диэн ымыттыбат ыччат быһыылаах. “Сүөһүнү астаатым” диэбиттии холкутук туттар, Өҥнөөх Бааска диэн эбит. Дьуһуурунай милиция киниэхэ передача аҕалан биэрэр, ону хата тэҥҥэ үллэстэн аһыыллар. Зонаҕа туох буола турарын тиийэ илигиттэн манна олорон билэ сытар.

Күҥҥэ биирдэ тула эргитиилээх, үрдэ сетка бүрүөһүннээх олбуорга таһааран кыратык дьаарбаталлар. Иккис, кубаҕай сирэйдээх хатыҥыр киһи, маҕаһыыны халаан сууттанаары сылдьар. Үөһээнэн турбаны көтүрэн киирбит. Сууттанан түбэһэрин билэн, Бааскаттан холуонньа хаайыыта хайдаҕын ыйыталаһар. Ол аайы Өҥнөөх Бааска хаайыы кининэн итээн олорорун курдук кэпсэнэр.

Охонооско араас санаа киирэр. Хайдах гынан бу күөх моҕойтон быыһанан, ойоҕун уонна оҕолорун төнүннэрэрин саныыр. Сыбаайбалара үчүгэйдик да ааспыта... Дьон араас истиҥ тылы эппитэ. “Чөл олохтоох, иллээх дьиэ кэргэн буолуҥ!” – диэн олохтоох тылларын оройугар туппакка амырыын ас аргыстанан, чороҥ бэйэтэ хаалан бу түбэһэн сыттаҕа. Үлэтиттэн киэһэ дьиэтигэр кэллэҕинэ, оҕолоро саба сүүрэн кэлэн ыйааста түһэллэрэ ахтылҕаннаах да буолар эбит! Испэтэх күнүгэр дьиэ иһэ үөрүүнэн туолара. Верата барахсан бэрэски сытынан аҥылыйан кэлэн уураан ыларын ахтыбыт даҕаны...

Охоноос дьонун саныы сытан утуйан хаалла. Арай түһээтэҕинэ массыына атыыласпыт. Ханна эрэ айаннаан иһэллэр. Аттыгар Биэрэтэ олорор. Кэннигэр оҕолоро үөрэн күлүү-салыы бөҕөлөр. Ханнык эрэ суолга киирэн, тыа быыһынан айанныыллар. Охоноос массыынаны ыытан иһэн бытыылкатын хантатан иһэр. “Паапуо, иһимэ, суолгун көр!” – дэһэллэр оҕолоро кэннигэр. Бытыылкатын кураанахтаан баран таһырдьа элээртэ. Гааһын төрдүгэр диэри үктүүр. Тыа мастара элэҥнии сатаан баран, истиэнэ курдук сыыйыллар. Онтон эмискэ үлүгэр туохха эрэ сааллан, сирэ-халлаана эргийэн күөлэһийэн им балайга тимирэр... Онтон өйдөнөн кэлбитэ ГАИ үлэһитэ тардыалыыр: “Тур эрэ, доҕор! Бу да киһи!”.

Уһуктан кэлбитэ Өҥнөөх Бааска уһугуннарбыт: “Туох ааттаах баттаттыҥ?”. Охоноос уһуктан, түөрт таас истиэнэ иһигэр сытарын биллэ. Түүлүн тойоннуу сатыы сытта. “Дьонум барахсаны маннык сылдьан хаһан да көрүөм суох дуу, тугуй? Туох иччилээх туулэ эбитэ буолла...”.

– Охоноос, хайа туох бэйэлээх түүлүн түһээн түҥкэлийдиҥ? – Бааска эҕэлээхтик ыйытар. Охоноос туулун кэпсээтэ.

– Ноо! Дьэ түһээн түҥкэлийэн түҥнэстибиккин, – Бааска табах уматынна, кэнсиэрбэ бааҥкатыгар оргутуммут чифириттэн сыпсырыйда уонна салгыы:

– Санааҕын түһэримэ, Охоноос! Кыра аайы түүлү үксүн түҥнэри өттүнэн тойоннооччулар. Ол аата олоҕуҥ көнөөру гыммыт.

– Ээ... Эн эппэтэҕиҥ буоллун! – Охоноос эрдийдэ. Туран төттөрү-таары хаамыталаата. Дьоно салгыы ону-маны кэпсэтэллэр. Маҕаһыын уоруйаҕа хайдах дьааһыгынан арыгыны уоран ылан, доҕотторунаан иһэн күөллэппиттэрин туһунан кэпсиир. Өҥнөөх Бааска силин быһа ыйыстар, чыпчырынар.

– Доҕоор, Бааскаа, ол “дойдуга” бардахпына киһи хантан булан иһиэн сөбүй? – уоруйах Уйбаан арыгы эрэ иһээри күн сирин көрбүт курдук.

– Онно даҕаны үчүгэй сибээстээх буоллаххына таһыттан быраҕаллар, – Бааска дьоһумсуйан олорон кэпсиир. – Биһиги биирдэ иккиэ буолан түүн хаайыы олбуорун нөҥүөттэн роса бытыылкаларыгар кутуллубут тыыннаах испиири бырахтарбыппыт. Киһим олбуор нөҥүө ыттан туран, испиирдэри миэхэ биэрбитэ уонна кэпсэтэ турбута. Мин барыах диэн ыксата сатаабытым. Эмискэ прожектор уота сүүрэлээн киһибин тыктарбыта. Мин хаптас гыммытым. Караулга вышкаҕа турар саллаат автоматын тыаһа татыгыраабыта да, киһим муос чабырҕайга табыллан олбуор нөҥүө эһиллибитэ. Мин сыыллан сыҕарыйан, хатыылаах боробулуоханы ааһан хараҥаҕа мэлис гыммытым. Ол ыппыт саллаат улахан дьоруойу оҥорон, уоппуска ылан дьиэлээбитэ...

 

Сарсыныгар Охоноостоох иккиэ буолан остолобуойга түрмэ эбиэтин ыла бардылар. Көй салгыҥҥа тахсан чэбдиктик тыынар үчүгэйин! Хаамыраҕа хатана сытан баран таҕыстахха, көҥүл олоххо олоруох ыра санаа үөскүүр. Онтон тахсан, аҕыйах кэмҥэ дтон тэҥинэн сылдьан баран эмиэ аһыы утах эмсэхтэнэн, арыгы аргыстанан, туох эмэ буруйу онорон эмиэ түрмэҕэ баар буолбуттарын билбэккэ да хаалаллар. Онтон эмиэ хаайыыга сытан, көҥүлгэ таҕыстахпына муоспун-туйахпын кистии хомунан, баарым быгыалаатаҕына хам баттыам диэн төһөлөөх саныыллара буолуой!

Аҕыйах киһи кэм өйдөнөн, хам-бааччы олорор. Сорох дьон үлэ суох буолан санааларын аралдьытаары арыгы амсайан былдьаналлар. Охоноос маҕаһыын халыахсыта Уйбаанныын иккиэн эр-биир иккилии биэдэрэлээхтэр. Уулусса устун баран иһэллэр. Улуус куората буолан Охоноос “баҕар билэр киһим көрүө” диэн кыбыста иһэр. Полиция соруйан гыммыттыы остолобуой кэннинэн барбакка иһинэн, дьон аһыыр сиринэн аастылар.

Дьон бары кинилэри көрөр курдуктар. Уйбаан хата кыһаллыбат, ол-бу диэки олоотуур, мэлээриҥниир. Төттөрү тахсан иһэн, маҕаһыынтан пиибэ бөҕөнү ылан баран иһэр дьону көрөн силин быһа ыйыстар. Түрмэ диэки чугаһаан эрдэхтэринэ хантан эрэ дьахтар чаҥкынас саҥата иһилиннэ:

– Афооня-я!

Охоноос хайыһан көрбүтэ урут оскуолаҕа бииргэ үөрэммит кыыһа Надя далбаатыы турар эбит. Охоноос маннык эрэ балаһыанньаҕа көрсүөм дии санаабатах буолан соһуйда. Саҥарбакка баран иһэн илиитинэн эҕэрдэлэстэ. Хата кини оннугар Уйбаан полицияҕа үтүрүттэрбитинэн үөгүлээн эттэ:

– Афоня отделга баар! Кэлэн көрсөөр!

Охоноос оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан спортсмен бэрдэ этэ. Кыргыттар да сэмээр билсэ сатыыллара. Икки киис кутуругун сэргэстэһэ иэҕэн туппут курдук хойуу хаастааҕа. Эриличчи көрбүт киэҥ хараҕын үрдүнэн уһун хойуу кыламаннааҕа. Кылааһын кыргыттара биэс испиискэ маһын кыламаныгар уураллара, бэйэлэригэр биир да турбата. “Миэхэ кыламаҥҥыттан бэрис эрэ, Афоня”, – диэн дьээбэлииллэрэ. Ол былдьаһыктаах Афонялара бэйэтин күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр киирбиттии сананар.

Киэһэлик тимир аан хатанара аһыллан халыгыраата. Харабыл полиция киирэн Охонооһу көрсө кэллилэр диэн, илдьэ таҕыста. “Ким көрсө кэллэҕэй? Баҕар, Биэрэм буолуо”, – диэн иһигэр үөрэ санаата. Биир кыра хоско киирбитэ баарыан көрбүт бииргэ үөрэммит кыыһа Надя көрсө кэлэн олорор эбит.

Охоноос Надялыын полиция диэтин иһигэр көрсүөм эрэ дии санаабатаҕа. Мух-мах буолаат дорооболосто. Полиция 10 эрэ мүнүүтэни көҥүллүүбүн диэт тахсан барда. Өрүсүһэн олохторун туһунан быһыта-орута кэпсэттилэр. Надя үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, манна куоракка тэрилтэҕэ үлэлиир эбит.

– Афоня, эн кэргэннэнэн-оҕолонон ырааппыт сурахтааҕыҥ дии? – Надя санньыйбыттыы көрөр.

– Туох кистэлэй, турар бэйэм бу. Бэйэм буруйдаахпын, иһэр-аһыыр этим. Кэргэним икки оҕотун илдьэ дойдулаабыта аҕыйах ый буолла. Манна уон биэс күҥҥэ хааллыбытым, өссө ыстараап төлүөхтээхпин. Аны түөрт хонугунан тахсабын.

– Тахсан баран туох былааннааххын?

– Билбэтим, баҕар манна хаалан холтуура көрдөнүөм.

– Арыгыгын эмтэниэҥ этэ буоллаҕа...

– Оннук, эмтэнэр санаалаахпын. Саха эмчитигэр баран эмтэммит киһи...

Кылгас кэпсэтии бүтэн, Надя пакекка табах, чэй, кыра аһылык ылбытын биэрдэ уонна түөрт күнүнэн биллэ сылдьыах буолан тахсан барда.

Эмиэ хаамыраҕа, хаптаһын наараҕа кэтэх тардыстан баран үһүөн сыталлар.

– Охоноос, эн борооскубун сүүстээбитим диэбитиҥ дии, онтон ынахтаргын ким көрөрүй? – Өҥнөөх Бааска таах сытыахтааҕар токкоолоһор.

– Ынахтарбын бааһынай хаһаайыстыбалаах дьоҥҥо арендаҕа биэрбитим. Оттообун оппун эмиэ. Онтон, Бааска, эн аҥаардас, сулумах киһигин дуо? Бэйэҥ олоххуттан кэпсээриий, – диэн Охоноос төттөрү ыйыппытыгар оннооҕор уоруйах Уйбаан интэриэһиргээн “бу киһи эмиэ киһилии олохтооҕо буолуо дуо?” диэбиттии көрдө.

– Бу да дьон! Миигин отой муус сүрэхтээх урааҥхай курдук саныыгыт дуу, хайа үөдэн! Һэ-һэ. Мин да тэбэр сүрэхтээх, инчэҕэй эттээх киһи этим. Мин да урут таптыыр кыыстааҕым. Бастакы хаайыыга түбэһиим таптал туһуттан да диэххэ сөп. Биир кыыһы утуйар уубун да умнан туран таптаабытым. Сэгэрбин биир күн көрбөтөхпүнэ тэһийбэт этим. Дьахтар аймаҕы дьарыйбыт бэйэм, бу кэрэ бэйэлээҕи көрдөхпүнэ умсугуйан устар ууну сомоҕолуур тылым уоста сүтэн, тылбыттан матарым. Ол иннинэ дьахтар хокуукка, харчы кумааҕы, арыгы уу курдуга. Онтон сүрэҕим сорҕото Саргыбын кытта билсэн баран боччумурбутум, арыгыбын да бырахпытым. Кыыһым миэхэ аһара да мэҥийбэтэр, син сыһыана үчүгэй этэ. Биирдэ дьахтар бырааһынньыгар кулуупка биир уол Саргы аттыттан арахпатын бэлиэтии көрдүм. Сымалалыы сыстан баран сылдьар. Тугу эрэ көрдөөҕү кэпсээтэҕинэ Саргы үөрэн тииһэ кэчигирээн, хаһааҥыттан эрэ билэр киһитин курдук көрөр. Баҕар, мин ахсым санаабар оннук көстөрө буолуо. Миигин көрөн тардынаайахтар дуу диэммин аттыларыгар куруукка киирэн үҥкүүлээбитэ буолабын. Суох! Мин баарым-суоҕум син-биир курдук. Көрүдүөргэ тахсан ийэтин сүтэрбит кулуннуу төттөрү-таары хаамабын. Таһырдьа тахсабын. Бу санаатахха күнүүлээн көтүрү сытыйдаҕым дии! Котельнай кэннигэр иһэ турар уолаттарга тиийэн утаппыттыы иһистим. Онтон эмиэ хантан эрэ булан истибит. Дьэ уонна танцы-обниманцы бүтүүтэ били уолу ыҥыран ылан кэпсэттим.

Биир-бииргэ охсуһа сылдьан киһим өлүү түбэлтэлээх охсуллан баран төбөтүнэн кирилиэс муннугар баран түстэ. Улахан эчэйиини ылбыта. Онтон ыла бу көрөргүт курдук кур бэйэм кубулуйбакка сылдьабын. Наай гыннар аҕыйах сылга көҥүлгэ тахсабын. Күөх моҕойу кытта күрэстэһэн иннин ылбатым. Истим да син-биир тугу эрэ гыммыт буолабын. Хааллан сытан көҥүлгэ тахсан көнүөх аҕай буолан тахсаҕын да, киирбитиҥ эрэ баар! Онон эдэр дьон мин курдук буолбаккытыгар сүбэлиибин...

Охоноос 15 суукката туолан, бүтэн таҕыста. Полиция отделын тас өттүгэр баҕар Надя кэлиэ диэн кэтэһэ түстэ. Онтон тоҥон төттөру киирэн олордо. Дьуһуурунай полиция ону көрөн:

– Хайа, доо! Барыаххын баҕарбаккын дуу? Хайдаҕый биһиги гостиницабыт, отой люкс дуу, аа-наа! – диэн дьээбэрэн үгэргиир.

– Ээ, киһини күүтэбин, барыам буоллаҕа дии, – Охоноос олоро түһэн баран, баҕар нэһилиэгим массыыналара баара буолуо диэн автостоянка диэки барда.

Нэһилиэгэр бардаҕына даҕаны дьиэтэ тоҥ-хаһаа буолуо. Бүөтүргэ тиийдэҕинэ эмиэ булустулар да иһэн-аһаан иэдэйэр. Оо, олох уустук да буолар эбит! Испэккэ-аһаабакка түптээн олорбута буоллар, манныкка тиийбэт этэ...

Хааман истэҕинэ билэр куолаһа ыҥырда. Хайыһан көрбүтэ Надя кэлэн иһэр. Отут саастаах диэтэххэ кыыс оҕо курдук эбит, баччааҥҥа диэри кэргэнэ суох. Надя хааман наскылдьыйан кэлэн:

– Афоня, уже тахсыбыт эбиккин дуу?

– Таһаардылар. Телефонум суоҕа эрэй, киһи үөрэннэҕинэ илиитэ-атаҕа суох курдук буолар эбит. Дьоммун да кытта сибээстэһэ иликпин.

– Онтон нүөмэрин билэҕин дуо? Миэниттэн эрийиий, – диэн Надя телефонун уунна.

– Суох буоллаҕа дии, умнан кэбиспиппин.

– Оччоҕуна билигин хайа диэки бараҕын, Афоня?

– Билбэтим, нэһилиэкпэр барар массыына көрдөһөрүм дуу, – Охоноос саарыыр.

– Чэ, миэхэ дьиэбэр барыахха, онтон тугу эмэ быһаарыахпыт буоллаҕа, – Надя тыл көтөхтө. Уулусса тротуарын устун бара турдулар.

 

Охоноос кэргэнэ Биэрэ икки оҕотунаан дойдутугар кэлбитэ. Дойдута диэн Афонятын нэһилиэгиттэн аһара ырааҕа суох, биир улууска баар дэриэбинэлэр. Бастаан ийэтэ кыыһын көннөрү таах ыалдьыттыы кэлбиттэр дии санаабыта. Ол эрээри ийэ сүрэҕэ курдары сэрэйэрэ. Күтүөтэ аһара да батыһан испэтэр, отой аккаастаабат эбитин дьонтон истибитэ. Ийэтэ Сөдүөччүйэ сэмээр кыыһын кэтэһэ сатаан баран ыйыппыта:

 

– Биэрэ,   тоойуом, киһигинээн арахсан кэллиҥ дуо?

Биэрэ мух-мах буолбута. Арба, арахсар диэни санаабакка сылдьыбыт эбит. Таптыыр киһитин сүтэриэн баҕарбат. Кини дьиҥинэн куттуу таарыйа диэн кэлбитэ. Баҕар соҕотох олордоҕуна, иһэ хапсыйдаҕына өйдөнөн арыгытын иһиэ суоҕа дии саныыра.

– Арыгылыыра бэрдин иһин кэлбиппит! Кэһэйэ түстүн! – Вера өс-саҕа буолар.

– Оччоҕуна арахсыбатах буоллаххыт дии. Испэтэҕинэ үчүгэй, үлэһит уол. Ол нэһилиэгэр аймаҕа да суох тулаайах сордоох тугу аһаан-сиэн сылдьыай?

– Сылдьа түстүн, арыгыны ойох оҥостон! Ордорбут аһын аһаан сырыттын!

– Ким билэр, төһө өр оннук сылдьар, туох дьылҕаланар? Билиҥҥи олоххо арааһы бары күүтүөххэ сөп. Баҕар эһиги барбыккытыгар аһара иһэн-аһаан, санаата оонньоон ол-бу буолуон сөп, – Сөдүөччүйэ кыыһын “туох диир эбит” диэбиттии көрөр.

Кыыһа сирэйэ-хараҕа уларыйар, мунна сиигирэн хараҕа ууланар. Вера бу туһунан өйүгэр оҕустарбакка сылдьар эбит. Арба даҕаны, билигин араас сурах барыта баар. “Ойоҕо барбытыгар аһара арыгылаан бэйэтигэр тиийиммит”, – диэн ыар сурах улуустарыгар суох буолбатах. Вера арааһы санаан куйахата үмүрү тутта. Ыксаата. Саатар киһитигэр эрийиэн арааһа төлөпүөнун сүтэрбит быһыылаах. Эбэтэр нэһилиэгэр биир төлөпүөн уоран атыылаан дьарыгыран арыгылыыр киһи баар. Дьиэлэригэр ол киһи сылдьыбыт буоллаҕына бүтүүтэ, алдьархайтан ас таһааран аһыыр киһи.

– Ийээ, оччоҕуна хайыыбытый? Мин киниэхэ саатар “хаһан да кэлиэм суоҕа!” диэбитим. Уонна хайа сирэйбинэн барабын? – Вера хараҕыттан уу-хаар баһан ийэтиттэн ыйытар.

Вера дьүөгэтигэр эрийэн Афонятын ыйыталаста, хаһан-ханна көрбүтүн токкоолосто. Дэриэбинэ иһигэр этэрбэс араадьыйата үлэлээн ким ханна арыгылаабыта, кимниин көссүүлэспитэ барыта иһиллэн, тарҕанан эргийэн кэлиитигэр лаппа эбиллэр, тупсарыллар. Афонятын сырыытын тупсаран, кырааскалаан кэпсээбиттэрэ. Хата уһун дьууппалаахха умсугуйбут диэн суоҕа. Кыратык да дьахтары кытта көрсүбүтэ буоллар чүмэчи тутан турбут курдук кэпсиэ этилэр.

Вера киһитин куоракка тутан илдьэ киирбиттэрин биллэ. Сураҕа бэйэтэ кырбаммыт үһү уонна буруйдаах аатырбыт диэн дьүөгэтэ кэпсээтэ.

Сарсыныгар Вера куоракка киирдэ. Полиция отделыгар сырытта, онно бу соторутааҕыта таһаарбыттарын эттилэр. Вера автостоянка диэки барбыта буолуо диэн, онно тиийдэ. Массыыналар турар сирдэрин кэрийдэ. Биир массыына нөҥүө көрбүтэ, арай, Афоня биир ханнык эрэ кыыстыын тураллар. Вера барыах курдук буолан иһэн саараан турда. “Баҕар ити кыыс кэпсэтэ түһэн баран барыа”, – диэн массыына ойоҕоһугар кэтэһэн турда. Санаата буолбакка өҥөйөн көрөр. Хаһааҥыттан эрэ билсэр дьон курдук көрсөн, күлэ-үөрэ кэпсэтэллэр. Чочумча кэпсэтэ түһээт, тротуар устун хаама турдулар.

Вера киһитин хаһыытаан тохтотуох курдук буолан иһэн, саараан туран хаалла. Туох диэн кинини сүүрэн тиийэн тохтотуой, арахсабын диэн айаҕаланан баран? Хараастан хараҕын уута ыган кэлбитигэр кыламанын симириҥнэттэ. “Аны хараҕым кырааската суураллыа”, – диэн аттыгар турар массыына сиэркилэтигэр көрүннэ. Баттаҕын көннөрүннэ. Өһөстөх, куттаатах буолан оҕолорун аҕаларыттан, таптыыр киһититтэн матан эрэрдии уйадыйда.

Вера массыына булан, урукку бэйэлэрин дьиэлэригэр айаннаан кэллэ. Олбуоругар суол-иис көстүбэт. Мантан барбыттара ый курдук буолбут. Оҕолоро “маама паапаны аҕалыа, оччоҕуна дьиэбитигэр барыахпыт” диэн баарыан оҕолоро үөрсэ хаалбыттара. Олбуоруттан хараастан тахсан истэҕинэ ыттара Бойбох хантан эрэ сүүрэн кэлэн, иччитин билэн хаптаҥнаан-куймаҥнаан кутуруга эйэҥэлиир, өрө туран сирэйин салыыр. Массыына кэлбитигэр Вера кэпсэтэн ытын илдьэ барда. Ийэтин аах дьиэлэригэр кэлэн киирбитигэр оҕолоро паапаларын ыйыта тоһуйдулар. Таһырдьа тахсан ыттарын таптаан ымманыйдылар.

Сарсыныгар бастакы кылааска үөрэнэ киирбит уола оскуолаттан оҕолору кытта тапсыбакка ытаан кэллэ. “Уонна бу оскуолаҕа үөрэммэппин”, – диэннээх. Кыыһа буоллаҕына дьиэбитигэр паапаҕа барыахха диэн үүйэ-хаайа тутар. Ийэтэ ыйыппытыгар: “Афоняны кыайан булан көрсүбэтим”, – эрэ диэтэ. Аны киһитин нэһилиэгэр оҕо иитэр тэрилтэҕэ үлэтиттэн матыах курдук буолбут. “Дьэ, олох эриирдээх-мускуурдаах да буолар эбит, саатар ити киһи арыгылааччы буолан”, – диэн Вера ньиэрбэтэ хойунна. Кыраттан тымтан ылар. Кыыһа эмиэ паапатын санаппытыгар:

– Суох! Эһиги арыгыһыт паапаҕыт атын маамаҕа барбыта! – диэн охсурҕаланна. Кыысчаана умса туттан ытаан барбытыгар кууһан, бэйэтэ ытаата.

Эбэлэрэ ынаҕын ыан киирэн туох эрэ бөрүрүтэ суох кэпсэтии буолбутун сэрэйдэ.

– Тоойуом онтон дьиэҕитигэр...

– Тоҥ хаһаа дьиэҕэ хайдах барабыт?! – Вера ийэтэ этэн истэҕинэ быһа түһэр.

– Онтон аҕаҥ оттуо буоллаҕа дии! Ититэр сээбиһинэн үрдэриэ, сылыйыа буоллаҕа. Үлэҥ миэстэтин былдьатыаҥ! – ийэтэ кыыһын төһө да аһыннар дьорҕойбута буолла. Сөдүөччүйэ кыыһа Верата кыра эрдэҕинэ аҕалара эмиэ иһэрэ. Аҕалара итирик кэлэн айдаардаҕына эмиэ икки оҕотун кыбыммытынан аймахтарыгар куотан бараллара. Вера баҕар ол иһин иһэр киһи сүрэҕэр киирэн, сөбүлээбэт буолуохтаах.

Биирдэ эмиэ куолутунан аҕалара итирэн айдаарбытыгар ыалга куоппуттара. Дьиэлээхтэр чэйдэтэ олордохторуна биир мэник уоллара:

– Эһиги паапаҕыт арыгыһыт да? Тоҕо эһигини кэһэтэрий, дьахтары эрэ кыайар да? – диэн үрүт-үөһэ ыйыппытыгар Вера кыысчаан туран баран хаалбыта.

Сарсыныгар оскуолаҕа оҕолор “арыгыһыт аҕалаах” диэн күлүү гыммыттара. Онуоха Вера дьиэтигэр кэлэн аҕатыгар өлөттөрө сыттаҕына дэлби ытаабыта, сарылаабыта. Ол кэннэ аҕалара киһи эрэ буоллар эмтэнэн, көнөр аакка барбыта. Арыгы үтүөнү аҕалбатын Байбал бэйэтэ эмиэ билбэхтээбит аҕай киһи, бу кыыһын курдук урут бэйэтэ эмиэ киирэ сылдьыбыттаах. Ама хаһааҥҥа диэри маннык салҕанан бара туруой! Онон киэһэ уопсай тылы булан, сарсын аҕалара кыыһын дьиэтин оттон көһөртүөх буолла.

Надя Афоняны дьиэтигэр илдьэн ыалдьыттаппыта. Манна дьүөгэтинээн куортамнаан олорор эбиттэр. Икки кыыһы кытта хонорун симиттибитэ да, дойдутугар барыахтаах массыынаны куоттаран хоноругар тиийбитэ. Надя дьүөгэтэ уолу кистээн кылап гына көрөн ылара. Охоноос олоҕуттан хараастан эмиэ иһиэх санаата үүйэ тутта... Ол үөнүн-күрдьэҕэтин хам баттыы сатыыр.

Надя ону сэрэйэн, урукку бииргэ үөскээбит доҕорун сарсыныгар поликлиникаҕа хаанын ыраастатта. Ол кэннэ арыгытын эмтэттэ. Уол махтала муҥура суох буолла. Надя Афоняны ыытыан баҕарбат курдуга да, уол тэһийбэккэ тыына-быара хаайтарбыта. Дойдутугар барбыта. Дьиэтигэр кэлэн түннүктэрин тас хаптаһынын көтүрэн, тоҥ хаһаа дьиэтин кыралаан оттубута. Биир күн атаһыгар Бүөтүргэ хоммута, арыгы испэтэхтэрэ. Иккис күнүн отто сырыттаҕына Вера аҕата тиийэн кэллэ.

– Хайа, доҕоор, бу күтүөт күттүөннээх олоҕу олорбокко, ханна сылдьаҕыный? – аҕа кынна кыйахаммыттыы тутунна да, иһигэр үөрдэ. – Хантан күөрэйдиҥ, нохоо?

– Мин оттон, аад аһын аһаан арааска түбэһэ сырыттым.

– Онтун хаһааҥҥа диэри салҕанар? Дьонуҥ кэлиэхтэрэ, чэ, кытаат, иһимэ, – диэт оҕонньор тахсан барда.

– Аҕаа, хаһан кэлэллэрий? Испэппин ээ, эмтэммитим! – диэн Охоноос үөгүлээн хаалла. Аан лип гына сабылынна.

“Иэхэйбиин, дьонум кэлэллэр! Мин тапталлаах дьиэ кэргэним! Кэбис, уонна аад аһын иһиэм суоҕа!” – диэн бигэтик сананна.

Сарсыныгар УАЗ массыына олбуор ааныгар кэлэн тохтоото. Иһиттэн Вера оҕолорунаан түстүлэр. Кыыстаах уола аҕаларын көрөн:

– Паапаа! – дии-дии сүүрэн туорахтаннылар. Охоноос биирдиилээн көтөҕөн ылан, оҕолорун сыллаата. Ыгыллан кэлбит хараҕын уутун кистии сатаабата... Ол кэннэ Вератынаан истиҥ харахтарынан көрсөн турдулар.

Мантан ыла кинилэри чөл олох тулалыыр. Охоноос билигин лаппа көнөн сылдьар.

 

Родион ДАНИЛОВ.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
1 + 1 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.