Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Монгуол-татаар батталын туһунан

12:00 в 13.11.20180 31

Монгуол-татаар диэн омуктар орто үйэлэрдээҕи нуучча сирин үс сүүс сыл баттаан олорбуттарын туһунан оскуолаҕа барыбытыгар история уруоктарыгар хас да сылы быһа үөрэппиттэрэ. Инньэ гынан, мин санаабар, билиҥҥи нуучча дьоно монгуолга майгынныыр бары омуктары (ол иһигэр биһигини) букатын сөбүлээбэттэр. Сөбүлээбэттэрэ хас хардыыларыгар, биһиэхэ сыһыаннарыгар көстөр.

1917 сыллаахха Арассыыйаҕа бассабыыктар ыраахтааҕы былааһын күүс өттүнэн сууллараллар, эһиилигэр Ураалга баар Екатеринбург куоракка Николай Торуой ыраахтааҕыны уонна кини дьиэ кэргэнин бүтүннүүтүн Ыппаатыйап инженер дьиэтин боппуолдьуйатыгар ытыалаталаан кэбиһэллэр. Онно ытыллаллар ыраахтааҕы түөрт кыыһа барыта, соҕотох уола, кэргэнэ уонна хас даҕаны ыраахтааҕы дьиэтин кэргэнин үлэһиттэрэ, ол иһигэр Боткин диэн биллэр учуонай быраас. Ол бэйэлэрэ билигин кэлэн ыраахтааҕыларын сибэтиэйдэр ахсааннарыгар киллэрдилэр.

Гражданскай сэрии кэнниттэн кыайбыт бассабыыктар Монгуолуйаҕа тахса сылдьаллар. Аҕыйах сылынан монгуолларга кирииллиссэ алпаабытынан сурук-бичик оҥорон биэрэллэр. Ол иннинэ монгуолларга бэйэлэрин суруктара-бичиктэрэ суох эбит. Бассабыыктар саамай сөхпүттэрэ диэн монгуоллар Чыҥыс хаан  диэн кимин букатын билбэт эбиттэр. Чыҥыс хаан туһунан нуучча бассабыыктарыттан эрэ истибиттэр, аһара сөхпүттэр уонна үөрбүттэр – оннук улуу киһилээх эбиппит диэн. Бэйэлэрин үһүйээннэригэр, остуоруйаларыгар улуу омук буола сылдьыбыттарын, инньэ Дьобуруопаҕа тиийэ оннооҕу омуктары барыларын самнаран, сэриилээн кыайа сылдьыбыттарын, нуучча дойдутун үс сүүс сыл кэриҥэ баттаан олорбуттарын туһунан туох да суох эбит. Ити туһунан барытын аан маҥнай нуучча дьонуттан истэн сүрдээҕин сөхпүт үһүлэр. Кинилэр бэйэлэрин хаалхаларбыт дэнэр эбиттэр. Монгуол диэн ааттаахтарын туһунан эмиэ нууччалартан истэллэр.

Аны туран 1930 сыллаахха эрэ туспа дойду быһыытынан тэринэн-дьаһанан Аан дойдуга биллэллэр. Нууччалар маҥнай утаа Монгуолуйаҕа тахса сылдьан көрдөхтөрүнэ монгуоллар истиэптэригэр көһө сылдьан сүөһү, сылгы  көрөр дьарыктаахтар эбит, атын тугунан да дьарыктамматтар, олус киэҥ сирдэринэн тарҕанан олороллор. Тоҕо диэтэххэ сүөһүлэрэ элбэх буолан чугастааҕы оту начаас сиэн бүтэрэн кэбиһэллэр, ол туһуттан саҥа сиргэ көһөргө күһэллэллэр. Сылгылара биһиэнин курдук кыра, намыһах буолар эбит.

Монгуоллар ахсааннара нэһиилэ мөлүйүөн эрэ иһэ-таһа буолар. Сүөһүлэрин сүнньүнэн эр дьон көрөллөр эбит, дьахталлар оҕолорун, дьиэлэрин-уоттарын көрөллөр. Итинник тарҕанан олорор дьону биир сиргэ мунньааһын диэн оннооҕор билигин даҕаны ыарахаттардаах курдук. Монгуоллар ис-хаан көссүө баҕайы, кэлии дьоҥҥо эмиэ биһиги курдук олус истиҥ сыһыаннаах буолаллар эбит.

Сайдыыларын туһунан этэр буоллахха, нэһиилэ феодальнай тутулга саҥа киирэ сатыы сылдьар кэмнэрэ дииллэр. Дьиэлэрэ-уоттара  диэн нэһиилэ боолдьох ураһалар. Таас тутуулаах дьиэни-уоту, Улан-Батор таас куораты нууччалар кэлэннэр тутан биэрбит куораттара. Сирдэрэ-уоттара диэн сүнньүнэн киэҥ-нэлэмэн истиэп, ойуур диэн букатын суох, хостонор баай диэн, тимир эҥин, букатын суох дойдута. Улахан күөллэр, өрүстэр эмиэ суохтар. Дьэ, итинник аҕыйах ахсааннаах, көрсүө-сэмэй майгылаах, үлэһит дьонноох омук хайдах хас да сүүһүнэн мөлүйүөн ахсааннаах сайдыылаах улуу омуктары  хаардыы хаампыттарай диэн ыйытыы үөскүүр.

Монгуоллар үс сүүс сыл кэриҥэ нууччалары баттаан олорбут буоллахтарына нуучча тылыгар кырата аҥаара монгуол тыла баар буолуохтаах. Нуучча тылыгар биир да монгуолтан киирбит тыл суох курдук. Ону таһынан тас көрүҥнэрэ букатын булкаас буолуохтаах этэ. Ону баара бу кэнники сылларга ДНК диэн чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн монгуол хаанын гена нууччаҕа букатын суох кэриэтэ эбит. Ол оннугар татаар тылыттан киирбит тыл нуучча тылыгар элбэх. Татаардар былыр-былыргаттан нууччалары кытта ыаллыы олорбут омуктар. ДНК-ларын да геннэрэ эмиэ майгыннаһаллар курдук.

Монгуоллар нуучча сиригэр кэлэ сылдьыбыт, үс сүүс сыл нууччалардыын бииргэ кэриэтэ олорбут, кинилэрдиин кыргыспыт буоллахтарына монгуоллар көмүллүбүт сирдэрэ нуучча сиригэр элбэх буолуохтаах этэ. Ону баара билиҥҥитэ оннук көмүллүүлэр көстө иликтэр. Өлбүт дьоннорун  барыларын Монгуолуйаҕа илдьэн көмпүттэрэ буолуо диэҕи сатала суох. Былыр нуучча сириттэн Монгуолуйаҕа диэри сылы-сыллаан тиийиллэр буолуон сөп, соннук ыраах дойдулар. Үс сүүс сыл устата монгуоллуу дьыала-куолу эмиэ харыыта суох элбэх буолуохтаах этэ даҕаны күн баччааҥҥа диэри биир даҕаны дөкүмүөн көстө илик курдук.

Аны туран монгуол-татаардар нуучча сиригэр кыһын оройугар 1237 сыллаахха кэлбиттэрэ диир эбиттэр. Кыһын нуучча сирэ халыҥ хаардаах, буурҕалардаах, өрүстэрин мууһугар миэтэрэҕэ диэри халыҥнаах хаар тибиилээх буолар үһү. Ону кыра уҥуохтаах монгуол сылгылара кыайан да кэһэн кэлэр кыахтара суох диир эбиттэр, билиҥҥи чинчийээччилэр. Маҥнай утаа учуонайдарбыт дуомнара монгуол-татаардар түөрт сүүс тыһ. дьонноохторо дииллэр, онтон кэлин аҕыйатан-аҕыйатан отут тыһыынчаҕа тириэрдибиттэр. Тоҕо диэтэххэ түөрт сүүс тыһ. аттаах киһи хас да сүүс биэрэстэ усталаах колонна буолуохтаах курдук. Итиннэ эбэн эттэххэ ол саҕана туох даҕаны суол-иис диэн ханна да суох буолар эбит. Онуоха эбии хас биирдии буойун кырата икки саппаас аттаах буолуон наада курдук: биирэ сэриигэ аналлаах, иккиһэ солбудаһыкка аналлаах.

Итиннэ эбии ас-үөл, от-мас, боолдьох дьиэ-уот, сэп-сэбиргэл (куораттары уматар катапульталар,  катапульталарынан ытарга аналлаах түөртүү эрэ киһи кыайан көтөҕөр улахан баҕайы таастара, истиэнэлэри көҥүтэ анньар күтүр бэйэлээх тарааннар) тиэммит обуостар эмиэ аата-ахса суох элбэх буолар эбиттэр.

Аны туран бу аата-ахса суох элбэх  сылгылар кыһын ханна хаһан аһыыллар, өссө ойуур иһинэн ааһан иһэн? Сайын баҕар буоллун даҕаны. Ол эрээри нуучча сирэ истиэп буолбатах, сүүһүнэн тыһ. сылгыны аһатар хонуулара суох дойду. Сылгылар аһыыр да буоллахтарына бастакылар эрэ окко тиксэллэр, онтон от бүтэн хаалар, кэнники сылгылар хоргуйан охтон хаалаллар. Сүөһү, сылгы дьарыктаах омук туоҕа итээн хаһан да түһээн да көрбөтөх, кый ыраах дойдутугар тиийэн сэриилээбитэ букатын өйдөммөт. Эр дьон бары сэриигэ диэн ааттаан хас да сылы быһа баран сүтэн хааллахтарына дойдуларыгар хаалбыт сүөһүлэрин, сылгыларын ким көрөн оҕолорун, дьахталларын, кырдьаҕастарын аһатар?

Рязань куораты монгуол-татаардар уонча күн асаадалаан баран ылбыттар үһү. Бу уонча күн устата 30-ча кыраадыс тымныыга таһырдьа хайдах дьон түүннэри-күннэри сылдьаллара эбитэ буолла. Оннооҕор бу кэнники Улуу Аҕа дойду сэриитигэр аттаах сэрииһиттэр 80 %-нара аҕыйах хонук иһигэр чыычаахтарын үлүтэн кээһэр эбиттэр. Сэрии иннинэ боруобалыы  таарыйа  Россия киин уобаластарыттан Орто Азияҕа баар Туркестаҥҥа диэри аҕыйах сүүс аттаах кавалерийскай этэрээттэри ыыппыттара улаханнык эстэн-быстан, аттарын аҥаара ыран охтон, саллааттар бэйэлэрэ эмиэ улаханнык мөлтөөн-ахсаан кэлбиттэрэ биллэр. Итинник дьаһаныыны  С.М.Будённай хара маҥнайгыттан утара сатаабыт үһү. Ити суол уһуна Монгуолуйаттан нуучча сиригэр кэлэр суоллааҕар хас да төгүл кылгас.

Итинник толкуйдаан көрдөххө монгуол-татаардар кэлэн нуучча сирин сэриилээбиттэрин туһунан кэпсээн өйтөн булан оҥоруу курдук буолара чахчы быһыылаах.  Дьэ, ону ким уонна туох санааттан өйүттэн булан суруйан хаалларан хас да сүүһүнэн сылларга Аан дойду норуоттарын үлтү буккуйа сылдьарый диэн ыйытыы үөскүүр.

Нуучча  дьоно хойукка  диэри  улахан  учуонайдара, бөлүһүөктэрэ суох эбит. Уопсайынан даҕаны үөрэхтээх, билиилээх-көрүүлээх дьону даҕаны, ыччаты даҕаны нуучча дьоно, ыччата тоҕо эрэ сөбүлээбэттэр. Оннук дьону, ыччаты "ботаниктар" диэн ыыстыыллар. Хойукка  диэри нуучча дьоно үөрэҕэ суох этэ. Холобур, ыраахтааҕы саҕана нуучча дьоно үксэ кэриэтэ үөрэҕэ суох этилэр. Сэбиэскэй да былаас кэмигэр ыччат ааҕар-суруйар буолла да салгыы үөрэххэ тардыспат этэ. Билигин арай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ аһара элбээтилэр эрээри, үрдүк үөрэхтэммит ыччат билиитэ-көрүүтэ уһулуччу кэҥээбитэ көстүбэт.

Холобур курдук аҕыннахха кыһыл дипломунан экономическай  үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин бүтэрбит кыргыттар "Деноминация, девальвация, стагнация" диэн уо.д.а. тиэрминнэри билбэттэр эбит. Ити тиэрминнэри оннооҕор биһиги, анал үөрэҕэ суох дьон, билэбит. Нуучча үөрэхтээхтэрэбит, учуонайдарабыт дэнээччилэр үксэ дьэбириэйдэр буолаллар. Нуучча маҥнайгы үөрэхтээҕэ М.В.Ломоносов буолар. Кини тас, кэлии омуктар учуонайдарын кытта хара өлүөр диэри аахса, сэриилэһэ сатаабыта биллэр. Х111-ХV11 үйэлэргэ нууччаҕа үөрэхтээх дьонноро суох этилэр. Онон туһанан Арҕааттан кэлбит үөрэхтээхтэр күннээн-күөнэхтээн хаалбыттара.

Дьэ, ити үөрэхтээхтэр, поляктар (Ян Длогуш, сорохтор Ян Длугош дииллэр), ньиэмэстэр (холобур, Герард Фридрих Миллер) өйдөрүттэн булан "иго" (баттал) диэн тиэрмини аан маҥнай 1479 сыллаахха айаллар. Нуучча сиригэр ити тиэрмин 1660-с сыллартан баар буолар. Онтон 19-с үйэ диэкиттэн учебниктарга киирэр. Айбыт биричиинэлэрэ нууччалары түһэрэ сатаан дииллэр, билиҥҥи чинчийээччилэр. Тоҕо диэтэххэ бу иннинэ хас да сүүс сыллар анараа өттүлэригэр нууччалар поляктары, ньиэмэстэри санаатахтарын аайы баран үлтү ньыһыйан кэлэллэрэ үһү. Ону өһөөннөр, ситиһээри "монгольско-татарское иго" диэн өйдөбүлү толкуйдаабыттар. Онуоха эбии былыргы дьиҥнээх летопистары үксүн суох гыммыттар. Дьиҥнээх летопистары хас да сүүс сыл ааспытын кэннэ ис хоһооннорун кыратык уларыта-уларыта хос суруйбуттар, дьиҥнээх летопистар кэлин сүтэн хаалбыттар.

Аҕыйах ахсааннаах монгуолларга үс сүүс сыл устата туох да утарылаһыыны оҥоро сатаабакка нууччалар олорон биэрбиттэрэ диэн үһүйээн суоч-сымыйа быһыылаах. Ол үрдүнэн хас да сүүс сыл устата ити үһүйээни норуоттар бары итэҕэйэ сылдьыбыттара эмиэ дьикти. Нуучча норуотун кэнники икки сүүс сыллаах историятын да көрдөххө тастан киирбит хайдах да бэйэлээх сэрииһиттэри үлтү урусхаллаан кэлбит сирдэригэр тиийэн ньыһыйалларын бары билэбит.

"Монгуол-татаар баттала" диэн тиэрмини омук историктара нуучча сиригэр христиаанныы итэҕэл киириитин айдаанын саба сатаан айбыттара дииллэр эбит. Тоҕо диэтэххэ христианныы  итэҕэл нууччаҕа  ыараханнык хас да сүүс сыл устата киирбитэ дииллэр, билиҥҥи чинчийээччилэр. Поляктар, ньиэмэстэр нууччалардааҕар эрдэ христианныы итэҕэллэммиттэрэ, буолаары-буолан католиктар буолбуттара. Нууччалары католик гына сатаабыттарын нууччалар ылымматахтара, православнайынан хаалбыттара. Итини ити ааттаммыт арҕаа омуктар эмиэ сөбүлээбэтэхтэрэ. Онон нууччаны абааһы көрөр төрүөттэрэ элбэх этэ.

Христианныы итэҕэли Владимир кинээс нуучча сиригэр 988 сыллаахха маҥнай киллэрэр. Онтон ити итэҕэл ыараханнык хас да сүүһүнэн сыллар усталарыгар элбэх хаан тохтуулаах бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһиилэрин, кыргыһыыларын кэннилэриттэн дьэ нэһиилэ киирбитэ дииллэр. Ону кистээтэх буоланнар арҕааҥы үөрэхтээхтэр ыраахтааҕылыы олорор Романовтар дьиэ кэргэннэрин сакааһынан монгуолларга туох-баар айыыларын-хараларын түһэрэллэр.

Христианныы итэҕэл нууччаҕа кытаанахтык иҥпит диир эмиэ хайдах эрэ. Тоҕо диэтэххэ 1917 сыллааҕы дьэбириэйдэр кигиилэринэн өрө турууларыгар таҥараларын дьиэлэрин барыларын кэриэтэ үлтү урусхаллаабыттара, таҥара үлэһиттэрин сорохторун колокольнялартан сиргэ тамнаабыттара, сорохторун ытыалаталаабыттара, сорохторун хаайталаабыттара.

Кэнники сылларга арҕаа омуктар таҥараларыгар итэҕэйиилэрэ эмиэ улаханнык мөлтөөбүт курдук кэпсииллэр. Таҥараларын дьиэтэ мэлдьи иччитэх буолар эбит, мэктиэтигэр ол дьиэлэрин мусульманнар арендаҕа ыла сатыыллар. Дьиҥэр Христос диэн таҥара баар буола да сылдьыбыта биллибэт курдук. Ити Христоһу эмиэ дьэбириэйдэр өйдөрүттэн булан айбыттара диир эбиттэр.

 

Юрий МЕКУМЯНОВ.

Сунтаар.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
7 + 2 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.