Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Ленд-лиз туһунан санаалар

13:52 в 09.11.20180 12

Бэс ыйын 22 күнүгэр сарсыарда 4 чаас саҕана Германия сэриилэрэ сэрэтиитэ суох ССРС-ка сэрииннэн саба түспүттэрэ. Сэриинэн киирэбит диэн ол күн сарсыарда 5.30. чаас саҕана Геббельс Германия араадьыйатынан Гитлер Вермахт саллааттарыгар анаан этиитин ааҕан иһитиннэрэр.

Ити сарсыарда  В.Молотовка фон Шуленбург Германия ССРС-һы утары сэриини биллэрэрин туһунан меморандум туттарбыта. Сити күн күнүс Сэбиэскэй Сойуус үөскүөҕүттэн биһиги дойдубутун букатын абааһы көрөр, биһиги дойдубутугар куһаҕаны эрэ оҥоро сылдьыбыт Великобритания (Англия) премьер-миниистирэ Уинстон Черчиль Сэбиэскэй Сойууһу көмүскээн дойдутун араадьыйатынан тыл этэр. Тыл этиитин ис хоһооно "мин баччааҥҥа диэри ССРС-һы утары эппит-тыыммыт биир да тылларбын төттөрү ылбакка тураммын, бу күнтэн ыла сэбиэскэй норуокка туох кыаллар көмөнү барытын оҥоруохпут диэн андаҕайабын!" диэн.

Онтон сэрии саҕаламмыта 3-с күнүгэр 24.06.41. АХШ Президенэ  Франклин Рузвельт эмиэ ССРС-ка көмөлөһөрүн туһунан биллэрбитэ. Көмөлөрүн аата "ленд-лиз" диэн этэ. Тылбааһа "давать взаймы, в аренду".

Маҥнай утаа көмө олус улахана суоҕа. Англия бэйэтэ Германияны кытта сэриилэспитэ балтараа сыл буолбут этэ. Онон дьиҥэр бэйэтэ АХШ-тан көмөлөһүннэрэрэ. АХШ-тарга ахсынньы 7 күнүгэр Япония сэрэтиитэ суох саба түһэн Тиихэй акыйааҥҥа баар Перл-Харбор диэн арыыга базаланан турбут үгүс элбэх хараабыллардаах байыаннай флотун авиациянан үөмэн кэлэн үлтү урусхаллаан кэбиспитэ. Флот үксэ алдьанан тимирбитэ. Инньэ гынан сарсыныгар 08.12.41. АХШ Японияҕа сэриини биллэрбитэ уонна армиятын хомуйан сэбилээн киирэн барбыта.

Аҕыйах хонон баран 11.12.41. чыыһылаҕа Германия, Италия АХШ-ка сэриини биллэрэллэр. Ол үрдүнэн 1941 сыл күһүнүттэн көмө элбээн киирэн барбыта. Москва анныгар Кыһыл Армия сэриитин сэбин 20 %-на ленд-лиз киэнэ этэ. Оруобуна ити кэмҥэ Кыһыл Армия хотторон, чугуйан Белоруссияны, Украинаны,  Молдавияны,  Прибалтиканы, Россия соҕуруу уобаластарын барыларын былдьаппыт кэмэ этэ. Чугуйалларыгар нэһиилэ өстөөх буомбалааһынын аннынан 2500 байыаннай собуоттары тимир суол богуоннарыгар тиэйэ-тиэйэ илин куоттараллар. Онтулара сэрии сэбин оҥорон таһаарыахтарыгар диэри 1,5-2 ый барыан наада этэ.

Төһөлөөх кыайыыга дьулуур, бөҕө туруктаах өй-санаа, Ийэ дойдуга муҥура суох таптал, хаанымсах өстөөҕү абааһы көрөөһүн ити саҕанааҕы билиҥҥи көлөөгүрбүт норуот өбүгэлэригэр  баарын санаатахха киһи уйадыйар! Төһөлөөх итинник ыраас дууһалаах, бөҕө туруктаах дьоммут 4 сыллаах сэрии устата өлбүтэ-сүппүтэ буолуой! Сэрии иннинээҕи ыраас дууһалаах ыччат Ийэ дойду, Сталин туһа диэн өлөллөрүн да кэрэйбэттэр этэ. Билиҥҥи көлүөнэ дьонугар ханан да майгыннаспат хаарыаннаах дьоммут суох буолбуттара. Аныгы чинчийээччилэр 42 мөлүйүөн дьоммут суох буолбута дииллэр эбит. Итинтэн 20 мөлүйүөнэ байыаннайдар, 22 мөлүйүөнэ гражданскай нэһилиэнньэ.

Билиҥҥи дьон букатын көлөөктөр эбит диэн өйгө-санааҕа кэлбитим ыраатта. Үлэлиэн баҕалаах, тулалыыр дьоҥҥо-сэргэҕэ, оҕоҕо-ыччакка харыстабыллаах сыһыаннаах, ыраас дууһалаах, чиҥ билиилээх-көрүүлээх, өй-санаа өттүнэн тулуурдаах дьон суох буолбуттара ыраатта. Норуот кэхтиитэ, хаачыстыба өттүнэн алдьаныыта сыл аайы күүһүрэ турар. Итинник быһыы-майгы күннээҕи олохпутугар олус көстөр. Уулуссаҕа ыалдьан охтон хаалбыт киһиэхэ ким да наадыйбат, хата ааһан иһэр оҕолор сиэбиттэн онтун-мантын ылан ааһаллар. Автобуска кыаммат кырдьаҕас киһиэхэ миэстэтин туран биэрэр ахсааннаах, кырдьаҕас киһини көрбөтөх курдук бары телефоннарын, смартфоннарын, гаджеттарын хастаҕа буола олороллор. Оннооҕор медучреждениелэргэ кырдьаҕас киһиэхэ сыһыан быстар мөлтөх дуу дии санаатым. Кырдьаҕаһыҥ бэрт, эмтэнэн да улахан туһа тахсыа суоҕа диэбит курдук сыһыан баар. Уонна хайдах гынан орто сааһы аҕыйах сылынан 75-кэ тириэрдэллэрэ буолла.

Ленд-лиз маҥнайгы көмөлөрө Атлантическай акыйаанынан хотугу Баренцев муоратынан Мурманскайга, Архангельскайга кэлэн сүөкэнэллэрэ. Маҥнай утаа немецтэр ол конвойдарга болҕомтолорун соччо уурбатахтар, билэр эрээрилэр. Инньэ гынан маҥнайгы хараабыллар син Мурманскайга диэри үчүгэйдик тиийэн кэлэллэр эбит. Маҥнайгы конвойдар сэрии саҕаламмыта иккис ыйыттан хайа-үйэ кэлитэлээн барбыттара. Онтон кэлиҥҥэннэн көмө аһара элбээн эрэр диэн дьааххананнар немецтэр конвойдары Баренцев муоратыгар кэллилэр да үлтү буомбалаан, подводнай лодкаларынан торпедалаталаан харса суох тимирдэн киирэн барбыттара.

Ол курдук 1942 сыл бэс ыйын бүтүүтэ РQ-17 конвой Мурманскайга аттанар ону 04.07.41. чыыһылаҕа немецтэр көрөннөр үлтү буомбалаан, торпедаларынан тимирдэтэлээн Мурманскайга нэһиилэ 11 эрэ транспорт тиийэр, 23 транспорт тимирэр. Онно тиэллэн испит 430 тааҥка (Сталинградскай фроҥҥа ити саҕана 400-кэ тиийбэт тааҥка баара), 210 самолет (Сталинградка ол саҕана 600-кэ самолет баара), 3350 автомашина (Сталинградка баар а/м 1000-нан аҕыйах эбит) онтон да атын матырыйааллар тимирэллэр. Үлүгэрдээх элбэх союзниктарбыт моряктара тимирэллэр. Балаҕан ыйын саҕаланыыта PQ-18 айаҥҥа турунар. 40 транспортартан 12-тэ тимирдиллибитэ. Эмиэ үлүгэрдээх элбэх сэрии сэбэ тимирбитэ, дьон бөҕө өлбүтэ. Ити кэнниттэн конвойдары полярнай түүн буолбутун кэннэ эрэ ыытар буолбуттара.

Уопсайынан даҕаны Хотугу муоралар устарга усулуобуйалара олус ыарахан буолар эбит: муора долгуна мэлдьи кэриэтэ 5 миэтэрэ үрдүктээх, шторм буоллаҕына долгун хас да уонунан миэтир үрдүктээх буолар үһү, онуоха эбии тымныыта кыһын  -30 кыраадыска тиийэр, инньэ гынан хараабыллар дэлби мууһунан бүрүллэн хаалаллар эбит. Онуоха эбии Хотугу муустаах байхал халыҥ баҕайы муустара конвой хараабылларын биэрэктэн аһара ыраатыннарбаттар, немец авиацията сотору-сотору кэлэн буомбалыырыгар усулуобуйа олус үчүгэй этэ. Хотугу конвойдар ол үрдүнэн сэрии бүтүөр диэри таһаҕас таспыттара. Кэнники сылларга өстөөх авиациятын, байыаннай хараабылларын союзтаах сэриилэр (АХШ, Англия, ССРС) кыайа-хото тутар буолбуттара, инньэ гынан улахан хоромньуну конвойдарга таһааттарбатахтара.

Ленд-лиз элбэх таһаҕаһа Иран нөҥүө Каспийскай муораҕа аҕалыллара, ону таһынан Тиихэй акыйаанынан Владивостокка кэлэрэ. Үлүгэрдээх элбэх истребитэллэр, бомбардировщиктар Аляскаттан Чукотка, Саха сирин үрдүлэринэн аҕалыллыбыттара. Сорох сөмөлүөттэр көтөн кэлэн иһэннэр саахалланан сууллаллара. Ол курдук Саха сирин хайалаах улуустарыттан олору хам-хаадьаа билигин да булаллар. "Алсиб" туһунан "Туймаадаҕа" суруйан турабын. Куорат Гагарин аатынан болуоссатыгар АХШ "Аэрокобра" диэн истребителэ (макета) турарын көрө сылдьаҕыт. Ити "Аэрокобралар" биһиги Сахабыт сирин үрдүнэн көтөн ааспыттара. Барыта 7000-тан тахса араас АХШ-ка оҥоһуллубут сөмөлүөттэр "Алсиб" көмөтүнэн аҕалыллыбыттара. "Алсиб" аэродромнарын оҥортуурга биһиги дьоммут кыттыгастара эмиэ кырата суох.

Ленд-лиз көмөтө төһөтүн билигин аҕалыллар сыыппаралартан көрүҥ:

- 13000 АХШ сөмөлүөттэрэ;

- 5000 Англия сөмөлүөттэрэ;

- 135000 АХШ "Студебеккердара". Ити "Студебеккердарга" "Катюшалары" олордубуттара. Туох да бадарааныттан иҥнибэт массыыналар этэ. Сорох чинчийээччилэр 600 тыһ. "Студебеккердэр" кэлбиттэрэ дииллэр;

- 27 тыһ. т. никель;

- 17 тыһ. т. молибден концентрата;

- 347 тыһ. т. цинк;

- 3300 т. ферро-хром;

- 14 мөлүйүөн кг. инструментальнай ыстаал;

- 45 тыһ. металы чочуйар станоктар;

- 123 тыһ. т. бэлэм буорах уонна 150 тыһ. т. буораҕы бэлэмниир химикаттар;

- 266 тыһ. т. латунь (гильза оҥоруутугар туттуллар);

- 903 тыһ. детонатордар;

- 46 тыһ. т. динамит;

- 146 тыһ. т. тротил;

- 114 тыһ. т. толуол;

- 603 мөл. 7,62 мм калибрдаах ботуруоннар;

- 522 мөл. крупнокалибернай ботуруоннар;

- 3 мөл. 20 мм. калибрдаах авиационнай пушкалар снарядтара;

- 18 мөл. зенитнэй снарядтар;

- 1 мөл. т. авиационнай бензин (өссө 1 мөл. т. АХШ биэрбит оборудованиетыгар оҥоһуллубута);

- 6300 т. антидетонационнай эбииликтэр;

- 12 тыһ. т. 250 тыһ. авиамотордары сойутар убаҕастар;

- 3,6 мөл. автопокрышкалар;

- 16 тыһ. тааҥкаҕа олорор радиостанциялар;

- 29 тыһ.  пехотаҕа аналлаах  радиостанциялар;

- 619 тыһ. телефон аппараттара;

- 1,9 мөл. км. уһуннаах телефон кабела;

- 4,6 мөл. кураанах батареялар уонна 10 мөл. радиолампалар;

- 12 тыһ. тааҥка уонна САУ;

- 7 тыһ. БТР;

- 2 тыһ. борохуот;

- 11 тыһ. вагон;

- 620 тыһ. т. риэлсэ;

- 375 тыһ. грузовик;

- 50 тыһ. "Виллис" диэн джиптэр;

- 13 мөл. пара тирии армейскай бачыыҥкалар;

- 331 тыһ. л. испиир. Иһэргэ диэн буолбатах: медицинаҕа, авиацияҕа анаан;

- 257.723.478 устуука байыаннай обмундированиеҕа тимэх арааһа;

- 135 тыһ. пулемет;

- 5500 тягач;

- 8 тыһ. трактор;

- 3300 БТР;

- 427 мөл. снаряд арааһа;

- 13 тыһ. пушка арааһа.

Cэрии маҥнайгы ыйдарыгарССРС полевой госпиталларын 80 %-нын сүтэрбитэ. Ленд-лиз программатынан кэлбит эмп-том, медицинскэй оборудование көмөтүнэн бааһырбыт саллаат 72 %-на атаҕар турбута.

Кыһыл Армия обмундированиетын таҥаһын барытын кэриэтэ ленд-лиз хааччыйбыта. Ленд-лиз нөҥүө кэлбит ас-үөл көмөтүнэн 10 мөл.байыаһы 4 тыһ. килокалорийдаах күннээҕи нуорманнан 1688 күн аһатыахха сөбө. Билиҥҥи улахан киһи күннээҕи нуормата 2500 килокалорий. Сэрии 1418 күн барбытын билэбит. Сыччах эт кэнсиэрбэ 2,3 мөл. т. кэлбит. Ити 70 тыһ. тимир суол вагонугар батар кэнсиэрбэ эбит. АХШ-тан, Англияттан кэлбит аһылык арааһа биһиги дьоммут үйэлэригэр көрбөтөх, билбэтэх, сиэн да көрбөтөх олус минньигэс, амтаннаах аһылыктара эбит.

"Правда" хаһыат бэс ыйын 11 күнүгэр 1944 сыллаахха АХШ-һы кытта икки сыллаах Сөбүлэһии түмүгэр туох көмө оҥоһуллубутун таһаарбыт сыыппаралара бааллар. Ол быһыытынан:

- 241 паровоз;

- 1234 тимир суол платформата;

- 209 экскаватор;

- 548 подъемнай кыраан;

- 4 нефтеперебатывающай завод;

- 1 алюминиево-прокатнай завод;

- 26870 металлорежущай станоктар;

- 2822 кузнечнай молоттар уонна пресстэр;

- 1 мөл. фунт стерлингэттэн тахса сыаналаах техническай алмаас;

- 1,16 мөл т. ыстаал;

- 217 тыһ. т. алтан;

- 135 тыһ. т. алюминий уонна авиационнай дюраль;

- 30 тыһ.т. хорҕолдьун;

- 48 тыһ. т. сибиньиэс;

- 50 тыһ. т. цинк;

- 9 тыһ.т. никель;

- 245 т. кобальт;

- 88 тыһ. т. буорах;

- 130 тыһ. т. взрывчатка;

- 476 тыһ. т. авиабензин;

- 104 тыһ. т. каучук;

- 3 мөл. автошина;

- 5,5 мөл. паара армейскай бачыыҥка;

- 21 мөл. м. сукуна ССРС-ка бэриллибит.

Бу сэрии саҕаланыаҕыттан 3 сыл иһигэр 1944 с. муус устар 30 күнүгэр диэри төһө көмө оҥоһуллубутун сырдатар сыыппаралар. Сэрии бүтүөр диэри 1 сыл устата көмө харыыта суох эбии кэлэ турбута.

Ленд лиз көмөтүнэн:

- взрывчатка 53 %-на,

- алтан 76 %-на,

- алюминий 106 %-на,

- саахар 66 %-на кэлбит.

Ленд-лиз көмөтө кэлиэн иннинэ биһиги сөмөлүөттэрбит фанераннан, бириһиэнинэн сабылла сылдьыбыттар, Дэлби тэбэр бэссэстибэлэрбит улахан аҥара ленд-лиһинэн кэлбиттэр. Авиабензин дьиҥэр барыта кэриэтэ кэлии эбит.

Молибден, кобаль эҥин курдук редкоземельнай металлар броня оҥоруутугар туттуллаллар эбит. Үлүгэрдээх элбэх бэлэм броневой лиистэр ленд лиз суотугар аҕалыллыбыттар.

Ленд-лиз көмөтө дьиҥин күн баччааҥҥа диэри чопчу киһилии үөрэтэ иликтэр курдук. Итиннэ оччотооҕу ССРС, Сэбиэскэй Аармыйа салалтата, билиҥҥи да чөмчөкөлөрбүт ахсарбат сыһыаннара улахан оруолу оонньуур. Билиҥҥи бэйэлэрин баҕаларынан ити хайысханы чинчийээччилэр араас сыыппаралары ааттыыллар.

Итиннэ төрүөтэ араас быһыылаах: сорохтор тиийэн кэлбит таһаҕаһы, сорохтор сойуустаах дойдулар портарыгар тиэллибит таһаҕаһы барытын ааҕаллар эбит. Ол үрдүнэн чинчийээччилэр бары ленд-лиз уһулуччу оруолугар, биһиги норуоппут өстөөҕү самнарарыгар тугунан да сыаналаммат өҥөлөөҕүн бары билинэллэр. Буолаары буолан кэнники сылларга Кыайыы бырааһынньыга диэн тэрээһиннэр сыл аайы ыытыллар буолбуттара ыраатта. Тоҕо диэтэххэ ССРС, Россия норуоттара Аан дойду иннигэр баар суох сырдык, үтүө өҥөлөрө Аҕа дойду Улуу сэриитигэр хааннаах фашизмы утары АХШ, Англия курдук улуу дойдулары кытта тэҥҥэ туран сэриилэспит үтүөлэрин саната сатыыллар курдук.

Мин саныырбынан, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии  биһиги норуоттарбыт сиэр-майгы өттүнэн ырааһыралларыгар,  норуоттар икки ардыларыгар киһилии, чугас уруулуу сыһыан үөскүүрүгэр, дууһа  туруга чөл буолуутугар тугунан да солбуллубат сүҥкэн оруоллаах этэ дии саныыбын.

А.Микоян, И.Сталин киһитэ, сэрии кэнниттэн билиммитинэн ленд лиз суоҕа буоллар сэрии өссө 1,5-2 сыл уһуох этэ диэбитэ баар. Ол аата өлүү-сүтүү өссө элбиэх этэ. Билиҥҥи чинчийээччилэр этэллэринэн ленд лиз суоҕа буоллар биһиги 1942 сыл бүтүүтэ хотторуох этибит. Сталин ленд лиз көмөтө бэрт дуона суох, быһа холуйан 4 % эрэ этэ диирэ. Билиҥҥи чинчийээччилэр ити көмө ССРС  уопсай ороскуотун 20 %-гар тэҥ этэ диир буоллулар.

Дойдубут саамай ыарахан кэмнэригэр баар кыахтарынан барытынан ис сүрэхтэриттэн баҕаран туран көмөлөспүт, биһиги норуоппут алдьархайдаах дьылҕатын бэйэлэрин киэнин курдук ылыммыт АХШ, Англия норуоттарын ити үлүгэрдээх көмөлөрүн биһиги судаарыстыбабыт умнубута киһи өйүгэр баппат баламат быһыы. Ленд лиз эрэ хайысхатынан көмө таһынан норуоттар бэйэлэрин инициативаларынан аһынан, таҥаһынан, харчынан көмөлөспүттэрэ элбэх эбит. Ол үрдүнэн биһиэхэ быһааралларынан Россия кыр өстөөхтөрө билигин АХШ уонна Англия. Дьэ, сүрдээх!

Ленд-лиз усулуобуйата оннук хабалалаах буолбатах курдук. Сэрии кэмигэр алдьаммыт-кээһэммит, умайбыт, өстөөххө былдьаммыт сэрии сэбэ, техника төлөбүргэ ирдэммэт эбит. Төлөбүр сэрии кэнниттэн ирдэниэхтээх диэн усулуобуйалаах этэ. Маҥнайгы 1-2 ыйдарга денд лиз иһин ССРС кыһыл көмүһүнэн төлөһөн испит. Онтон кэлин ити тохтообут. Сэрии бүппүтүн кэнниттэн И.Сталин ленд лиһи төлүүртэн аккаастаммыта. Кини кэнниттэн Н. Хрущев, онтон М. Горбачев кыратык төлөспүттэр. 1991 сыллаахха АХШ ленд лиз иэһин сотон кэбиспиттэрэ.

Бу ыстатыйабын хас да ыйы быһа толкуйдаан баран, төһө да дьон соччо-бачча аахпатахтарын да иһин санаам батарбакка суруйдум.

 

Юрий МЕКУМЯНОВ.

Сунтаар.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
5 + 5 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.