Доллар64.43 Евро72.7
+16 °С

Көҥүл тустуу: Михаил Захаров – ХХI үйэ түөрүйэһитэ

13:08 в 17.05.20190 572

TUYMAADA.RU. Ханнык уол  оҕо күүстээх, кыанар киһи буолуон баҕарбатаҕай! Оҕо сылдьан: "Ол киһи тустуук үһү", "Ити иккис эрэсирээттээх үһү", – диэн буолара. Эрэсирээттээх дьон күөх фоҥҥа сүүрэн иһэр киһи ойуулаах значоктарын көрөөрү үтүрүһүү бөҕө буоларбыт.

Калининскай Миша диэн первэй эрэсирээттээх уол Мүрү оскуолатыттан үөрэнэ кэллэ. Значогун  иилинэ сылдьар. Бэйэтэ да көрүҥ-тала мааны, боччумнаах баҕайытык туттар-хаптар, дьоһун көстүүлээх. Биһиги дьэ кини түөһүн көрөөрү үмүөрүһүү, үтүрүһүү бөҕө буолбуппутун өйдүүбүн. Арааһа ол кэмнэргэ П.С.Васильев, Н.Гаврильев диэн учуутал уолаттар кэллилэр. "Тустууктар үһү", "Эрэсирээттээхтэр үһү", – диэн буолла. Биһиги батыһа сылдьан көрөбүт: "Ок-сии, итинник тутунна", "Ок, маннык былчыҥнаах", –  дии-дии эмиэ омун-төлөн кэпсэтии бөҕө буоллубут.

Биһиги көрдөхпүтүнэ дьонтон адьас туох эрэ уһулуччулаах курдуктар. Кинилэр тугу эппиттэрэ, саҥарбыттара биһиэхэ төрүт суруллубатах сокуон. Оччолорго билиҥҥи курдук оҕону, дьону аралдьытар көмпүүтэр, суотабай суоҕа. Оҕо спортан атыҥҥа аралдьыйара да суох. Сайын от отууларга, кыһыҥҥы бытархан тымныыттан иҥнибэккэ оҕотуттан улахан дьонугар тиийэ үлэҕэ умса түһэ сылдьар саха дьонугар бастакы бөҕөстөрбүт тустууга ситиһиилэрэ туһунан араас кэрэхсэллээх, уол оҕо ороһуйар сонуннара Алквиад Иванов, Максим Сибиряков, Николай Гоголев, Владимр Данилов, Семён Дмитриев о.д.а. ааттара, Чурапчыга тренер Д.П.Коркин, куоракка Н.Н.Волков уонна кинилэр эрчийэр дьоннорун ааттара легенда буолан, биһиги дьаҕа баһа Тандабытыгар кинилэр ситиһиилэрэ  күүтүүлээх үтүө сонун буолан ньиргийэн тиийэрэ.

Ол курдук учууталларбыт таҥара дьиэтигэр саҥа тустуу маата  тэлгэппиттэр. Биһиэхэ ол барыта ураты, сонун. Тустууга үөрэнээри онно муһуннубут. Омун-төлөн бөҕө. Онтубутун саба баттаан боччумура, дьоһумсуйа сатаан бөҕө. Сүүрдэн, араастаан хамсаннаран ол мааттарыгар эрчийэн бардылар. Хаһыс эрэ дьарыкка дьоммут уон бастыҥ уолу талан ылан стройдатан кэбистилэр: "Эһигини кытары уочаратынан биир-биир тустабыт", – диэн соһуттулар. Биһиги сөҕүү-махтайыы бөҕө буоллубут. Кулгаах да харах буолан ол уон иһигэр киирбэтэхтэр көбүөр кытыытыгар бэйэбит убайдарбытыгар ыалдьа олордубут. Кинилэр ортотугар оройуоҥҥа бастыыр, миэстэлэһэр балачча биһиги ортобутугар убаастанар, бухатыыр дьонноохпут.

Тустуу өр кэтэһиннэрбэккэ саҕаланна. Арай биһиги бухатыырдарбытын араас албаска түбэһиннэрэн үөһээнэн, аллараанан чуучала курдук тамнаан киирэн бардылар. Биһиги дьэ манна кэлэн аҥаардас көрөн олорон киһи эрэ буоллар сөп буоллубут: "Тоҕо баҕас сүрэй", "Тыый, ити хайдах бырахта?", "Мин өйдөөн көрбөккө да хааллым", – диэн сөхтүбүт-махтайдыбыт.

Тустуу кэнниттэн аны ол албастар олоччу анал ааттаахтарын биллибит. Ону билэр уолаттарбыт "вертушка", "охват", "мельница", "өттүк", "нырок" диэн биһиги ханна да, хаһан да көрбөтөх-истибэтэх да албастарбыт аатын этэ-этэ көрдөрөөччүлэр, үөрэтээччилэр баар буоллулар. Аны биһиги ол эҥин араас дьикти хамсаныылардаах албастарга ымсыыран турдубут.

Тандаҕа тустуу аан бастаан итинник кэлэн улаатан эрэр уолаттары ууга-уокка түһэрэн өрүкүппүтэ. Сахаҕа оччолорго, баара-суоҕа үс сүүс тыһыынча кэриҥэ ахсааннаах кыра омукка үс олимпиец биирдэ тахсыытыгар сирэй туоһу буолар, олимпиецтары көрбүт-кэпсэппит, өссө сорохтор бииргэ күрэхтэспит чугастык билэр көлүөнэбит. Сорох хас эмэ уонунан мөлүйүөн ахсааннаах улахан судаарыстыбалар оннооҕор күн бүгүнүгэр диэри олимпийскай мэтээли харахтыы иликтэр эмиэ бааллар. Балтараа миллиард ахсааннаах улуу кытай отой аҕыйах сыллааҕыта мэтээллэммитэ.

Ити итинэн. Билигин бу ХХI үйэҕэ "Олимпиецтар тоҕо иитиллибэттэр", "Тустуу тоҕо мөлтөөтө?",   "Саха  дьоһун аатын аан дойдуга бастыҥынан ааттаппыт улуу Куоркун оскуолата ханна барда?" – диэн араас боппуруос норуот ортотугар дэлэйдэ. Интэриэһиргээбит боппуруос интернет ситимин толордо. Билигин тустуу фанаттара ордук Д.П.Коркин оскуолатын суохтууллар. Аны оччотооҕу ССРС улуу тренердэрэ Д.П.Коркин оскуолатын ХХI үйэ тустуутун инникилээн иһэр тренерэ, тустууктарын ХХI үйэ тустуутун методикатын баһылаабыт дьонунан сыаналаабыттарын тустууну таптааччылар билэллэр. Ити өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыгар. Ол иһин мин Д.П.Коркин уолаттарын көрүстүм да кини үлэлээбит методикатын интэриэһиргиир  буолбутум 6-7 сыл буолла. Видеоустуулары оҥортоотум, кыаҕым иһинэн суруйа сатыыбын. Эдэр сааспыттан доҕотторум олимпиецтары кытта кэпсэтэбин.

Биирдэ Улуу Пехлевантан бу темаҕа кимнээҕи кытта кэпсэтиэххэ сөбүй диэн ыйыппыппар, хас да киһини ааттаата. Телефоннарын биэртэлээтэ. Ол иһигэр спортивнай врач Пётр Иванович Кривошапкины эттэ. Тоҕо эрэ ол киһини көрсүбэккэ сырыттым. Арай биир үтүө күн табаарыһым Семён Фёдорович эттэ: "Арамаан, мин эйигинэн табаарыстарбын суруйтараары гынабын", – диэтэ. Мин кини кыыһа Виолетта Семёновна Иванова туһунан оҕо эрдэҕиттэн суруйбут, дьон интэриэһин күөдьүппүт ситиһиилээх курдук буолан тута үөрэ-көтө сөбүлэстим. Пётр Ивановичка дьиэтигэр кэллибит. Билсэн кэпсэтэн киирэн бардыбыт. Үгэспинэн кэпсэтиини видеоҕа уһуллум.

Пётр Иванович кэпсиир:

– Михаил Егорович Захаров диэн тренер баара, өйдүүр инигин? Кини оскуолаҕа Д.П.Коркиҥҥа үөрэммитэ. Онтон СГУ-га физико-математическай факультеты бүтэрэн иһэн Дириҥҥэ тренердии тахсыбыта. Кини Дмитрий Петрович иитиллээччитин быһыытынан кини үөрэтэр методикатын бастыҥ тарҕатааччы этэ. Бэйэтэ эмиэ туһунан көрүүлэрдээҕэ. Физик буолан физика сокуоннарын туһаныыга, спортсмен физиологията сайдыытын уратыларын учуоттаан олус мындырдык үлэлиирэ. Олус наадалаах, саҥаттан саҥа идеялардаах тустуу бастаан иһэр эйгэтиттэн киһи этэ. РСФСР, ССРС күүстээх тустууктарын, чемпионнарын иитэлээбитэ. Онон саха тустуутун историятыгар кыһыл көмүс буукубаларынан суруллар биир бастыҥ киһибит. Кини үөрэтэр методикатыгар бэйэтэ ураты интэриэһинэй көрүүлэрдээҕэ. Киһи уҥуоҕун, этин-хаанын уратытын, күүһүн үөрэтэрэ. Көтөҕүү, төһүү, олуйуу, тирээбил, күрүчүөктээһин киниэнэ олоччу чаас-чааһынан аттарыллыбыт, быһаарыллыбыт буолара. Ону анал бэлиэнэн тэтэрээккэ суруйбут, бэлиэтэммит буолара, – диэн бэрт элбэҕи, киһи эрэ истэ олоруох курдук интэриэһинэйдик кэпсээтэ, өссө да кэпсии олоруох эбит.

Били үөһээ кэпсээбит бастакы тренердэрбитин оҕо сылдьан сэҥээрбиппит курдук интэриэһиргээн, абылатан олорон Пётр Ивановиһы сонурҕаан иһиттим. Онтон, бээрэ, бу бэйэтэ тустубатах быраас киһи тустуу ис кутугар киирэн түөрүйэлэри туста сылдьыбыт тустуу маастара дьоннооҕор хата быдан ордуктук быһаарарын, өйдүүрүн сөрү диэн сөхтүм. Кыбыстан сирэйим итийбэхтээтэ эрээри, хата киһи харата буолан арааһа биллэрбэтим.

Салгыы бу темаҕа өссө кимниин кэпсэтиэххэ сөбүй, диэтим. Ону киһим: "ССРС спордун маастардара Илларион Фёдорович Ивановы, Василий Васильевич Жиркову бул. Кинилэр төһө баҕараргынан М.Е.Захаров түөрүйэтин үөрэтэр методикатын быһаарыахтара, кэпсиэхтэрэ", – диэтэ. Аны мин Семён Федоровичтан: "Ол дьону буларбар көмөлөс", – диэн массыына транспордаах киһиттэн аһара баран соруһааччы буоллум. Сотору Семён Фёдорович аны  ол көрсүһүүнү сүүрэн-көтөн тэрийдэ. Бастаан Илларион Фёдоровичтыын кэпсэттим.

– Мин Томпобун. Алта саастаахпар кулуупка 1972 сыл Роман Дмитриев, Александр Иваницкай – Мюнхеннааҕы Олимпиада чемпионнара кэллилэр. Мин онно кинилэри көрөн ымсыыран аан бастаан тустууга тардыспытым. Онтон оскуолаҕа киирбитим кэннэ убайым Сеня Чурапчыга баран 57 киилэҕэ ДСО "Спартак" уобаластааҕы сэбиэтигэр бастаан кэллэ. Чурапчы, диэн оччолорго ССРС, аан дойду чемпионнарын бэлэмниир оскуолатыгар миэстэлэспит киһи ССРС чемпиона буоларын курдук оччолорго ханна даҕаны бигэ өйдөбүл баара. Бу өйдөөтөххө, онно аны итинник легенданы истэ сылдьар киһи убайбар ымсыырдым. Оскуолаҕа Михаил Дмитриевич Аммосов диэн бэртээхэй киһи тренердээхпит. Онно дьарыктанан киирэн бардым. Тустууга кэлиим бастакыта итинник. Дьокуускай куоракка үөрэнэрбэр оҕолорго син мээнэ хотторбот этим. Онно Владимир Поповка эрчиллэрим.  Старостин Гошалаах бааллара. Кинилэри кытта эрчиллэн Михаил Егорович диэн дьикти тренер баарын билэн киниэхэ сыстабын. Дириҥҥэ тахсан икки сайын Михаил Егоровичка эрчилинним. Бу түөрүйэни Михаил Егорович оччолортон биһиэхэ этэрэ:  "Тустуу сайдыытыгар инникилээн иһэр модель баар буолуохтаах", – диирэ. Онно уонна бу үөрэтэр түөрүйэтин ис тутулун кэпсиирэ. Ону кини бастакытын Д.П.Коркинтан үөрэммитим, диирэ. Михаил Егорович күрэхтэһиилэргэ наһаа сылдьа сатаабат этэ. Киһини албастары сатаан туһанарга, толкуйдуурга, ырытарга түргэнник сөптөөх быһаарыныыны ыларга үөрэтэрэ. Пётр Иванович даа? Кини Михаил Егоровичтыын уонна Д.П.Коркиныын уһуннук бииргэ үлэлээбитэ. Ол иһин кинилэр түөрүйэлэрин кистэлэҥин олус үчүгэйдик билэр. Кини өссө студенныы сылдьан мас тардыһыытын тарҕатыыга күүскэ үлэлээбитэ. Тустууга Михаил Егорович  инникилээн иһэр түөрүйэлэрин билэр буолан, сүрдээх интэриэһинэй методическай кинигэлэри суруйааччы.

Итинник бэркэ уубутугар-хаарбытыгар киирэн кэпсэтэ олордохпутуна Василий Васильвич Жирков кэллэ. Дорооболоһоот   тута кэпсэтиигэ киирдибит.

– Мин Уус Алдаммын. Чурапчыга Куоркуҥҥа икки сыл эрчиллибитим. Д.П.Куоркун миэхэ олус үчүгэй сыһыаннааҕа. Ураты бэлиэтээн кэпсэтэрин билигин да олус күндүтүк саныыбын. Бэйэтигэр чугас тутара. Күрэхтэһиилэргэ да сырытыннара сатаабыта. РСФСР чемпионатыгар тиийэ туһуннарбыта. Онтон оскуоланы бүтэрээт Көстөкүүн Сэргэйэбис Постников сүбэтинэн Одессаҕа инженер-механик идэтигэр Кульбертинов  Николай   Иванович, Горохов Савва Петрович, Огоюкин Егор буолан бары тустууга да, үөрэххэ да талааннаах уолаттары кытта  үөрэммитим. Онно сүнньүнэн Дагестан, Кавказ республикаларын уолаттара чеченнэр, ингуштар, осетиннар, грузиннар о.д.а. элбэх этилэр. Атын омук оҕолоруттан хаалсыбакка син бэркэ үөрэммиппит. Өссө үөрэххэ ордук курдук этибит. Кульбертинов Колябыт отличник, уһулуччу үчүгэйдик үөрэнэрэ. Институтка преподователлэр высшай математика, физика курдук уустук предметтэргэ курс оҕолоругар консультация бэрдэрэллэрэ. Ол иһин кинини манна спорт үөрэҕи мэһэйдээбэт диэри, соруйан оһуоба тутан бэлиэтээтим. Коля Д.П.Коркиҥҥа алтыс кылаастан үөрэммит буолан оскуолаҕа сылдьан да элбэх ситиһиилэрдээҕэ. Онон кини спордунан дьарыктанар оҕо элбэхтэ күрэхтэһэр, аралдьыйар, үөрэҕин көтүтэр, онон үөрэҕэр мэһэйдэтэр диэн этии сыыһатын бэйэтинэн дакаастаабыт, көрдөрбүт отой улахан киһи. Түөрт уол Одессаҕа төрдүөн уобалас сборнайа, бары ССРС спордун маастара буолбуппут. Ханнык да омугунан атааннаһыы суоҕа,  туоратылларбыт эбэтэр кими эмэ сэнээн хаадьылыылларын да өйдөөбөппүн. Барыларын кытта доҕор-атас буолан Украинаҕа бэркэ сылдьыбыппыт. 1977-82 сылларга итинник үөрэхпин бүтэрэн манна кэлэбин. Дмитрий Петрович көрсөөт үөрэ түстэ: "Дьэ, үлэлиэхпит", – диэн буолла. Н.Н.Тарскайга тустан бастаатым. Арай дьарыкка Егор Старостинныын тустабыт. Мин 74 киһитэбин эбээт. Кини 57. Кыайарын кыайбат эрээри дэлби араастаан анньыһан, тоҕута-хайыта тыытыһан отой сэниэбин-сээбэспин эһэр. Куһаҕан баҕайы. Дьэ, бу 57 киһитэ 74 киһитин маннык түҥ-таҥ, мэй-тэй барыахпар диэри отой соһон кэбиһэр. Ханна, кимиэхэ үөрэммит киһиний диибин. "Михаил Егорович уола, кинилиин кэпсэт", – диэтилэр. Бараммын эрчиллии бөҕөтө буолабын. Михаил Егорович кэлэр. Мин киниэхэ онон-манан сылтанан сыыйа чугаһаан, сыстан билсэн киирэн бардым. Михаил Егоровичтыын син чугастык кэпсэттим. Кинини иһиттэхпинэ арай киһим отой атын, төрүт да халлаанынан туойа сылдьар. Тустууттан эмискэ истиигэ отой атыны кэпсиир. Төһүү, хайа тардыы, бүк анньыы, олуйуу биомеханика, физика сокуона, уҥуох-былчыҥ күүһэ, муннугу тоҕо түһүү диэбит курдук кэпсээннээх буолла. Мин мельница, өттүк, вертушка, прогиб, растяжка диэбит курдук албастары оҥоруунан дьарыктаммыт киһи аан бастаан сүрдээҕин муодарҕаатым.

Киһи кырдьык тоҥолохтоох, тобуктаах – олоччута сүһүөхтэртэн турар. Организм биомеханика, биологическай эттик буоллаҕа. Хамсаныылара олоччу син биир техника курдук механика. Көтөҕүү, сүгүү, олуйуу, соһуу, төһүүлээһин, тирээбил диэбит курдук. Мин инженер-механик итиннэ араастаан механика сокуоннарыгар ахсаан бөҕөнү суоттаабыт киһи буоллаҕым. Араас механика түөрүйэтэ, материаллар утарсыылара, гидравлика, көтөҕүү, күүс туох да бара турар. Ити Михаил Егорович кэпсээнигэр дьүөрэлии көрүҥ элбэх. Кырдьык да киһи эмиэ элбэх иэччэхтээх, сүһүөхтээх сыалай биологическай  эттик. Кэмниэ-кэнэҕэс киһибин дьэ өйдөөтүм. Олус наадалаах, туһалаах түөрүйэ эбит. Ол иһин билигин наар итинэн дьарыгырабын. Дьэ, онно баран тустуу техникатын түөрүйэтин ырытар, ааҕар-суоттуур буоларбыт. Михаил Егорович Дмитрий Петровичка миигин туох эрэ, диэбит быһыылааҕа. Д.П.Коркин Михаил Егорович тугу-хайдах үөрэппитин механика сокуоннарыгар сөп түбэһиннэрэн  ыйытар, бэлиэтэнэр этэ. Ол аайы мин Дмитрий Петрович сэҥээрэр, диэн өссө күүскэ кыһаллан Михаил Егоровичтыын бу дойдуттан хара барыар диэри дьарыктаммытым. Дьэ онтон ыла Михаил Егоровиһы отой эккирэтэ сылдьан истэр, кини түөрүйэтин үөрэтэр ыарыыга букатыннаахтык ылларбытым.

Онтон Пётр Иванович отой туһунан киһи. Кини врач. Онон физиологияны, киһи организмын биологическай эттик быһыытынан арааһы, элбэҕи билэр. Онтун дьэ методическай экспериментальнай группаҕа бэлиэтэнэн сурунан, суоттаан ырытыы бөҕө буолабыт.

1984 с. Д.П.Коркин орто дойдуга олоҕо түмүктэнэн,  барбыта.   Оҕонньорбут суох буолла да ыһыллан, тренерскэй састаапка уларыйыылар буоллулар. Пётр Иванович, Михаил Егорович бу методиканан күүскэ, ханна да сырытталлар дьарыктаналлар. Семинардары оҥороллор.

Күн бүгүнүгэр диэри боччумнаах чаҕылхай теорията да, олимпиеһа да суох хааллыбыт. Дьиҥэр маннык муҥ саатар Михаил Егорович этэр түөрүйэтин сиһилии тренердэр үөрэппиттэрэ, ырыппыттара, туһаммыттара буоллар тустууга аан дойдуга отой инникилээн иһэр буолуо этилэр. Холобур, мин итинэн дьарыктанан эппитим курдук олуһун эбиллибит этим. Биирдэ дойдубар тахсан үлэлии сылдьан аны Саха сирин Спартакиадатыгар туһуннум. Онно буолла дьиктитэ – кими да отой сыһыарбакка, барыларын тулуппатым. Ол иһин күн бүгүнүгэр диэри бу түөрүйэ туһалаах эбит диэн, бар дьоҥҥо туһаммыт киһи буолан кэпсиибин. Биһиги эмиэ аан дойду тустуутун кэтээн көрөбүт. Ситиһии да дьиҥэр бары сүбэнэн ылсан итинник түөрүйэлэри, методикалары үөрэтэр буоллар баар буолуо этэ.

Итинник, итинтэн да атын Михаил Егорович үөрэҕин ырытан балачча уһуннук үһүөн кэпсэттибит.

Бу ыстатыйаны бастакытынан саха биир чулуу тренерин Михаил Егоровиһы үчүгэйдик санаан, ахтыы бэлиэтигэр суруйдум. Иккиһинэн, ити  этэллэрин курдук билиҥҥи тренердэр тустуу саҥа ньымаларын, ирдэбиллэрин иннигэр түһэр түөрүйэни, методиканы ситиһиилээхтик көрдүү, айа туралларыгар баҕарабын Тустуу син биир ити көмпүүтэргэ саҥаттан саҥа программа айылларын уонна тиһигин быспакка  тупсарылларын курдук саҥа түөрүйэ, үөрэтии методиката, албас айыллан куруук саҥардылла, эбиллэ, сайда туруохтаах.

Арамаан ДЬӨГҮӨРЭП.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
4 + 7 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.