Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Кийиит кыыһы хайдах көрсүбүттэрин туһунан кэпсээн

09:39 в 18.10.20180 41

Мин оччолорго оскуолабын бүтэрээт да кэргэн тахсыбытым, оҕоломмутум. 18 сааспар оҕом номнуо балтараа саастааҕа.

Кэргэним төрөөбут дэриэбинэтигэр көһөн тиийбиппит, онно дьонун дьиэтэ иччитэх турара. Бэйэм биир улахан улуус кииниттэн төрүттээҕим, кэргэн тахсыахпар диэри ол улууспуттан ханна да быгыалаабатаҕым. Тиийэн бастаан кэргэним тётятыгар аҕыйах хонук олорбуппут, дьиэбитин ремоннаан бүтэриэхпитигэр диэри. Тётята сүрдээх үчүгэйдик көрсүбү, үчүгэй баҕайы ыаллар этэ, бэйэлэрэ үс уоллаахтара. Таҥара биир кыыһы биэрбэтэ диэн хомойоро, биһиги көһөн кэлбиппитигэр үөрбүттэрин эппитэ. Оннук дьэ дьиэбитин сууйан-тараан, көһөн тиийдибит.

Сарсыҥҥы күнүгэр магазиҥҥа бардым, ханан турарын кэргэним примерно ойуулаан көрдөрбүтэ. Эрдэ массыынанан айаннаан иһэн көрбүт буоламмын, наһаа мунан хаалбат инибин диэн бардым. Бу санаан көрдөххө маанымсыйан аҕай барбыт эбиппин, дьэ. Ол баран истэхпинэ суол кытыытыгар кыргыттар турар этилэр, аттыларынан ааһан баран истэхпинэ улахан баҕайытык "кимий да ити ваще?!" эҥин дэһэллэр. Кэннибиттэн "ээй" эҥин диэн хаһыытыыллар, аахайбакка бара турдум. Кэннибин хайыһан көрбүтүм батыһан иһэр эбитттэр ээ, дьэ.

Магазиммар тиийдим, киһи бөҕөтө, мин киирбиппэр бары миигин көрө түстүлэр, дэлби кыбыстан хааллым. Бары “кимий ити” диэбиттии көрөн баран тураллар. Биир киһи кэлэн "сэчиэ, Сидоровтар кыыстараҕын дуо?" – диэн ыйытта, мин “ээ, суох” диэтим. Киһим хайдах эрэ кинилэргэ маарыннаттым диир, онтон биир чүөчэ кэлэн кимнээххэ кэлэ сылдьаҕын диэн ыйытта. Мин онтон кэпсээтэҕим дии, кийииппин, манна көһөн кэллибит диэн. Кимий кэргэниҥ, дьоно кимнээҕий диэн допрос бөҕө буола түстүлэр. Чэ, кэпсээтим, кэргэммин эҥин билэбит аҕай дэһэллэр. Дьонун, эбээтин-эһээтин, бииргэ төрөөбүттэрин барытын билэллэр, ыйыталлар. Мин кэргэним дьоно бу дэриэбинэттэн көспүттэрэ син ырааппыт этэ, ону ол кэргэммин сөҕөллөр: соторутааҕыта эрэ кып-кыра уол уже улаата охсон кийиит аҕалбыт дуу дэһэллэр.

Онтон дьэ уочаратым кэлэн атыылаһан бардым, тугу ыйыттым да продавец барытын “оннук суох” диэн иһэр. Туох баарынан атыыластым, онтон өссө тугу эрэ ыйыттым “оннук баар дуо?” диэн. Онуоха продавеһым сүр баҕайытык туттан баран “онтон-мантан кэлэ-кэлэ талбыккын көрдөөмө эрэ” диэн саайдаҕа үһү. Мин боруоста жоска өһүргэнним, испэр ынырыгын кэмсинним манна көһөн кэлбиппин. Аны ол быыһыгар маарыан суол кытыытыгар турбут кыргыттарым киирэн кэллилэр, ол турар эҥин дэһэллэр.

Туох баарынан атыылаһан баран тахсан бардым, кыргыттарым кэннибиттэн ойон таҕыстылар. Ситэн ылан "дыа, тохтоо эрэ, кэпсэтии баар" диэтилэр. Тохтоотум, тугуй диэтим. Биир кыыстара алдьархай баи, сразу боруок була түстэ: "Тугуй диэн буотах буоллаҕа дии, наһаа эҥин баи”. Онтон биир кыыстара ол кыыска “тохтоо эрэ, наһаа куттаама дьону диэтэ. Кыргыттар үһүөлэр. Эн кимнээххэ кэллиҥ диэн ыйытта биир кыыс, мин көһөн кэллим диэтим. Биирдэрэ хаһыс кылааскыный диэн ыйытта.

Мин күллүм уонна оскуола оҕото буолбатахпын, кийииппин манна диэтим. Кыргыттарым сымнаан хааллылар "ээ, даа, алҕас оччоҕо" дэстилэр. Ким кэргэнэҕиний диэн ыйыттылар, кэргэним аатын эттим, ээ билэбит диэтилэр. Биир кыыс кэргэним балтын ыйытта, мин кылааһынньыссам, подругам диэтэ. Мин ол балтын кытта эмиэ подругалыы курдук этим, миигиттэн икки сыл курдук кыра, быйыл онус кылааһы бүтэрбитэ. Ол кыргыттар эмиэ онуһу бүтэрбит эбиттэр, сразу билсиэххэ диэн илиилэрин ууннулар, ааттарын эттилэр. Бырастыы гын дии, диэтэ били боруогурбут кыыс, мантан ыла билсэр буолуохпут, Аня кийиитэ (кэргэним балтыта) биһиэхэ эмиэ кийиит буолар буоллаҕыҥ дии, дэстилэр. “Только биири сэрэтэбин: мин уоллаахпын, ыччат, – диир биир кыыстара, – ол уол билсэ эҥин, эрисшэ эҥин сатаатаҕына эрисшээйэххиний диэтэ. Мин “эс, бүт эрэ” диэтэҕим дии, наһаа наадалаах этэ кини уола, кэргэммин оччолорго таптыыбын аҕай бо, оҕом аҕатын.

Чэ, оннук кэпсэтэн баран тарҕастыбыт. Дьиэбэр тиийэн кэргэммэр кэпсиибин, киһим күлэр да күлэр. Арба ол май ый бүтүүтэ этэ.

Аҕыйах хонон баран ынырыгын тоскатыйбытым, саатар телевизорга биир эрэ канал көстөр, и то ынырык куһаҕаннык. Кэргэним ханна эрэ холтуура булан үлэлии сылдьара, биһиги оҕобунаан күнү быһа дьиэҕэ олорорбут. Аны оҕом уол – шустрай бөҕө. Биирдэ сарсыарда теплицаҕа уу кута оҕобун илдьэ таҕыстым. Теплица иһэ наһаа сылаас диэммин оонньуурун биэрэн баран, манна оонньоо билигин кэлиэм диэтим. Онтукам да теплица аттыгар сылдьыбыта, саҥатын эҥин истэр гына. Кыра бириэмэ иһигэр уу кутаат да тахсыбытым, арай оҕом уже суох. Ынырык түргэнник ханна эрэ бара охсубут. Мин куттаныы бөҕө, ыҥыран көрөбүн – киһим эппиэт суох. Аны соседтарбытыгар ыт бөҕөтө баар, онно киирэн биэрэрэ буолуо диэн куттаныы.

Соседтарбын өҥөйөн көрдүм – ыттара сыталлар, хаһаайыттара көстүбэттэр, хотоннорун диэки отторугар мин уолум күннүү аҕай сылдьар эбит. Хаһыытаан ыҥыран көрдүм, ыттара миигин үрэн киирэн бардылар. Оҕом онно эрэ наадыйбат, өссө куотар курдук. Ээ, чэ, будь что будет, ытыран-сиэн көрдүннэр диэн баран олбуордарын иһигэр киирдим. Ыттара ырдьыгыныы-ырдьыгыныы, үрэ-үрэ сүүрэн кэллилэр. Кыһамматаҕа буола-буола баран истим, саатар хаһаайыттара тахсыбаттар ээ. Тиийиэхтээх сирбэр тиийдим, уолум миигин көрөн баран эмиэ куотарга сананна, үөрэр-астынар аҕай, оонньуу сылдьабыт дии саныыр быһыылаах. Тутан ыллым, көтөҕөн баран дьиэм диэки бардым. Ыттар хата уоскуйан хааллылар, хаһаайыттара буоллаҕына түннүгүнэн көрөллөр уонна тахса да сылдьыбаттар. Арай онно ыттара ытырбыт эҥин буоллуннар, саатар үс ыт ээ, уонна баайыллыбакка сылдьаллар.

Сотору кэминэн ыһыах буолла. Кэргэним балтыта кэлэр үһү диэни истэммин, эрийэн уолбар таҥаста атыылаһан аҕал эрэ диэн көрдөстүм. А то ол деревняҕа таҥас маҕаһыына да суоҕа.

Били Аня диэн балтыбыт кэллэ, оҕобор наһаа кыһыылаах рубашка, кеда, бүрүүкэ уонна бандана аҕалбыт. Онтуйа барыта реперскай баҕайы стилльаах, өссө кып-кыра очыкылаах.

Ыһыах күн ыһыахтыы бардыбыт. Паапабыт оҕотун көтөҕөн баран сылдьар, билэр дьоно тохтоон кэпсэтэллэр, миигин кытта билсэллэр, оҕобутун бары биир курдук кэргэммэр майгыннаабат дэһэллэр, мааматын курдук быһыылаах дуу дииллэр. Кэргэним кэнники ньиэрбинэйдээн барда, сирэйдиин-харахтыын уларыйда. Син сылдьа түһэн баран мин оҕобунаан дьиэлээтибит, наһаа итии этэ, күлүк сир эҥин диэн отой суох. Уолум утуйаары дэлби хаппырыстаата, кэргэним хаалла.

Киэһэ ыһыах бүппүтэ быданнаата быһыылаах да, кэргэним дьиэтигэр кэлбэтэ. Мин оҕобун утутан баран кэтэһэ таарыйа видикка киинэ көрө сытан утуйан хаалбыт этим, оччолорого двд саҥа тахсан эрэрэ. Дьон бары видикка киинэ көрөр этилэр. Утуйа сытан аан тыаһыттан уһуктубутум, турбаккабын иһиллии сыппытым. Кэргэним итирик кэлбит эбит, атаҕын таҥаһын да устубакка хос диэки ааһа турда, мин залга диваҥҥа сыттаҕым дии. Орону харбыалаан көрөн баран арай этэр "б..дь дьахтара ханна барда, эмиэ кимиэхэ эрэ оҕо оҥотторон кэлэн баран эн оҕоҥ диэҕэ" диэтэҕэ үһү. Мин отой жоска хомойдум, ол гынан баран тура сылдьыбатым, киһим ороҥҥо сытаат сразу утуйан хаалбыта.

Хомойоммун дэлби ытаатым, хайдах инник диэххэ сөбүн сатаан өйбөр батарбатым. Ол ытыы олордохпуна Аня тиийэн кэллэ, дискотекалаан кэлбит үһү. Кэргэммин эмиэ дискотекаҕа сылдьарын көрбүтүм диэн эттэ. Өссө кыһыйдым, эппэккэ да сүтэн хаалар киһиний да, диэтим. Өссө кини онно дискотекалыы, арыгылыы сылдьыбыт үһү!

Сарсыҥҥы күнүгэр утуйан туран баран кэргэммэр хантан кэлбиккиний диэн ыйыттым, табаарыстарбын кытта көрсөн дискотекаҕа сылдьыбытым диэтэ. Тоҕо миигин бэҕэһээ инник саҥарбыккыный диэбиппэр ол туох диэн диэтэ. Мин эттим туох диэбитин. Киһим күлэн кэбистэ уонна итирик киһи саҥатыгар наадыйыма диэтэ.

Оннук күн-дьыл ааһан истэ, санаабар кэргэним оҕобор сыһыана уларыйан хаалбыт курдук. Саатар оҕом күнү быһа маама да маама, паапатыгар наада да буолбат этэ. Паапата да киниэхэ наадыйбат, хата күнү быһа мөҕөн-ытатан тахсара.

Оннук сайын бүтүүтэ 19 сааспын туоллум, күһүн оҕом икки сааһын туолан детсадка киирдэ. Биһиги кэргэмминээн үлэ булан үлэлээтибит, аны иккиэн оскуолаҕа. Биирдэ сентябрь ый бүтүүтэ кэргэним улуус киинигэр барда, өрөбул этэ быһыылааҕа, тоҕо эрэ оҕобунаан дьиэбитигэр баар этибит. Күнүс оҕобун утута сыттахпына ким эрэ кэлбитэ. Туран көрбүтүм биир быраата турар эбит, били бастаан кэлэн баран олорбут тётятын уола. Аатын, чэ, мээнэ "П" диэххэ. Онус кылааска үөрэнэ сылдьар, миигиттэн 4 эҥин сыл кыра быһыылааҕа.

Бастаан дорооболосто, онтон кассета уларсаҕын дуо диэн ыйытта, мин киирэҥҥин көр, тал диэтим. Залга киирдэ, кассеталары типа тала турда, ол быыһыгар миигин хайдах эрэ дьикти баҕайытык көрөр, атахпыттан үөһээҥҥигэ диэри одуулуур. Бу маны уларсыым, сөп, диэтэ. Мин аһа диэтим, онтон убайын ыйытта – кэргэммин. Мин суох, киэһэ кэлиэҕэ диэтим. Аа, сөп, киэһэ аҕалан биэриэм кассетаны диэтэ, мин ээ чэ наһаа ыксаабаккаҕын көр диэтим. Арба онно аҕыйах хонуктааҕыта спутниковай антенна ылыннаммыт абырана аҕай сылдьыбыппыт, киэһэ аайы аҕыс чаастан СТС каналга мультиктары көрөр этибит, оҕобунаан.

Киэһэ аҕыс буолбута, кэргэним кэлбэтэҕэ, ол иһин хоно хаалла быһыылаах дии санаабытым. Ардах бөҕө түспүтэ, ардах түстэҕинэ массыыналар сылдьыбат буолаллара, суол алдьанара. Аҕыс чаастан уоҥҥа диэри мультиктарбытын көрөн баран утуйарга санана сырыттым. Уолбун сытыаран баран соскатыгар суоратын кутан биэрдим, бэйэм сууннум-тараанным, утуйар таҥаспын кэттим.

Баттахпын өрүнэ олордохпуна (наһаа уһун этэ, утуйарбар мэһэйдиирэ) арай атах тыаһа иһиллиннэ, мин үөрдүм аҕай, кэргэним кэллэ быһылаах диэн. Ааны кып-кыратык тоҥсуйда, сүүрэн тиийэн ыйыппакка даҕаны аһааччы буоллум... Онтуйум отой да "П" турар эбит, кассеталаргын аҕаллым диэтэ. Мин ээ сөп, аһа, аҕал диэтим. Киһим күүһүнэн кэриэтэ дьиэҕэ киирэн кэллэ, эмиэ убайын ыйытта. Суох, кэлбэтэ, хонно быһыылаах диэтим. Киһим сирэйэ сырдыы түспүккэ дылы буолла, тугу эрэ наһаа этиэн баҕарар курдук даҕаны эппэт, аан аттыгар көрөн баран турар.

Ыксааммын “даа, биһиги утуйан эрэбит ээ” диэтим. Уолум “ээ, сөп, аһа, чэ покаларыҥ” диэн баран тахсан барда. Ааммын хатаан баран аҕыйах хардыы оҥорон истэхпинэ эмиэ тоҥсуйдулар. Тиийэммин "кимий?!" диэн ыйыттым, эмиэ "П" эбит. Тугу эрэ ыйытаары гынабын тахса сылдьаҕын дуо диэтэ, мин курткабын ылан кэтэн баран таҕыстым, испэр арааската табахтыыр быһыылаах, табах ыйытаары гына-гына кыбыстан ыйыппат быһыылаах дии санаатым.

Таҕыстым, “тугуй да” диэтим, таһырдьа хабыыс-хараҥа. Уолум утары турар, ыарахан баҕайытык тыынара иһиллэр, онтон эмискэ миэхэ чугаһаата. Истиэнэҕэ хаайан кэбистэ, биир илиитин санныбар уурда уонна кулгаахпар чугаһаан баран ыйытар: “Зыыйсабыт да?” – диэтэ. Ынырыгын соһуйдум, всё что угодно гынан баран, инник эрэ тыллары истиэм дии санаабатаҕым, уолуйан хааллым. Анньан түһэрдим уолбун уонна "бар мантан!!!" диэн хаһыытаатым. Дьиэбэр түргэн үлүгэрдик киирдим, соһуйаммын хайдах эрэ буолан хааллым. Уоскуйа сатыы олордохпуна эмиэ ааны тоҥсуйдулар, тиийэммин бар диибин ээ мин эйигин, бар, сүтэн хаал диэтим. Онтуйум кэргэним куолаһа “хайа, арый эрэ ыл” диэтэ. Түүннэри син биир ардаҕы ардах диэбэккэ кэлбит эбит.

Кэргэним куолаһын истэн өссө долгуйдум, ааны арыйдым. Киһим дэлби ардахха баттаппыт, ибис-инчэҕэй, сразу хайа хайдах буоллуҥ диэбитинэн киирдэ. Кырдьыгы кэпсиэм да, ээ мээнэ, "П"кэлэ сырытта, ааны тоҥсуй да тоҥсуй буолла, туох наада диэтэххэ тахса сырыт, тугу эрэ ыйытыам диир, онно ниэрбинэйдээтим диэтим. Киһим инчэҕэй таҥаһын уһула туран “аата ол кып-кыра оҕо тугу гыныай” диэтэ, күлэн кэбистэ. Холкута да бэрт эбит дии санаатым, соторутааҕыта эрэ кимтэн уолгун оҕоломмуккунуй диэн үөҕэр киһи диэтэххэ.

Ол күнтэн ыла "П" сүттэ, оскуолаҕа эҥин миигин көрдөҕүнэ отой куота сылдьар, мин да кинини көрдөхпүнэ кытаран хаалабын. Биирдэ маамата биһиэхэ тиийэн кэллэ, тоҕо кэлэ сылдьыбаккыт диэн кыыһырда. Уолум соскатын быраҕа илигэ, ол иһин кинилэртэн бастаан бэйэм наар баран суорат ылар этим. Онтон ол "П" дьаабыланыаҕыттан кэргэммин наар ыытар буолбутум. Сүтэрэммин, тоҕо бэйэтэ кэлбэт буолла диэммин бу кэллим диир, аны уолум "П" туох да иһин эһиэхэ барбаппын диир буолбут дии, туох буолбута буолла диир. Уолугар биһиэхэ баран миигин ыҥыр диэбитин аккаастаммыт үһү. Аны мин санааҕа ыллардым, эрэйдээҕи наһаа жоскайдык үүрбүппүн дуу диэн, нормально хайдах инник гынаҕын диэн эппэккэбин дуу дии санаатым. Чэ уонна сыһыаммын уларытыахха, туох да буолбатаҕын курдук сылдьыым, нормально кэпсэтиим кинилиин дии санаатым.

Онтон ыла случайно көрсө эҥин түстэхпинэ кэпсэтэр буолбутум, мааматын-паапатын ыйыталаһар этим. Уолум онон миигин көрөөт да куоппат буолбута.

Онтон биирдэ аны кэргэним тастыҥ убайа кэллэ, биһигиттэн быдан саастаах, отутун ааспыт киһи. Аймах бөҕөлөөхтөр да, тоҕо эрэ биһиэхэ олоро кэллэ. Аны кэлбит күнүгэр кэргэним икки хонукка куобахтыы барда. Мин абааһы көрдүм аҕай, хайдах инник миигин дьээдьэни кытта хаалларан кэбиһэҕин диэтим кэргэммэр, киһим как всегда хайыаҕай, бүт эрэ диэтэ. Саатар бииргэ үлэлиир кыргыттарым ол киһи кэлбитин истэн кэпсээн бөҕөтүн кэпсээтилэр, абааһы баҕайы киһи, бандьыыт эҥин, арыгыһыт, дьахтарымсах о.д.а. Бастакы күммүтүгэр куттанан утуйбатым даҕаны, кини атын хоско утуйа сытара, хас хамсаныытын, тыынарын барытын иһиллии сыттым.

Сарсыарда буолла наконец-то, тураммыт чэйдээтибит, оҕобун детсадка илдьэн баран үлэлээтим. Эбиэккэ бүтэн баран оҕобун сразу ыллым, хаста да кырына сылдьыбат гына. Дьиэбэр тиийбитим убайа суох эбит, киэһэ итирик тиийэн кэллэ аны!!! Ону-маны саҥаран киирэн барда, ханнык эрэ урукку тапталын кэпсээтэ – бу дэриэбинэ кыыһа үһү, кинини көрдүү сатаан баран булбатым диир. Оо, ол кыыс ороҥҥо эҥин бэртээхэй кыыс этэ доо, түүннэри дьиэтиттэн күрээн мин хоонньубар киирэр этэ эҥин диэбит курдук. Испэр ынырыгын кыыһырдым, аны “дьахтар диэни билбэтэҕим ыраатта, түүлбэр кытта киирэллэр дьахталлар, эн наһаа астык дьахтаргын, баҕардым аҕай эйигин да, быраатым ойоҕо буоллаҕыҥ дии” диэтэҕэ үһү.

Мин ынырыгын куттанным. Кыыһырдым, оннук-маннык диэн саҥарар буоллаххына бар мантан диэтим, өссө итирик кэлбит буола-буола диэтим. Киһим “ол-бу араас диэн чыып-чаап диэмэ, бу дьиэни мин тутуспутум, убайым дьиэтэ бу, хата эн манна бэлэм дьиэҕэ кэлэн хотумсуйа олорор эбиккин дии, бэйэҥ дьиэ тутуннаххына онно хаһаайкалаар, манна эн туох да буолбатаххын” диэтэ!

Мин кыыһырдым да уолбун ылан баран кэргэним эдьиийдээҕэр бардым. Ол тётята кэргэним мааматын өттүттэн аймахтара, онтон ити убайа паапатын өттүттэн. Эдьиийдээҕэр тиийэн кэпсээтим ол киһи туох диэбитин, эдьиийэ миигиннээҕэр өһүргэннэ быһыылаах, үчүгэйэ бэрт дии, билигин баран бэйэтин үүрүөхпүт диэтэ. Чэйдээн эҥин баран дьиэбэр тиийдибит, ааммыт тэлэччи аһаҕас, иһирдьэ ким да суох. Дьиэни таах быраҕан баран баран хаалбыт этэ, сирэҕэс киһитэ.

Дьиэбит иһэ тымныйбыт аҕай этэ, аны бу дьоллоох мас сатаан хайыппаппын. Эдьиийбит олоро түһэн баран барарга сананна, билигин уолбун "П"-ны ыытыам, кэлэн оһоххун оттуоҕа, доҕор буолуоҕа, манна хоннун, аны ол киһи эмиэ тиийэн кэлиэ диэтэ, мин сөбүлэстэҕим эрэ дии. Дьиҥэ "П" үчүгэй баи уол ээ, ынырык сымнаҕас майгылаах, үлэһитэ диибин диэн. Улахан убайа гимназияҕа үөрэнэрэ, кыра эрдэҕиттэн улуус киинигэр аймахтарыгар олорбут, кыра быраата начальнай кылаас оҕото, "П" орто оҕо буолан барыта кини үрдүнэн буолара. Сотору "П" уол элээрдэн кэлэн сразу мас хайытан оһохпун отунна.

Оҕобун утутан баран видикка киинэ холбоон көрдүбүт, ону-маны кэпсэттибит, били түгэни ким да санаабата (хата диэххэ). Били киһибит хата кэлбэтэ. Сарсыарда "П" дьиэлээтэ, дьиэ-уот хомуна сырыттахпына кэргэним кэллэ, биэс куобахтаах этэ. Убайын ыйытта ханна барда диэн, туох буолбутун кэпсээтим. Хайдах курдук убайа дьаабыламмытын, киһим "оо" эрэ диэтэҕэ үһү, мин инник диэбитигэр кыыһырдым. Киһим утары бэйэбэр кыыһырар, “хайатаары гынаҕын ол! тугуй, убайбын баран кырбыыбын да ол!” диэтэ. Мин кэлэйэммин тугу саҥарыахпын да билбэтим, күүһүлээбит да буоллаҕына киһим "оо" эрэ диэ эбит дии, дии санаатым.

Оннук күн-дьыл ааһан Саҥа дьылбыт чугаһаата. Оскуолабытыгар корпоратив буолла, оҕобутун кэргэним тётятыгар хаалларан баран иккиэн праздниктыы бардыбыт. Үчүгэй баҕайытык сылдьыбыппыт, конкурска кыайаммын чайник приз ыллым эҥин. Учууталлары кытта биир столикка олорбуппут, онно биир биһигиттэн эмиэ син саастаах география учуутала баара. Ырыа конкурса буолбута, караоке. Онно биһиги остуолбутугар олорбут учуутал кыыс кытта тахсыбыта, мин кинини поддержкалаан “давай, туран үҥкүүлүөх” диэтим барыларыгар, кэргэммэр эҥин. Онтуйум ол география эрэ учуутала таҕыста, мин дьиҥэ круг оҥорон үҥкүүлүөх диэбитим ээ, онтуйум киһим кууһан ылан баран медляктаабытынан барда. Мин соһуйаммын кэргэним диэки көрө түстүм, киһим илиитинэн үчүгэй-үчүгэй диэн көрдөрөр.

Чэ, оннук үҥкүлээтибит, онтон кэлэн олордубут. Ыллаабыт кыыспыт кэлэн күлэ-күлэ “алдьархайдаргыт дии, отой медляктыыгыт эҥин дуу, хайдах-хайдаҕый да, бу тоҕо эмээххиҥҥин кытта үҥкүүлээбэккэ атын киһиэхэ уларсаҕын” диэн кэргэммин хаадьылаата. Кэргэним күлэр да күлэр, бээ, ити соруйан, мин да мантан киэһэ учуутал кыргыттары үҥкүүгэ ыҥырыам дии диэтэ. Биһиги ол аайы күлүү да күлүү.

Оннук наһаа үчүгэйдик сылдьан, күлэн-үөрэн дьиэбитигэр тарҕастыбыт. Саҥа дьылы дьиэбитигэр иккиэн эрэ ылбыппыт, оҕобутун эдьиийдээҕэ ылбыттара, эдэр дьон танцыга эҥин сылдьаргыт буолуо диэн. Мин ханна да барар санаам суох этэ дьиҥэ, кэргэним кылааһынньыктарбын кытта барабын диэбитэ, мин “сөп, аһа, мин иһиппин эҥин сууйан баран утуйуом” диэбитим.

Онтуйум ханна баарый, кэргэним бараат да сотору соҕус буолан баран тиийэн кэллэ, барсар үһүгүн, одноклассниктарым кийииттэрин кытта билсиэхтэрин баҕараллар диэтэ. Оо, сор да буолар эбит диэтэҕим дии, хайыахпыный, таҥнан-оҥостон баран барыстаҕым дии. Тиийдибит дискотекаҕа, кэргэним илиибиттэн сиэтэ сылдьар, маннык сылдьыбатахпыт наһаа да өр буолбут эбит дии санаатым. Оҕолонуохпутуттан наар тус-туспа сылдьар этибит, биирбит оҕо көрөр, биирбит маҕаһыыҥҥа барар, наар оннук курдук этэ. Онтон бүгүн бу наһаа үчүгэйдик сиэттиһэн баран сылдьабыт, кыыстаах уол курдук...

Одноклассницаларын кытта билсиһиннэрдэ, бары студенткалар, каникулларыгар кэлэ сылдьар эбиттэр. Хас саастаахпын билэн баран бары соһуйуу бөҕөтө, эппитим курдук онно 19 саастаахпын, кинилэр миигиттэн 3-4 сыл аҕалар. Кылааһынньыктарыттан мин эрэ кэргэним ыал уонна бары свободнайдар. Мин хайдах эрэ наһаа сылайбыт курдукпун, утуйуохпун эрэ баҕарабын, ол иһин таһырдьа сэргэхсийэ диэн таҕыстым. Таһырдьа тахсан турдум, ол турдахпына биир уол кэлэн табахтааххын дуо диэн ыйытта, өссө ким эрэ диэн аатынан ааттаата. Мин табахтаабаппын ээ диэтим, киһим ээ алҕас, атын эбиккин дуу диэтэ. Клубка киирэн иһэн хайыһан көрөн баран, эн кимҥиний да диэн ыйытта, мин мээнэ киһибин диэтим. Киһи буоларыҥ көстөр, аатыҥ-суолуҥ кимий, хантан сылдьаҕын диэтэ.

Бу кэмҥэ клубтан итирэн хаалбыт кыргыттар тахсан кэллилэр, айуу-чэ, Виталя тугу гына тураҕын манна диэтэ биир кыыс, миигин ынырык баитык көрдө, ынырык высокомернайдык. Мин ээ чэ, от греха подальше диэммин иһирдьэ киирэн хааллым. Клубка киирэн кэргэммин, кыргыттары буллум, бары миигин хантан кэллиҥ, куотан хаалбыт дуу диэтибит ээ дииллэр. Онтон ол кыргыттар уонна били уол киирэн кэллилэр, биһиги үҥкүүлүү сырыттыбыт. Онтон хайа эрэ кыыс тиийэн кэллэ, аттыбар турунан кэбистэ уонна миигин бардыбыт эрэ, кэпсэтии баар диэтэ. Мин батыстым, кэннибиттэн биир кылааһынньыссата туох буолла дии-дии батыста. Ол кыыска тиийэммин эмиэ тугуй диэтим, кыыһым “мин киммин билэҕин да?!” диир. Мин суох диэтим, мин Вика диэммин, ити таһырдьа Виталялыын тугу гына турбуккутуй диэн ыйытта. Мин суох, мээнэ таһырдьа турдахпына табах ыйыппыта диэтим, ол быыһыгар били кэргэним кылааһынньыссата саҥар да саҥар, тугу эрэ ол Викаҕа быһаар да быһаар буолар. Вика ээ, кини кэргэнэҕин да, тоҕо онтон кэргэннээх буолан баран атын уолаттарга сыстаҥныыгын диэтэҕэ үһү. Өссө на первый раз прощаю, өссө биирдэ Виталя аттыгар көрдөхпүнэ дьэ сэрэн диэтэ.

Мин настроением барыта алдьанан хаалла, кэргэммин булан баран мин дьиэлээтим диэн эттим, таҥаспын кэтэн баран тахсан баран иһэн аны ол география учууталын көрсө түстүм. Киһим миигин көрөн үөрдэ аҕай, Саҥа дьылынан эҕэрдэлээтэ, тоҕо бачча эрдэ бырааһынньыкка дьиэлээтиҥ диэтэ. Мин айа сылайдым диэтим, атаарабын да диэтэ. Ээ суох, бэйэм да тиийиэм диэн баран бара турдум, киһим отой кэннибиттэн батыһан кэллэ. Дьиэҕэр ким баарый эҥин диэн ыйытар, соруйан аймахтарбыт бааллар диэтим. Кыратык туран кэпсэппэппит да, дэтэлиир эҥин. Мин ычча, сайын буотах, тоҥнум, ыксаатым диэтим. Киһим уу-чукучук диир. Нэһиилэ ол киһиттэн избавись гынан дьиэбэр тиийэн утуйардыы сыттым. Ол сытан саныыбын: таах-сибиэ манна көһөн кэлэн, диэн.

Бырааһынньыктар бүппүттэрин кэннэ үлэбитигэр таҕыстыбыт. Бииргэ үлэлиир кыргыттарым сплетня бөҕөлөрө, дьэ ким эрэ хайаабыт эрэ, дьэ кини итирбит, кини кинини сыллаабыт, кырбаабыт диэбит курдук. Мин дьону билбэт да буоламмын истэ да, сэҥээрэ да барбатым.

Оскуолабытыгар аны уларыйыы бөҕө буолла, охранниктара чүөчэлэр этэ, аны кинилэри уураталаан эбэтэр атын үлэҕэ көһөртөөн баран охраннигынан үс уолаттары ыллылар, ол быыһыгар ол Виталялара баар. Кэлин билбитим ол уоллара отой первый парень на деревне диэбит курдуктара эбит, ол Виката кыра эрдэҕиттэн таптаан эккирэтиһэн сылдьар эбит. Кыргыттар бары кинини красавчик да красавчик дииллэр, арай мин көрдөхпүнэ боростуой. Ол быыһыгар аны география учуутала, чэ аатын Александр диэххэ, кухняҕа (арба кухняҕа үлэлиибин) киирэ-киирэ чэй ис да ис буолар. Күҥҥэ хаста эмэтэ киирэр, чэй ылар уонна зал саамай түгэх турар остуолугар тиийэн олорон эрэ чэйин өөр да өр иһэр.

Биһиги онно үс кыыс буолан үлэлиибит: повар, посудомойка уонна кулинар. Повар кыыһым миигиттэн 8 эҥин сыл улахан, күлэн-үөрэн, кэпсээн-ипсээн кыыс оҕото этэ. Кулинарым эмиэ 6 эҥин сыл улахан. Кэнники үһүөн отой подругалыы буолбуппут, кинилэр быдан чугастар этэ, миигин наар кып-кыра оҕоҕун диэн улахан секреттарыгар посвящайдааччылара суох.

Бииргэ үлэлиир кыргыттарбын кытта доҕордоһон, үлэбэр отой бырааһынньыкка барар курдук үөрүүнү кытта барар этим. Хайдах эрэ олоҕум наһаа биир да биир буолан хаалбыта: сарсыардаттан үлэ, киэһэ оҕобун детсадтан ылабын, ас астыыбын, дьиэ-уот хомуйабын, оһох оттобун уонна эбэһээт аҕыс чаастан уон чааска диэри оҕобунаан мультик көрөбүт, онтон утуйабыт.

Кэргэним буоллаҕына ханна сылдьара эбитэ буолла, ээ арба ол охранник уолаттары кытта доҕордоһон күнүстэри-түүннэри оскуолаттан арахпат буолбута, сороҕор итирик да кэлээччи. Саас 8 март празднига буолла, киэһэ дискотека эҥин. Кэргэним барда, мин барбатым. Ас астанан баран дьиэбитигэр оҕобунаан мультик көрө олорбуппут, оҕом видикка Шрек мультигын күнү быһа көрөр этэ. Ньиэй оҕом сыыһа, алҕас дьон саҥата паапатыгар майгыннаабат диэн кэбиһэннэр, паапалаах да сылдьан паапата суох оҕо курдук буолбута. Мааматын курдук дьүһүннэммит буруйугар, кырдьык, ол ыһыахха наһаа элбэх киһи инник диэбитэ. Хаана хотторон хомойоохтообута дуу хайдах дуу, кини аймахтара бэйэ-бэйэлэригэр бары маарыннаһар баҕайылар, күүстээх хааннаах аймахтар диэн ааттыллар эбит. Оттон сюприз – мин оҕом ап-атын оҕо... Наһаа да атын буолбатар туга эрэ конечно паапатыҥы этэ, өйдөөн көрдөххө.

Оннук саныы-саныы оҕобун аһына олордохпуна ааны кэлэн тоҥсуйдулар. Кэргэним Виталяны илдьэ кэлбит, бу киһи наһаа итирик, манна утуйдун, сэргэхсийдин диэтэ. Хоско киллэрэн сытыарда, ол хоһу комната для гостей диэн ааттыыр этибит.

Оннук ол Гошалаах Виталя хардары-таары биһиэхэ хоно сырыттылар. Виталя бэҋэтэ син үчүгэй уол этэ, бэһиэлэй эҥин баҕайы. Кэнники мин кинини отой убайым курдук көрөр буолбутум, наар дьээбэлэһэн тахсааччыбыт эҥин. Оскуолаҕа даҕаны үлэтин күнүгэр кухняҕа киирэн аһааччы, почти хас күн аайы дьиэбитигэр кэлэр, үөрэнэн хаалбытым киниэхэ, одна семья курдук буолбуппут.

Биирдэ подругам повар кыыһым эттэ: ити дьон көрөрүгэр эҥин наһаа оонньоһума Виталялыын, дьон атыннык саныахтара, тем более бу кып-кыра дэриэбинэҕэ сурах ынырыгын тарҕанар. Биир киһи сымыйаны кэпсээтэ да оннук сымыйа эбиллэ-эбиллэ бара туруо диэтэ. Мин бэйэбинэн билэбин диир, мин туспунан ынырыктаах элбэх сымыйа сураҕы тарҕаппыттара.

Ол кыыһым эмиэ кийиит этэ, кийииттээбитэ уонча сыл буолбут. Эмиэ мин курдук эп-эдэр сылдьан ыал буолан бу кэргэнин дойдутугар көһөн кэлбит этэ.

Ити тылларын дьэ биирдэ өйдөөтүм ээ, мин. Сайын отпускаҕа баран оҕобунаан дойдубар баран сайылаан кэллибит. Кэллэ кэлээт ол повар кыыспар дьаарбайа барыахпын баҕардым, ону кэргэним эттэ: ээ, барыма, кини суох дьиэтигэр, уопсайынан уонна кинилиин подругалаһан бүт, куһаҕан дьахтар диэтэ. Мин соһуйдум аҕай, ханна барбытый ол, тоҕо инник диэтиҥ диибин дьээдьэбэр. Онуоха киһим этэр: атын дьээдьэҕэ иирэн барбыт, оҕолорун эҥин оҕонньоругар хаалларбыт уонна барбыт үһү диэтэ. Отой көрөн турбут киһи курдук кэпсээтиҥ дии диэтим, ким инник диирий диэн ыйыттым. Киһим любой киһиттэн ыйыт, бары ол эрэ туһунан кэпсэтэллэр диэтэ.

Мин итэҕэйбэтим, ама хайаан оннук оҕолорун быраҕан туран барыай, тем более атын киһиэхэ. Атын киһилээҕэ буоллар кэпсиэ этэ буо, эбэтэр миэхэ кэпсээбэтэҕэ дуу? Чэ хайдах да буоллун, дьиҥнээҕи били кулинар кыыһым билэрэ буолуо диэн киниэхэ бардым. Кыыспар тиийэн кэпсээбиппэр кыыһым “аа, онтон инник дииллэр дии” диэтэ, а так оннук буолбатах ини, миэхэ лично дойдубар маамабар атаахтыы бардым диэбитэ. Оҕолору лааҕырдаахтар диэн илдьэ барбатаҕа, атын дьээдьэлээҕин эҥин отой билбэппин” диэтэ.

 

Үлэбит саҕаланна, тиийбитим кулинар эрэ кыыһым баар, анараа кыыспыт суох. Оо, кырдьык барбыт эбит ээ дии санаатыбыт. Тойоммутуттан ыйыттыбыт, кыыспыт биллэ сылдьыбата дуо, уурайабын эҥин диэн эппэтэҕэ дуо диэн. Барабын, уурайабын диэн кимиэхэ да эппэтэх. Биһиги похоронаҕа сылдьар курдук уу-чуумпутук сылдьабыт, ынырыгын санаарҕаатыбыт.

Эбиэт диэки арай кыыспыт тиийэн кэллэ, биһиги үөрүү бөҕөтө. Массыына сатаан булбакка хойутаан хааллым диир, солун, кэпсээн бөҕөлөөх. Биһиги сэрэйдибит, дьоллоох тугу да билбэт эбит диэн, хайдах курдук кинини бу манна сымыйа сурах тарҕатан дьаабылыы сылдьалларын билбэт. Таһырдьа тахсыбытын кэннэ кулинар кыыспынаан хайдах гынабыт, кэпсиибит дуу суох дуу дэһэ түстүбүт, кэпсиэххэ чэ, син биир истиэҕэ, биһигиттэн истибитэ ордук диэн буолла. Киирбитин кэннэ бастаан наһаа хомойума, кыыһырыма диэн сэрэттибит уонна кэпсээтибит...

Кыыспыт отой ынырыгын хомойдо, ытамньыйан ылла, барыта сымыйа, хайдах инник буолуохха сөбүй?! Хайдах, ким инник наһаа ынырыгын албынныырый да?! Син биир кимин билиэм, сууттаһыам бөҕөтө буолла. Онтон бэйэтэ кэпсээтэ, дойдутугар барбыт, оҕолорун (икки оҕолоох) лааҕырга сылдьаллар диэн илдьэ барбатах. Биирдэ соседтарыттан улахан кыыһа эрийбит уонна “маама, баһаалыста кэлэ оҕус, паапа дэлби арыгылаан эрэр, дьиэҕэ дьону мунньар” диэбит. Ону “паапаҕар эт, миэхэ эрийдин” диэбит. Паапалара эрийбит, телефонунан дэлби этиспиттэр, кыыспыт ыксаан арахсыам мин эйигиттэн диэбит.

Онтон билбиппит ол оҕонньоро итирик сылдьан аан дойдуга барытыгар миигиттэн эмээхсиним арахсан барда, миигин бырахта диэн ытамньыйа аҕай сылдьар үһү. Салгыы онтон этэрбэс радио барбыт, биир киһи бэйэтин воображениетын эбэн биэрбит, тиһэҕэр кыыспыт оҕонньорун быраҕан атын дьээдьэҕэ барбыт буолан хаалбыт. Кыыспыт төннөөрү массыына көрдөнө сатаан баран булбатах, икки күн иһигэр дэриэбинэ сымыйа сураҕынан туола охсубут.

Ким бастаан сурах ыыппытын билэ, көрдүү сатаатыбыт да булбатыбыт. Аҕыйах хонугунан кыыспыт дьиҥнээхтии арахсан барбыта, кэргэнин кытта ынырыгын айдаарсыбыт этилэр. Кыыспыт кэргэнигэр “эйигиттэн сылтаан сурах барыта” диэн айдаарбыт, онуоха киһитэ кыыһыран улаханнык кырбаабыт этэ. Кыыспыт майгылаах кыыс, хомуммут да оҕолорун илдьэ барбыта. Оҕонньоро бырастыы гынаттара сатаабыта да, бырастыы гымматаҕа. Онтон ыла биирдэ да кэлэ сылдьыбатаҕа, бастаан биһиэхэ оскуола телефонугар эрийэр этэ, биһиги былдьаһа-былдьаһа кэпсэтэр этибит. Кэлин эрийбэт буолбута, сүппүтэ.

Кини оннугар атын кыыс киирбитэ, олохтоох кыыс. Эмиэ ынырык сплетняһыт кыыс этэ, кини үлэлии киириэҕиттэн кухнябыт толору киһи буолар буолбута, бары чэйдии-чэйдии дьону ырыта олороллоро. Онтон ынырыгын ньиэрбэм оонньооччу, анараа кыыспын ахтар аҕай этим, ханнык сирэҕэс сурах тарҕатан ыалы ыстаҕай диэн толкуйдуурум.

Биирдэ миигин үөхпүттэрин истибитим. Уборщица чүөчэ эмиэ наар кухняҕа киирэн дьону ырытыһа олорооччу, мин кинилэр тугу кэпсэтэллэрин, кими үөҕэллэрин истимээрибин наар туора сылдьар этим, үлэбин оҥоро эҥин диэбит курдук. Ону ол чүөчэ миигин высокомернай баҕайытык туттар-хаптар, бэйэтин отой кыраһаабыссабын диэн сананар быһыылаах, уһун суһуохтаах буолла да кыраһыабай диэн буолбатах буоллаҕа дии, диэн саҥара олорорун кулинар кыыһым истэн кэпсээбитэ.

Мин ынырыктык кыһыйбытым, тиийэн сирэҕэһи саҥаран биэриэхпин баҕарбытым. Ону кыыһым тохтоппута, миигин уган биэрэҕин оччоҕо, баһаалыста саҥарыма, кыыһырсыма диэбитин иһин ону оннук хаалларбытым.

Оннук сыл-хонук ааста.

Биир түгэн мин олохпун тосту уларыппыта... Ол кыһын этэ. Кэргэним дьиэтигэр суоҕа, оҕобунаан иккиэн эрэ олорбуппут. Саатар барарыгар мас хайыппакка эрэ барбыта, билигин аҕыйах мүнүүтэнэн кэлиэм диэн баран сүттэҕэ. Өһөспөр кэтэһэ олорбутум да дьиэбит тымныйан, хайыахпыный, тахсан мас хайыттым. Маспын көтөҕөн киллэрэн истэхпинэ эмискэ иһим түгэҕэ дэлби ыарыйбыта. Оһохпун оттон баран сыта түспүтүм, аны хааным тоҕо барбыта. Бастаан кыһаллыбатым, ыйдааҕым кэлбит диэн санаабытым. Ыарыым бэргээтэр бэргээн испитэ, сиһим эҥин барыта ыалдьан киирэн барбыта. Бу акаары беременнэй буолбуппут билбэккэ сылдьар этим, оҕом онон оннук куоппута...

Мин отой ынырыгын санаарҕаабытым, ытаабытым аҕай, тугум эрэ наар тиийбэт курдук буолан хаалбыта. Нууччалыы этэххэ в душе была огромная дыра, пустота. Кэргэним “ээ, чэ, буолла да буоллаҕа дии, туох ааттаах ытаан-соҥоон хааллыҥ да” диэн кыыһырар этэ. Кэнники наар этиһэн тахсар буолбуппут, мин киниэхэ тоҥ баҕайы сыһыаннаах, биһиэхэ отой кыһаллыбат, наадыйбат диэммин кыыһыран тахсар буолбутум.

Онтон биир эмиэ ньиэрбэ күн бэйэм туспунан сурах истибитим, ол номнуо саас этэ. Мин Виталяттан беременнай буолбут үһүбүн уонна онтуйбун кистээн баран түһэртэрбит үһүбүн!!! Оо, ону истэн баран мин оргуйдум аҕай, бу сырыыга дьэ ким тарҕаппытын билиэм уонна кэһэтэлиэм диэн отой саанным. Билбитим детсад үлэһиттэриттэн оннук сурах тахсыбыт үһү. Онно биир соседка чүөчэбит олороро, били элбэх баҕайы ыттаах соседтарбыт. Кини кэпсиир үһү: Виталя кинилэр дьиэлэриттэн арахпат диэн, кэргэнэ да суох буоллаҕына Виталя наар кэлэр, кэлэрин көрөөччүбүн диир үһү.

Ону мин кыһыйдым аҕай. Били хаһан эрэ оҕом олбуордарыгар киирбитин, миигин ыттара тутан сии сыспыттарын көрбөтөхтөрө, тахса да сылдьыбатахтара. Ааспыт сайын дойдубар сайылыы сырыттахпытына дьиэбит аанын алдьатан кимнээх эрэ киирэ сылдьыбыт этилэр, ону ол соседтар төрүт көрбөтөх аатырбыттара. Наадалаахха тугу да көрбөттөр, онтон дьэ Виталя күҥҥэ хаста кэлэн барбытын барытын көрө-истэ, ааҕа олорор эбиттэр.

Ол сурах туһунан кэргэммэр кэпсээтим, киһим наадыйыма диир. “Мин сылайдым, манна олоруохпун баҕарбаппын, мантан көһүөххэ”, – диэтим. Киһим отой аккаастанар, төрөөбүт сирбэр олоруом диэтэ. Эмиэ айдаарыстыбыт аҕай, мин барабын диэтим. Киһим туох диэбитэ буолуой? “Ол аата кырдьыгы кэпсиир буоланнар инник өһүргэнэр буоллаҕыҥ дии”, – диэн саайда. Сымыйа буоллар кыһаллыаҥ суоҕа этэ диэтэ, хайдах айа-айа кэпсиэхтэрэй диэннээх. Кэргэнин көмүскэһиэх кэриэтэ дэриэбинэ дьонун көмүскэһэр, кини табаарыстарын барытын түүннэри-күнүстэри дьиэтигэр соспото буоллар инник сурах тахсыа суоҕа этэ!

Кыыһыраммын отой сама не своя буоллум, этиһэ сатаан баран хоттордум. Оҕом хаһыытаһарбытыттан куттанан хоско киирэн орон анныгар саһан хаалбыт эбит. Ону булан ылан уоскуттум, бэйэм ытыыбын эҥин, оҕом барахсан хараҕым уутун сотор, кууһар...

Киэһэлик ол соседка чүөчэҕэ тахса сырыттым. Мин оннук диэбэтэҕим, аньыы даҕаны, сааһым-үйэм тухары дьону биир куһаҕан тылынан саҥарбатаҕым дэтэлиир. Подругам кэпсииринэн ынырыктаахай сплетня дьахтар үһү, уонна дьэ бу невинная овечка курдук тутта-хапта турар.

“Эн оҕо түһэттэрбиккин мин отой да билбэт этим”, – диэтэ. Оо, онно мин оргуйдум – мин оҕобун түһэттэрбэтэҕим, выкидыштаабытым!!! Көрөн турбуккут да ол түһэттэрбиппин эҥин диэн элбэх-элбэҕи хаһыытаатым, кыыһырдым. Чүөчэм эмиэ айдаан, миигин үөҕүү бөҕө, этистибит аҕай.

Дьиэбэр тахсыбыппар кэргэним суох, ааммытын күлүүһүнэн олуйан кэбиспит, оҕом собус-соҕотох олорор, бу үс саастаах оҕом! Мин уоскуйан биэрбэтим, син биир кыыһыра-кыыһыра сылдьабын. Аны Виталя тиийэн кэллэ, киниэхэ эмиэ кыыһырдым, хараҕын кип-киэҥник көрөн кэбистэ.

Кэнники кэмҥэ отой сэниэтэ суох буолан хааллым, наар утуйуохпун эрэ баҕарабын, үлэлиэхпин эҥин отой баҕарбаппын. Бу сааһым тухары биир прыщик сирэйбэр тахсыбат этэ, аны билигин кэлэн онон-манан быгыалаан аҕай таҕыстылар. Бэйэбин урут көрүнэр аҕай этим, оҥостор, кырааскаланар этим. Билигин буоллаҕына суох, сиэркилэҕэ да көрүнүөхпүн баҕарбат буоллум. Биирдэ тугум эрэ үөнүм оонньоон, баттахпын барытын бэйэм ылан кырынан кэбистим. Онтуйум барыта көнөтө суоҕа биллэр, тугу акаарытыйбытым буолла, хаарыан уһун баттахпын...

Аны дэлби уойдум эҥин. Баттахпын кырыммыппын кэргэним көрөн айдаан бөҕөтө, тугу дьаабылана сылдьаҕын диэтэ. Мин онтон дэриэбинэ олоҕун батыһабын диэтим, манна бэҋэҕин көрүнэр эҥин көҥүллэммэт быһыылаах батта, кырааскаланныҥ эҥин эрэ сразу көрсүүлээх аатыраҕын быһыылаах дии диэтим.

“Оо, дьэ эмиэ саҕалаан эрэр, пластинкаҕын уларыт эрэ уопсайынан, туох ааттаах биир сиргэ харан хааллыҥ”, – диэтэ кэргэним. Бииргэ үлэлиир кыргыттарым “оо, дьээ, тоҕо баттаххын кырыттардыҥ” бөҕө буоллулар, “саатар көнөтүк кырыйыахтарын, ким бу кырыйан дьаабылаата” диэтилэр. Бэйэм диэтим. Бэйэҥ баттаххын кырыныа суохтааххын ээ, дьоло суох буолаҕын эҥин бөҕө. Мин итак бу сиргэ көһөн кэлиэхпиттэн дьоло суох буолбутум, какая разница диэтим. Бачча эдэр кыыс үөрэниэҥ эҥин этэ, хаһааҥҥыга диэри маннык иһит сууйааччынан үлэлии сылдьыаххыный диэтэ кулинар кыыһым, идэ ыланныҥ киэҥ сиргэ баран үлэлиэҥ эҥин этэ буоллаҕа дии диэтэ.

Мин кырдьык үөрэммит киһи диэтим, тем более куоракка подругаларым бааллар. Биир кыыһым соҕотох дьиэ куортамнаан олорор этэ, миигин ыҥырааччы. Ол сайын оҕобун дьоммор илдьибитим уонна абитуралыы барбытым. Маамам мөҕүү бөҕөтө, эмиэ баттахпыттан сылтаан. Паапам саҥарбатаҕа, кынчарыйан эрэ кэбиспитэ. Үөрэниэхпин баҕарабын диэбиппэр үөрдүлэр аҕай, һуу хата үөрэҕэ суох хаалаары гынна диэн куттаммыппыт дэстилэр.

Оҕо сылдьан санааҕар барыта наһаа чэпчэки буолар эбит, бастаан беременнай буолан баран ыал буолабыт диэбиппитигэр дьоммут утарыласпыттара аҕай, түһэттэр, кэнники да оҕолонуоҥ, кылаабынайа үөрэн дии сатаабыттарын истибэтэҕим. Кэргэммин отой сөбүлээбэт этилэр, паапа наар мөлтөх киһи диэн ааттыыра. Ол иһин мин кэргэммин таптыыбын диэн темаҕа дэриэбинэҕэ көһөн барбытым. Санаабар барыта наһаа үчүгэй буолуох курдук этэ, онно бэйэбит дьиэлээх буолабыт дии санаан наһаа үөрэр этим. Оҕобутун детсадка биэрэн баран үлэлиэхпит, хамнаспытыттан баччаны аһыахпыт, баччаны таҥныахпыт диэн былаан, мечта бөҕөтө этэ. Наһаа үчүгэй олоҕу представляйдыыр этим, оҕо буоллаҕым дии, акаары толкуйдаах...

Сайын онон оннук абитуралаатым. Бастаан очно үрдүк үөрэххэ киирдим, ол иннинэ арба кыбыста-кыбыста оскуола оҕолорун кытта ЕГЭ туттарбытым. Баалларым хата үрдүк этилэр. Соҕотох олорор подругабын кытта куоракка олорбутум, оҕом дьоммор хаалбыта, наһаа ахтар этим, хаһан да маннык уһуннук арахса илик этибит. Ол тухары кэргэммин кытта кэпсэппэккэ сылдьабыт, үөрэххэ киирбиппин да билбэт этэ. Наадыйара буоллар дьоммор домашкаҕа эрийиэ этэ.

Абитуралаан бүтэн баран дойдубар тиийбитим, оҕобун ахтыбытым сүр этэ. Оҕом эмиэ баран хаалыа диэбиттии күнү быһа эккирэтэ сылдьара, Таһырдьа таҕыстым эрэ сарылыы түһэр буолбута. Ийэм биирдэ чэйдии олордохпутуна кэргэммин ыйыппыта, ити аата хайдах буоллугут, тоҕо кэпсэппэт эҥин буоллугут, тоҕо наар санаарҕаан баран сылдьаҕын, араҕыстыгыт дуо диэбитэ. Мин ийэбэр кэпсээтим, миигин онно маннык саҥараллар диэн. Оҕо куоттарбыппын кэпсии илик этим, ону кэпсээтим, оҕобун куоттарбыппар атын киһиттэн беременнай буолан баран түһэттэрбит диэн кэпсээн барбыт диэн. Маамам тоҕо ол оннук дииллэрий диэтэ, эттэҕим дии Виталя диэн уол наар биһиэхэ кэлэр этэ, хонор эҥин этэ, ону даҕаны кэргэним баарыгар. Ону ол кэргэним суоҕар миэхэ кэлэр курдук кэпсииллэрэ. “Ону көрдүү тиийдиҥ ини, кыра дэриэбинэ сплетнянан эрэ тыына олордоҕо дии, онно-манна киирэн биэрэҕин ээ, дьэ”, – диэтэ маамам. Ону ол кэргэниҥ итэҕэйэр дуо диэн ыйытта. Арааската итэҕэйэр быһыылаах диэтим.

Онуоха ийэм сарсын онно айанныахпыт, малгын көһөрөн аҕалыахпыт, үчүгэйэ бэрт дии – дурда-хахха буолуохтаах, көрүөхтээх-истиэхтээх, көмүскүөхтээх киһи хата онно албыннаппыт киһи курдук өссө өһүргэнэ сытар ини, сирэҕэс киһитэ диэтэ. Туох аанньа киһи үһү, эрдэттэн сэрэппиппит, этэ сатаабыппыт дии, эйигин дойдутугар илдьэн дьаабылыа диэн. Чэ, ити курдук элбэх-элбэҕи саҥарда.

Соһуйуох иһин ол киэһэ кэргэним домашка телефоммутугар эрийдэ, сарсын эһиэхэ тиийиэҕим, барытын быһаарсыахха диэтэ. Мин ээ суох, кэлимэ, ийэлээҕим эйиэхэ кыыһыра аҕай сылдьаллар, сарсын итиннэ баран малларбын көһөртөөн аҕалтаары сылдьаллар диэтим. Киһим кыыһырда, тоҕо ол миэхэ кыыһырдылар, хайаатым ол мин?! Тугуй оччоҕо, ол аата миигиттэн арахсан эрэҕин дуо диэтэ, ол-бу араас буолума, сарсын тиийиэм диэн баран трубканы ууран кэбистэ.

Хайыахпыный, ийэлээхпэр эттим: сарсын кэлэр үһү диэммин. Ийэм дьэ кэллин, кэпсэтиллиэ, көрүллүө, туох эрэ туох эрэ дии-дии хоһун диэки бара турда. Испэр күлэ санаатым, сарсын кэллэҕинэ тутан сиирэ буолуо диэммин.

Сарсыҥҥы күн киэһэтигэр кэргэним кэллэ, оҕом паапатын көрөн наһаа үөрдэ, тута сүүрэн тиийэн көтөхтөрө түстэ. Кэргэним да оҕотун ахтыбыт курдук. Ийэм “хайа, кэллиҥ да, киир онтон, боруокка туруоҥ да” диэтэ уонна кыыһырбыт баҕайы сирэйдээх эҥин.

Кэргэним миэхэ “ээ, бээ, таһырдьа тахса сылдьыахха эрэ” диэтэ миэхэ. Мин таҕыстым, кутуругум-оҕом часкыйа түһэн баран эмиэ тахсыста. Тахсан баран оҕотун кытта оонньообута буола сырытта, кэпсэтиини мин саҕалаатым. Мин үөрэххэ киирдим, сотору үөрэнэ барабын, уол манна мин дьоммор хаалыаҕа диэтим. Тоҕо ол хайаан да эн дьоҥҥор хаалыахтааҕый, мин да дьоннордоохпун ээ диэтэ, инник диэҥҥин уопсайынан туох диэххин баҕараҕын, арахсаары сылдьаҕын дуу хайдах дуу диэтэ.

Мин “ээ онтон билбэппин, биири билэбин – аны мин эн дойдугар аҥаар да атахпынан үктэммэппин, айка, сөп буолуо” диэтим. Онуоха киһим “тыый да, туох ааттаах өһүргэнниҥ ол? Дьон дьону барытын саҥараллар, үөҕэллэр да син олороллор дии,ким да эн курдук куттаан дьиэтин-уотун быраҕан туран дойдутугар мааматыгар куоппатаҕа. Кыра оҕо курдук буолан бүт эрэ” диэтэ. “Мин манна эһигитини ыла кэллим, специально массыына кэпсэтэн кэллим, саатар аҕыйах бириэмэ үөрэххэр барыаххар диэри бииргэ олоруохха, сайын бүтэрэ кыра да хаалла. Уолбут эҥин манна күнү быһа дьиэҕэ таах мээнэ олорор дии, анараатах баран оонньуу үөрэммит оҕолорун кытта оонньуо этэ буоллаҕа дии, бэйэҕин эрэ санаама ээ эн” диэтэ. “Онтон эн үөрэххэр бардаххына уолу манна ыытыам, бэйэм онтон хайдах эрэ олорор инибин” диэтэ.

Мин күллүм уонна эттим: син биир туох да иһин көспөппүн диигин да, лучше соҕотох олоруом диигин да диэтим. Киһим “аа, онтон оннук курдук” диэтэ. Мин толкуйдаатым уонна “эмиэ да сөпкө этэр ээ” дии санаатым. Кырдьык, бэйэбин эрэ санаатым, оҕом манна оонньуур оҕолоро суох, ол иһин күнү быһа миэхэ эриллэн баран сылдьар. Чэ, короче, үөрэнэ барыахпар диэри төттөру төннөр буоллубут.

Ийэлээх аҕабар киирэн эттим, аҕам бэйэҥ выборыҥ, чэ туох диэхпиний диэтэ. Ийэм хаһыы-ыһыы бөҕө, ыытымаары сор. Сотору үөрэнэ барарбар оҕобун аҕалыам диэтим, маамам аны анараатах тиийэн санаатын уларытан кэбиһиэ, үөрэнэ барыа суоҕа диэн куттанар. Хайаан да барыам, тылбын биэрэбин диэн баран хомунан бардыбыт.

Дэриэбинэбитигэр түүн биирдэ тиийдибит. Оҕобут номнуо утуйан ырааппыта, санаабар дьиэбитин ахтыбыт эҥин курдукпун. Сарсыарда туран дьиэ-уот хомунан, ас астаан эмиэ урукку түбүкпэр түстүм. Уолум утуйан тураат да сосед уолга табаарыһыгар ыстаммыта.

Арба били география учууталын туһунан суруйуохпун баҕарбытым. Суруйбутум курдук кухнябытыгар наар киирэ киирэн чэй иһэр этэ, син отуччалаах эҥин киһи этэ даҕаны кэргэнэ да оҕото да суох киһи этэ. Ол иһин эбиэккэ наар кухняҕа киирэн аһааччы.

Биирдэ, ол саас этэ, тоҕо эрэ үлэбэр соҕотоҕун хаалан хаалбытым. Иһит эҥин сууйа сырыттахпына ол Александр киирэн кэлбитэ, дорообо, ас баар дуу диэн ыйыппыта. Мин “оо, суох ээ, бүттэ, повар дьиэлээтэ” диэтим. “Ээ, онтон саатар чэй баар ини” диэтэ. Мин чэй кутан биэрдим, остуолга олорон эрэ чэй истэ. Мин иһиппин сууйа турдум, киниэхэ кэннибинэн турабын. Киһим турда уонна мин диэки хааман кэллэ, мин чааскытын биэрэ иһэр диэммин наада да буолбатым. Онтуйум киһим кэннибэр кэлэн баран сыҥаахпыттан тутан ылла уонна сирэйбин бэйэтин диэки хайыһыннарда. Хайыһан көрбүтүм уоһа бу чорбойбутунан сыллаан аҕай эрэр эбит ээ!

Соһуйан хааллым, машинально тоҥолохпунан түөскэ саайан түһэрдим, хайдах буоллуҥ, туоххунуй ити аата диэн хаһыы-ыһыы бөҕө түһэрдим. Киһим кыбыстан хаалла быһыылаах, тута тахсан баран хаалбыта. Мин сүрэҕим брошта түргэнник тэппитэ, долгуйбутум отой ааспат, ынырык түргэнник иһиппин сууйан бүтэрээт да подругабар кулинар кыыска сүүрбүтүм. Тиийэн баран Александр туһунан барытын кэпсээтим, кыыһым күл да күл буолар, кини инник ээ онтон дии-дии күлэр да күлэр. Киниэхэ кэннигинэн турбатах ордук эҥин дии-дии күлэр. Тоҕо ол, кэпсээ ээ онтон диэбитим.

Биирдэ ол кулинар кыыһым эмиэ соҕотох үлэлии сырыттаҕына Александр киирэн эмиэ чэй испит үһү уонна кыыспын тиийэн эмэһэтиттэн харбаабыт. Онтон биирдэ дискотека бириэмэтигэр иккиэн тахсан табахтыы турдахтарына уураан ылаары дьаабыламмыт аҕай үһү. Атын да кыргыттары сылдьан эрэ оннук түөстэриттэн, эмэһэлэриттэн харбыы сылдьар үһү. Мин күлэ-күлэ отой местнай маньяк эбит дии диэтим.

Ол кэнниттэн биирдэ дьиэбитигэр тиийэн кэлбитэ. Сааппат сирэй манна тугу гына кэллэ, дии санаатым мин. Кэргэним дьиэтигэр баар этэ, тахсан кэпсэппиттэрэ, саҥалара иһиллэр этэ. Онтон эмискэ чуумпуран хаалбыттара, ааны арыйан көрбүтүм дьонум суохтар. Ханна баран хааллылар дии санаатым. Эбиэт буолбутугар аһылыкка оҕобун көрдүү тахсыбытым, истибитим ханна эрэ дьон саҥарсаллар. Иһиллии сатаатым, онтуйум баанньык диэкиттэн иһиллэр эбит.

Баанньыкка баар эбиттэр, элээрдэн тиийдим. Лаппа холуочуйбут дьон тугу эрэ мөккүһэ аҕай олороллор. Отой ынырыгын кыыһырдым, Александры үүрэ сатаатым. Кэргэним “ээ чэ бүт бээ, биирдэ кэлбит киһини хайдах үүрэҕин, хата аһыҥ буста дуо, аһыахха эрэ, дьиэҕэ киириэххэ” диэн киһитин илдьэ киирдэ. Миигин молчать женщина диэн кэбистэ. Төрүт кыыһыра-кыыһыра ас тардан аһаттым.

Ол олорон Александр кэргэммэр этэр: дьоллоох да киһигин аа, наһаа үчүгэй кэргэннээххин, аһа миннһигэһэ, бэйэтэ кэрэтэ, оҕолооххут, наһаа үчүгэй дии барыта диэтэ. Кэргэним күллэ уонна киһи соһуйуон иһин этэр: ымсыырдыҥ да эмээххиммэр диир. Биирэ ымсыыран диир, киһим ылаҕын да, бэлэхтиибин диэтэҕэ үһү!!! Оо, мин жоска өһүргэнним, саатар бэйэм өһүргэс баҕайыбын, дьэ маат-куут түһэрдим ээ мин кинилэргэ. Кэрэ кыыс диэбиттэрин кэрэбин көрдөрдүм диэххэ сөп.

Александры бар отой диэммин үүрдүм, арыгы тобохтоох буолан кэргэним онно ымсыыран, ынырык кэрэ кыыстан сразу акаары дьахтар буола түстүм, Александры батыһан таһырдьа ойон таҕыста. Мин кэннититтэн эккирэтэн тахсан билигин кинилиин барсыаҥ, өссө иһиэҥ да дьиэҕэр киллэриэм суоҕа диэтим. Истибэтэ, бара турдулар, иккиэн туора-маары хаамыталыы сылдьаллар. Кэннилэриттэн өссө дэлби тугу эрэ үөҕэн хаһыытаатым эҥин быһыылаах.

Тиһэҕэр эмиэ сурах тарҕаммыт, ону номнуо ол абитуралаан кэлэн, дойдубуттан төннөн тиийэн баран истибитим. Мин кэргэммин уонна Александры кытта дьиэбитигэр арыгылаабыт үһүбүт, онтон мин арыгы аҕалыаҥ суоҕа да дьиэҕэр киллэриэм суоҕа диэн дэриэбинэни биир гына хаһыытаабыт үһүбүн. Онон аны улуу арыгыһыт буолан таҕыстым. А так ону истэн баран кыыһырарбын дуу, күлэрбин дуу билбэтэҕим.

Мин букатын испэппэппин, ийэм да аҕам да, убайдарым даҕаны ким да испэт. Испэт дьоннордоох эҥин буоламмын туора дьон, кэргэним эҥин арыгы иһэллэрин төрүт сөбүлээбэппин. Айуу, киһи да күлэр: билигин ити киһини батыһыаҥ, иһиэҥ да дьиэҕэр киллэриэм суоҕа диэбиппин “арыгы аҕалыаҥ суоҕа да дьиэҕэр киллэрбэппин” диэн эттэхтэрэ...

Итинник диэн эмиэ ол подругам кэпсээбитэ, брошта күлэ аҕай олорор этэ. Кыыс арыгы испэт курдуккун даҕаны, кистээн дьиэҕэр иһэ олорор эбиккин батта дии-дии күл да күл буолар. Мин ол туһунан кэргэммэр кэпсээтим, киһим эмиэ күлүү бөҕөтө. Кэргэним уопсайынан истэҕинэ куһаҕан баҕайытык тыллаһар идэлээх эбит этэ. Бастаан ол ыһыах да күн кимиэхэ оҕо оҥотторо барда диэн саҥарбыта, онтон Александрга бэлэхтиибин диэбитэ. Биирдэ эмиэ иһэн кэлэн баран эйигин Виталяҕа хаартыга сүүйтэрдим диэбитэ, чэ элбэх этэ оннук эппитэ. Бастаан өһүргэнэр этим, кэнники наадыйбат да буолбутум.

Оннук сайыммыт бүппүтэ, мин оҕобун дьоммор илдьэн баран дьоллоох Дьокуускай куоракка үөрэнэ барбытым. Оччолорго мин номнуо 21 саастаахпын, оҕом түөрдүн туолла. Однокурссниктарым бары кып-кыра оҕолор буолуо дии саныыр этим, хата бэйэбин кытта саастыылар баар этилэр. Үчүгэйдик үөрэнэ сылдьыбытым, ол эрээри оҕобун наһаа ахтар этим. Күн аайы эрийэн кэпсэтэр этим, кэргэммин кытта биирдэ эмитэ кэпсэтээччибит.

Үһүс ыйбын үөрэнэ сырыттахпына ийэм “айыкка, сөп буоллум, уолуҥ түүн отой утуйбат буолла” диэтэ, наар мама кэээл дии-дии ытаа да ытаа буолар үһү. Күнүһүн аан айаҕар тиийэн олорор уонна билигин маама кэлиэ, оччоҕо ханна да ыыппаппын диир үһү. Ол барааппын кытта оннук гынар буолбут, ону маамам эппэккэ сылдьан баран эппитэ. Мин долгуйдум, чуут аҕай үөрэхпин быраҕа сыстым. Сүрэҕим дэлби ыалдьыбыта, ону подругам заочнайга саатар көс диэн, заочнайга көһөммүн дойдубар айаннаабытым.

Ньээ, оҕом барахсан наһаа да ахтыбыт этэ. Ахта, кэтэһэ сатаан баран кыыһырбыт этэ, тиийбиппэр тоҕо кэллиҥ, бар ээ, диэбитэ, паапалыын иккиэн миигин быраҕан кэбиспиккит дии-дии ытаабыта. Мин аһынаммын эмиэ ытааһын бөҕөтө. Онтон эйэлэспиппит.

Детсадка сылдьа үөрэнэн хаалбыт буолан дьиэҕэ олорон тыына-быара барыта хааттарбыт этэ, дьонум саатар бэйэбит көрүөхпут диэн детсад туһунан толкуйдуу да барбатахтара. Мин тута үлэ булан үлэлээбитинэн барбытым, типа үлэлиибин диэн куоһурданан төттөрү анараатах төннүбэт гына. Кэргэммин кэл ди сатаабыппын кэлбэтэҕэ, мин анараатах тиийэн да диэн, уже үлэм эҥин суох буоллаҕа дии.

Оннук тус-туһунан сылы быһа олорбуппут, ол тухары биирдэ да биһиэхэ харчы ыыппатаҕа, көмөлөспөтөҕө. Кэнникинэн бэйэбин уже кэргэнэ суох курдук сананар буолбутум, ахтыбат эҥин этим. Оҕом да ахтыбат этэ, эһэтин паапа оҥостон баран сылдьыбыта

.Онтон биирдэ кэргэним кэлэн эмискэ арахсыахха диэбитэ, мин ону хайдах эрэ үөрэ истибитим. Тута икки өттүттэн заявление суруйан арахсыбыппыт. Онтон ыла кэпсэппэппит, билигин уже в гражданском браке төрдүс кэргэнин кытта олорор, чугастыы турар дэриэбинэлэр кыргыттара.

Мин билигин 27 сааһым, оҕом номнуо улахан киһи. Үөрэхпин этэҥҥэ бүтэрэн үлэлии сылдьабын. Ол курдук кэргэн тахсыбатым, наадыйбаппын даҕаны. Паапам өлбүтэ, онон маамам эҥин буолан олоробут. Оҕом паапатын умнубут, дьүһүнүн эҥин өйдөөбөппүн диир. Кыһыыта диэн улааттаҕын аайы дьүһүнэ паапатын курдук буолан иһэр, туттара-хаптара эҥин үүт-үкчү. Билигин дьэ ол дэриэбинэ дьоно көрөллөрө буоллар үүт-үкчү диэх этилэр. Паапата ону билбэт, арахсыахпытыттан кэлэ сылдьыбатаҕа.

Дьиктитэ диэн мин кэннибиттэн үс кыыһы кытта гражданскайынан олоро сылдьыбыта да, оҕото суох. Кулинар кыыспын кытта билигин да билсэбит, онно баар сплетняны барытын истэ олоробун диэххэ сөп...

Манан кэпсээммин түмүктүөм этэ, кырдьык наһаа уһаттым. Ааҕааччыларбар барыларыгар дьолу баҕарыам этэ.

 

Tomara87.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
1 + 2 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.