Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Керчь куорат иэдээнэ

09:29 в 13.11.20180 15

Бу күннэргэ Керчь куоракка буолбут элбэх киһи өлүүлээх түбэлтэни ырытыы киин телевидениеҕэ сүрдээҕин барда. Араас санаа этиллэр. Барыта наадалааҕы этэр курдуктар.

Дьэ, саҥа билбит-көрбүт, соһуйбут курдуктар. Онтон оскуола оҕолоруттан саҕалаан, бу кыһын Улан-Үдэ куоракка сүгэлээх оскуолаҕа содуомнуур, Челябинскэйгэ, Пермь куораттарга куһаҕан быһылааннар  буолбуттара хас да сыл буолла эбээт. Эмиэ аҕыйах хонук айдаара түһэн баран уоскуйан барааччыбыт, аныгыскы түбэлтэ тахсыар дылы.

Маннык эдэр дьонунан таһаарыллар элбэх өлүүлээх-сүтүүлээх түбэлтэлэр тахса турууларын тохтотор «эмп» көстө илик курдук. Аныгы 15-18 саастаах оҕолор үтүө дьон буола улааталларыгар туох наада буолуо эбитин ырытыһарга  санааланным. Туох туһалаах буолуоҕун билбэппин эрээри, баҕар чыычаах тумсун саҕа туһаны аҕалаарай диэн баҕалаахпын.

Иитии-үөрэтии ситимэ оҕону барытын хаппатын олох көрдөрөр буолбут. Аҕыйах үөрэхтэригэр ситиһэр, активист, онно-манна кыттар оҕолор (үксэ кыыс аймах) күлүктэринэн хаххаланан, иитэр-үөрэтэр тэрилтэлэр отчуоттарынан, үчүгэй ахсааныгар тахсаллара баар суол. Онон үксэ уол аймах күлүккэ түһэн, кыра эрдэхтэриттэн учууталлартан, төрөппүттэриттэн мөҕүллэн-этиллэн, таһыллан, атаҕастанан бэйэлэрэ бэйэлэригэр хаалаллар курдук. Керчь политехническэй колледжыгар оннук туохха да олус кыттыбат, кэпсэтэ-билсэ да сатаабат, бүтэй, ардайдаппыт уол куһаҕан дьыаланы оҥорбут.

Кураанах эдэр киһи үөскээһинэ элбээбит. Кураанах эдэр киһи диэн ‒ бэйэтэ бэйэтин иһигэр симиллэн сылдьар, ийэтин-аҕатын, бииргэ төрөөбүттэрин абааһы көрөр, тулалыыр обществоны өстөөҕүн курдук ылынар санааҕа кэлбит, кэлэйбит, туох да инникигэ үтүө, ыра санаата суох, интернет ситиминэн бэйэтин курдук эрэ дьону кытта сибээстэһэр, адьарай аймаҕа, хоһун иһигэр хорҕойон олорор буолбут, театрга сылдьыбат, кинигэни аахпат эдэр киһини этиэххэ сөп быһыылах.

Арассыыйаҕа үөрэх-иитии программатын тосту уларыта иликкэ маннык түбэлтэлэр тахса туруохтара. Үөрэх-иитии  программатыгар культура, араас итэҕэл, этнопедагогика  уо.д.а. общественнай  тэрилтэлэрин  кытта бииргэ үлэлээһин торума киириэхтээх.

Икки өйдөбүлү ‒ оҕо уон саастааҕыттан араара үөрэнэрин ситиһии, иҥэрии былыр-былыргыттан хайа баҕарар норуокка баара.

Бастакыта аһыныгас буолуу. Бу олус улахан өйдөбүл. Саха омукка олус тарҕаммыт үгэс этэ. Улуу олоҥхобут сүрүн сыала аһыныгас буолууну уол оҕоҕо иҥэрии. Бухатыыр ‒  балтын, быраатын харыстаан өлөр-тиллэр олоххо үктэнэр. Оннооҕор кыылы-сүөлү, айылҕаны аһыныы, тыыннааҕымсытыы эмиэ баар этэ. Ону «Тойон кыыл» киинэ эмиэ бэртээхэйдик арыйар. Оҕону улаханнык хаһыытаан мөхпөт буолуу, салгын кутун харыстааһын уо.д.а. этнопедагогическэй өйдөбүллэрбит эмиэ бааллар. Бу темаҕа бэрт элбэх киинэлэр, испэктээктэр бааллар. Холобура, Саха театра «Хампа күөх кытылым» испэктээгин сүрүн идеята эдэр киһи тыыннаах хааларыгар, уута тиийэригэр аҕам саастаахтар толук түһүүлэрэ көстөр. Аһыныгас буолуу холобура буолар бэртээхэй испэктээк.

Тоҕо маннык ыраас идеялаах, аһыныгас буолуу холобурун көрдөрөр айымньылары оскуола оҕотун иитии-үөрэтии программатыгар киириэ суохтаахтарый?

Сэбиэскэй кэм саҕана сэбиэскэй киһини иитэн таһаарыыга судаарыстыба сэбиэскэй култуураны тарҕатар сыалтан төһөлөөх ороскуоту, үбү-харчыны ороскуоттуур этэй? Колхознай театрдар кыһыны быһа нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан гастроллууллара, народнай театрдары тэрийэн үлэлэтэрэ, Саха театра куоракка бүкпэккэ дэриэбинэлэри кэрийэн испэктээх бөҕө көрдөрөрө. Хомуньуус баартыйа ону ирдиир этэ. Билигин гастролга Москубаҕа, тас дойдуларга бараллар. Аны октябрёнокка, пионерга, хомсомуолга ылыы араас, быраабылалары, устааптары үөрэтии. Слёттары, сбордары, араас көрсүһүүлэри ыытааһын. Хомсомуолларга сылга хаста да хомсомуол мунньаҕын ыытыы. Ол мунньахха тылы оҕолор этэллэрэ, куоластыыллара, общественнай үлэҕэ кыттарга үөрэнэллэрэ. Оннук билиҥҥи оскуола оҕотун, студеннары барытын хабар мероприятие баарын билбэппин. Бу судаарыстыбаннай политика этэ.

Иккиһинэн иҥсэтэ суохха, дьон малыгар ымсыырбат буолууну былыргы сахалар, оҕолоругар иҥэрэ сатыыллара. Иҥсэ муҥура суох. Иҥсэлээх киһи туохха да сөп буолбат. Иҥсэлээх киһи иҥсэтин кыайбакка дьону барытын өстөөхтөрүн курдук саныыр. Сидьиҥ быһыыны оҥорорго чугас.

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ иҥсэлээх дьон малыгар ымсыы дьонунан оҥоһуллубут эбит диэн кэтэх санаалаахпын. Иҥсэ ‒ арыгыга, харчыга, баайга эмиэ тарҕанар. Дьахтар аймах бу дьаллыкка чугас.

Эрилик Эристиин «Кэриэс туолуута» романыгар олоҥхоһут Уулаах Уйбаан  «баайдар» сирдэрин түҥэтии мунньаҕар баран истэҕинэ сири түҥэтээччи, Кыра Хабырыыс аттаах ситэн ылар уонна «баайдар» сирдэриттэн уктаран  ыларыгар сүбэлиир. Ону Уулаах Уйбаан аккаастанар. Бэйэм сирим, Дьаҕам баһа бэйэбэр сөп диэн санаалаах. Ону маҥнай өйдөөбөт этим. Кэлин олоҥхону ааҕан баран дьэ өйдөөбүтүм. Дьон сиригэр-уотугар, малыгар, харчытыгар ымсыырааһын өбүгэлэрбит өйдөбүллэринэн куһаҕан дьаллык эбитин. Бүгүн ол киһи сирин ылыаҥ. Сарсын өссө тугу иҥэринэр санаа киирэрэ биллибэтин өйдүүр эбиттэр.

Керчь саалаах уола сүүрбэ оҕону, дьахтары ытарыгар бу икки өйдөбүлэ суоҕа чахчы эбит. Маннык өйдөбүллэри оҕолорго иҥэрэр судаарыстыбаннай бэлиитикэбит суох олоробут. Былыргы «үөрэҕэ суох» диэн ааттыыр сахам дьонун култууратыгар тиийбэппит, араас туһата суох «култуураларынан» аһылыктанарбыт, үтүктэрбит күннэтэ телевизорынан, интернетынан тарҕатарбыт көстөн таҕыста. Олорон биэрдибит.

Өйдөнүөҕүҥ! Саха сиригэр маннык кэлиэ суоҕа диэн уоскуйан олорумуоххайыҥ. Москубабыт өйүн-төйүн булунарын кэтэһэн кэтэхпитин тарбанымыаххайыҥ. Сотору бу буолбут түбэлтэни үөһээҥилэрбит умнуохтара. Уу-чуумпу аныгыскы түбэлтэ тахсыар диэри сатыылыа.

 

Федот ХАРИТОНОВ.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
7 + 2 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.