Доллар63.77 Евро70.63
-29 °С

Инникини сабаҕалааһын

12:23 в 23.03.20170 23

Сахалар үйэлэри туораан кэлэн баран, бу сайдыылаах үйэҕэ аҥаардас ырыанан-олоҥхонон, былыргыны тиһэн дьоммутун-сэргэбитин тыыннаах хаалларыахпыт дии санаабаппын.

Норуот быһыытынан тыыннаах хааларга ханнык эрэ үлэ көрүҥүн баһылаатахха эрэ табыллар. Атын да омуктар дьылҕалара ону кэпсиир: кинилэр производство көрүҥэр хайаан да бэйэлэрин төрүт дьарыктарын илдьэ хаалан, ону атын омуктар дьарыктамматтарын курдук дьаһанан олороллор.

Оттон промышленность сайдыыта балысханын таһынан, ол государство эбэтэр хас да государство кыттыһан тэрийэр боппуруостара. Өбүгэлэрбит ону билэн сир баайын “харах уута” диэн ааттаатахтара. Кырдьык даҕаны, аҕыйах ахсааннаах норуот бүтүн аан дойду бэртэрин дьарыктарыгар кыттыһарбыт саарбах соҕуһун сэрэйдэхтэрэ дии.

Биһиги сүрүн дьарыкпыт – тыа хаһаайыстыбатын боппуруоһунан күннээҕи салаллыыбыт буолуохтааҕа. Ол ойоҕоско тэбиллибит курдук. Биир Тыа хаһаайыстыбатын министерствота эрэ дьарыктанар курдук оҥоһуллан үлэлии сатыыллар даҕаны, кыаллыбат буолаҕа. Ылсар боппуруостара киэҥэ уонна улахана бэрт буолан, суураллан хаалар. Атын министиэристибэлэр дьарыктара быһаччы, онон үлэни кыайбатахтарына көлбөрүтүнэр министиэристибэлэрэ баар – Тыа хаһаайыстыбатын министиэрстибэтэ.

Биһиги билиҥҥи кэмҥэ сылгы эрэ боппуруоһунан дьарыктаныахпытын наада. Атын салаалар норуот олоҕун инникитин быһаарар кыахтара суох. Россияҕа туруорсарга бу традиционнай салаа төрүт дьарык быһыытынан биллэриллиэхтээх. Онон сири олохтоох дьаһалтаҕа нэһилиэк урукку сэбиэскэй былаас кэминээҕи границатынан сыһыартарар маннык биир суол баар. Сылгы хаһаайыстыбата, нэһилиэк сиргэ сыһыаннааҕын быһыытынан, тэрилтэни тэрийиигэ аҥаарын бас билиэхтээх.

Маныаха атын көрүҥнэринэн дьарыктанар наадата суох диэн буолбатах. Атын көрүҥнэр наадалар, ол гынан баран аныгы көрдөбүллэргэ эппиэттиир, нэһилиэги хааччыйыыга үлэлиир кыра хаһаайыстыбалар наадалар.

Бу үөһэ этиллибит боппуруоһу быһаарарга аан дойдуга конкуренция диэн өйдөбүл киирэн, билигин харчылаах дьон аны боростуой аска наадыйбаттар. Арыыйда атын аска наадыйаллар. Манна биһиги сылгыбыт атын сылгылары кытта кыттыспатаҕа улахан оруолу ылар. Айылҕа биэрбитинэн олорор норуоппут диэн ааттаан, хайаан даҕаны туруорустахпытына табыллар.

Тыа сиригэр биһиги бары түөлбэлээн олоробут. Онтубут даҕаны ыраах-ыраах сыталларынан туспа государство курдукпут. Олохпут оҥкула инникитин даҕаны онтон тутулуктаах буолуоҕа. Куораттар баар буолуулара сайдыы уонна глобализация ситиһиитэ буоларын бэлиэтээн туран, тыа сирэ ону дьонунан толорооччу буоларын умнуо суох кэриҥнээхпит.

Онон норуот быһыытынан тыыннаах хаалыы боппуруоһа турарынан, билигин быһаарбатахпытына илии соттон хаалар быыһык кэм буолбутун өйдүөхтээхпит. Салалтабытыгар тэрээһин боппуруостарга кытаанах ирдэбили туруорар кэм кэллэ!

Салалта хайаан да саха диэки санаалаах, Саха сиригэр төрөөбүт киһи буолуохтаах. Кадрдарын боппуруоһугар улахан кыһамньы ууруллуохтаах. Тутуу боппуруоһугар олохтоох кадрдары бэлэмнээһин син балайда систиэмэлээхтик барбыта, оттон рабочай өттүн бэлэмнээһин ситэтэ суох. Бу манна салалтатын уларытыы хайаан да наадалаах, оннук түбэлтэҕэ эрэ уларыйыы тахсыаҕа.

Тулалыыр эйгэҕэ сыһыаҥҥа бултааһын боппуруоһа кэлэр. Саҥардыыҥҥа диэри булдунан дьарыктаныы анал дьон дьарыктара буоллаҕына, билигин аныгы технология көмөтүнэн толору сэбилэммит дьон булду куораттан тахсан кыайалларын бэркэ диэн билэбит. Дьэ ол иһин олохтоохтору бултатымаары араас заповедниктары тэрийэн, онно “улахаттар” кэлэн бултуур сирдэригэр кубулутан эрэбит. Манна нэһилиэк сир үөһэ кырсыгар кыттыһар буоллаҕына, тоҕо бултааһыҥҥа орооһуо суохтааҕый? Булчуттан саҕалаан көтөр-сүүрэр ахсаанын элбэтии, чөлүгэр түһэрии ирдэнэр.

Ырыа-тойук – барыбыт дьарыга буолла. Норуоппут биир-икки күннээх оонньууларын, холобур ыһыаҕы, хастыы эмэ күннээх көргө-нарга кубулуттубут. Сороҕор ыйы-ыйдаан оонньууга кубулутан, итэҕэлгэ сыһыаннаах сиэр-туом көрүҥнэрин оонньуу кэриҥэр кубулуттубут.

Дьиҥэр ыллахха ыһыах дьиэн саха киһитигэр сылга бииргэ түмсэн, биир санааҕа киирэн ханан эрэ аймахтыы дьон күндү ыалдьыттарын ыҥыран биир күннээҕи бырааһынньыктара буоллаҕа дии. Манна үтүөнү эрэ баҕаран туран, ону үрдүк айыылартан көрдөһөн туран ыытыллар сиэр-туом буолар.

Дьэ бу кэнниттэн сайыҥҥы күннэри былдьаһан күүстээх үлэ күөдьүйүөхтээх этэ. Урут элбэх сүөһүлээх эрдэхпитинэ күнү былдьаһан үлэ күөстүү оргуйара, ол бүгүн суох. Ол оннугар сахалар бырааһынньыктара сайыны быһа барар диэн кэпсээҥҥэ киирдибит. Маннык быһыыланыыны тохтотор кэм кэллэ дии саныыыбын.

Толкуйдаан да көрдөххө, бары өттүнэн үлэҕэ табыгастааҕынан сааскы, сайыҥҥы, күһүҥҥү кэмнэр буолаллар. Бэл харчы өлөрө кэлэр дьон ону бэркэ билэллэр уонна бу сылаас кэмнэргэ атын ыраах баар дьоннорун хааччыйыыга күннэрин-түүннэрин харыстаабакка үлэлээн баран, кыһыҥҥы ыйдарга дойдуларыгар баран дуоһуйа сынньаналлар. Таарыччы оҕону оҥорон демографияларын быһааран кэлэллэр.

Киһи аҥаардас бэйэтин эрэ доруобуйатын уонна таҕылын тарҕатыы иһин олорбот эбээт, үлэлээн бэйэтин ииттиэхтээх буоллаҕа. Оттон биһиги наар сынньалаҥ өттүн тутуһаары гынныбыт диэн сэрэҕэдийэн суруйабын.

 

Василий ВИНОКУРОВ,

XII ыҥырыылаах СР Верховнай Советын депутата, экономическай наука кандидата.

 

 

 

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
10 + 4 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.