Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Хаппыт лэппиэскэнэн

10:08 в 31.10.20180 17

(Николай Аргунов кэпсээниттэн)

Ньукулай аччыгый сааһыттан, колхозтаах оҕото буолан, ханнык да үлэни көрөн турбат, бэрт сытыы-хотуу уолчаан колхоз, кэлин совхоз биригээдэтинбиир төһүү үлэһитэ буолар. Ону кытта тэҥҥэбулт кистэлэҥ абылаҥар ылларар. Отой кыра сааһыгар Тандыгы үрэҕэр олорор эрдэхтиэринэ, бэл дьиэтээҕи хара куоскалара сайынын хас сарсыарда аайы биирдии куһу тутан дьиэтигэр аҕалан, хаһаайыттарын аһатар ааттаах «булчута» үһү. Ол туһунан Ньукулай билигин да наһаа муодарҕаан, бэркиһээн кэпсиир. Бу кэпсээн оль гынан баран «булчут» куоска туһунан буолбатах…

Алта уонус сыллар саҕаланыыларыгар Хоро нэһилиэгэ Лөгөйү кытта холбоһон, партизан Заболоцкай аатынан холкуос үлэһиттэрэ буолбуттаахтар. Оччолорго оройуоммутун Намнары кытары холбоон, биһиги Орто Лена оройоунун ыччаттара этибит. Бэйэбит миэстэбитигэр от анньа үүммэккэ, Хоро ыччаттара хас да улахан киһилээх Намҥа Үрүҥ күөл ходуһаларыгар оттуу киирбиттэр. Оччолорго от үлэтэ үксэ илиинэн, көлө күүһүнэн ыытыллар буолан, дьон сытыыта-хотуута, сатабыллааҕа ыраах сиргэ тиийэн оттууллара. Баара-суоҕа уон сэттэ саастаах Ньукулай уол ат кыраабылынан от мустарара. Кини маннык атынан үлэлээбитэ хаһыс да сыла буолан, улахан уопуттаах биир төһүү отчутунан ааҕыллар. Ата да бэйэтин курдук, бэрт улгум, сыыдам көлө. Атаҕынан да атын уолаттар аттарын сырсан баһыйталыыр, ходуһаҕа киириигэ-тахсыыга киэһээ-сарсыарда аайы сырыһыннарыыга Ньукулай өрүү инники буолар.

Уонтан тахса киһилээх биригээдэ ый курдук бэркэ үлэлээн, балачча элбэх оту туруорбуттар. Атырдьах ыйын ортотун саҕана оттуур ходуһалара аҕыйаабыт. Онон өссө күүскэ турунан, сарсыарда эрдэлээн, киэһэтин хойутаан, харса суох үлэлээн, сирдэрин бүтэрэн, дойдулуур санаалаах сылдьыбыттар.

Биир сарсыарда Ньукулайдаах хаһыа да буолан отууларыттан үс-түөрт биэрэстэлээх алааска икки хонуктааҕыта оҕустарбыт отторун мунньа, бугуллуу барбыттар. Аара баран иһэн бэҕэһээ отууламмыт сирдэриттэн Ньукулай мунньар массыынатын, өйүөлэрин тобоҕун, дьоно туттар сэптэрин ылан тиийээри, аллаах атын миинэн, соҕотоҕун сиэллэрэ турбут. Отой бараары турдаҕына, отууга аһылыктарын дьаһайар саастаах киһилэрэ Ньукулайга сиэккэҕэ угуллубут күнүс сиэхтээх хатан хаалбыт хас да быһыы лэппиэскэни туттаран кэбиспит. Ньукулай онтукатын уҥа бэгэччэгэр иилинэн, атын соруйарыгар кымньыы курдук өрүтэ биэтэҥнэтэ испит. Тыала, былыта суох наһаа чуумпу ичигэс сарсыарда үлэтигэр үөрэ-көтө аллаах атынан айаннатан иһэр эдэр киһи хайаан тугу да санаабат буолуой. Дойдутугар хаалбыт ыраахтан көрөр, санаа ымыыта оҥостубут ыалы кыыһын сотору дойдутугар тиийэн, ахтылҕаннаах алаастарынан, тыаларынан кустуу, куобахтыы барыахтааҕын туһунан саныы-саныы, сүрэҕэ минньигэстик нүөлүйтэлии истэ. Онуоха эбии быйыл сайын манна хас да сарсыарда туруйалар хаһыыларын истэн уонна бу кэнники күннэргэ киэһэ-сарсыарда үрдүлэринэн хаста да саҥа көппүт үөр кустар куһугураһан ааһыталыылларын көрөн, бары да хаһан от үлэтэ бүтэн, биир эмэ күн көҥүл көччүйэ, бултуу-алтыы барыахтаахтарын күүтэр, көһүтэр буолуохтаахтар…

Ньукулай бэҕэһээ бүтэрбит алаастарыгар киирэн, иһирдьэ үтэн киирбит хатыҥ чараҥ тумсун быһа түһэн, атын хаамтарыынан айаннатан иһэн, арай көрө түспүтэ: алаас саҕатыгар хонууга уонча туруйа, кини иһэрин билэн, хоноһуохтарынан хоноһон, хамсаабакка олороллор үһү. Киниттэн баара-суоҕа биэс уонча, алта уонча миэтэрэлээх сир буолан, эчи улахаттара да бэрт буолан көстүбэттэр. Ньукулай маҥнай атын тохтотон, көрөн олорбут. Онтон дьээбэлэниэх санаата киирэн, атын туруйалар диэки салайа тутаат,хаппыт лэппиэскэлээх сиэккэтинэн далбаатанан, сүүрдэрдии соруйан биэрбит. Ата иннин диэки ыстанан кэбиспит. Саҥардыы ойутан иһэн көрдөҕүнэ, туруйалар сыһыы ортотун диэки сырсан, кынаттарын даллатан, уһун атахтарынан ыраах ыраахтан тирэнэн, сытыы тумустаах синньигэс моонньуларын иннилэрин диэки ньолбоччу быраҕан, улам-улам сиртэн тэйэн, күүстээх кынаттарыгар уйдаран, өрө көтөн тахсыталаан испиттэр.

Арай биир туруйа аттаах киһи көтүтэн иһэриттэн соһуйбута бэрдиттэн, «өйө баайыллан», ыраас хонуу диэки сүүрбэккэ, чугастааҕы ойуур диэки «ойуолаан» эрэр эбит. Ньукулай атын саба баттаан, ол туруйаны кэнниттэн эккирэтэн субулуннарбыт. Доҕотторуттан арыый хойутаан хоҥнубут, онуоха эбии атын сир диэки «алҕас» хайыһан олорбут көтөрү тыа саҕатыгар тиийиитигэр, Ньукулай ата ситэ баттаан ылбыт. Ойууртан иҥнэн, быыс булан кыайан өрө көтөн тахсыбатах туруйа, ыксаан, тохтуу түһээт, кынатын даллаппытынан, аттаах киһи диэки эргиллэ түспүт: охсуһаары гыммыта дуу, эбэтэр сыыһа хайысханы тутуспутун «өйдөөн», ыраас хонуу диэки ыстанаары гыммыта дуу, биллибэт.

Биһиги киһибит атынан сүүрдэн иһэн, били эргиллэ түһүүтүгэр, хаппыт лэппиэскэлээх сиэккэтинэн оруобуна төбөҕө сырбатан ааспыт. Туруйа сордоох ол охсууттан дөйөн, хонууга биир сиргэ өрүтэ даллаахтыы сыппыт. Ньукулай атын тохтото охсоот, эргилиннэри тардан, өрүтэ ыстаҥалыы сылдьар «кыылыгар» ойутан кэлэн атыттан ыстанан түспүт уонна туруйатыгар саба түһэн, илиитинэн тутан ылбыт. Эдэр оҕо киһи, санаатыгар бултуйбут үөрүүтүгэр, уһуну-киэҥи толкуйдуу барбатах: туруйатын моонньун булгу эрийэн кэбиспит. Ол кэннэ бастакы омунугар, атын быыс булан кыайан көппөтөх туруйалар өссө да бааллара буолаарай диэбиттии, хаппыт лэппиэскэтинэн сабыта охсон ылаары, алааһын иһин эргиччи көрүтэлии турбут. Хата туруйалар, бэйэлэрин дьоллоругар, кыырай халлааҥҥа күөрэйэн, ол алдьархайдаах киһттэн, кини «ынырык» лэппиэскэтиттэн быыһаммыттар…

Өтөрүнэн сибиэһэй булт этин сиэбэтэх отчуттар ол туруйаны астаан, күнүскү эбиэккэ буһаран, мииннээн-оттоон, киһилэрин булугас өйүн, сымсатын, сытыытын хайгыы-хайгыы бэрт минньигэстик үссэнэн турбуттар уонна: «Маннык дьээбэтик, дьиктитик бултуйбут биһиги киһибит кэнэҕэс даҕаны, арааһа, кэпсээҥҥэ сылдьара буолуо», – дэспиттэр.

 

КӨРДҮГЭН.

А. Баишев уруһуйа.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
1 + 0 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.