Доллар64.49 Евро71.84
+7 °С

Дьыллаһан бүтүөҕүҥ! Саҥа сылынан!

08:50 в 31.12.20180 283

“Дьыллаһан бүтүөҕүҥ!” диэн суруйбутум хас да сыл буолла. Иһиттэххэ-биллэххэ “саҥа сылынан!” диир дьон элбээн эрэр курдуктар да, син-биир “Саҥа дьылынан, саҥа дьолунан!” буола сылдьабыт.

Арай араадьыйанан бэлиэтээһин оҥортум кэннэ, наһаа үчүгэйдик биэриини ыытааччы Сир Кыыһа (гир. Ge) “Саҥа сылынан!” диир буолбутун, бука, сыыһа саҥардыҥ диэн ким да кириэтээбэтэҕэ буолуохтаах.

Дьэ, ол иһин бар дьоммор эмиэ хаһыаттар нөҥүө урут  суруйталаабыппын таһаартарарга сананным. Ытырсан баран ыһыктыбакка сырыттахха туох эмэ тахсааччы диэн санааттан. Таах даҕаны урут олоҕурбуту утаран бастаан биир киһи  саҥардаҕына, ээ, оннук буолбат, хаалары лахсыйыы буолаллар. Онтон элбэх киһи иилэ хабан оннук саҥаран бардаҕына, ээ, бу этии таах даҕаны сөптөөх быһыылаах буолаллар. Онтон ол олоххо бигэтик киирдэҕинэ, ээ, итини ким билбэтэ баарый, ити уларыйыыга мин эмиэ кыттыгастаахпын буолаллар. Онон кэлиилии кэбэбин, былырыыҥҥыбын хатылыыбын.

Ахсааммыт былыргыттан төрүкү аҕыйаҕынан, халыҥ ахсааннаах кэлиилэр күүс өттүнэн баһыйан кулут оҥостубуттара, биһиги, сахабын диэн ааттанааччылар билиҥҥэ диэри бэйэбитин босхо моойдоох буор сахаларбыт дэнэ сылдьаахтыыбыт. Ол аата “ээх” хоту сылдьар дьоммут дэнэбит. Ол аата мөҕүөхтэрэ диэн сири-буору булабыт. Ол аата билиҥҥэ диэри бэйэбитин сэнэнэрбитин тута сылдьабыт. Бэл, XXI үйэҕэ үктэнэн баран Москуба тугу эппитинэн олороохтуубут.

Аны баһыйбыттарга сөп түбэһээри, онон “сээн” дэтээри үтүктээйибит бөҕө. Итиннэ баҕас эбисийээнэ төрүттээхпитин лаппа көрдөрөбүт. Таах даҕаны атыттар үчүгэйдэрин үтүктэр туох куһаҕаннаах буолуой, үчүгэй аата үчүгэй буоллаҕа дии. Онтон омук курдук өйбүт-санаабыт, онтон тахсар дьаһахпыт байар эрэ. Ону баара сорох түгэннэргэ, сорох өйдөбүллэргэ саха омук үйэлэргэ Айыы үөрэҕин тутуһан Аар айылҕалыын алтыһан оҥостубут өйүн-санаатын, онтон тахсар олоххо оҥостунуутун атын баһыйбыт омуктарга тэбистэриэх курдукпут.

Мин бу суруйуубар “Саҥа дьылынан, саҥа дьолунан!” дэһэр өйдөбүлбүтүгэр тохтоору, иҥнээри соруннум. Ити нууччалар “С Новым годом, с новым счастьем!” диэбиттэрин сыыһа тылбаастааһынтан тахсыбыт. Сахаҕа этиигэ дорҕооннору дьүөрэлээһин баар. Сыл уонна дьол дорҕоон курдук дьүөрэлэспэттэр. Ону тутуһан  хаһан эрэ хайа эрэ сололоммут, тиэрэ үөрэхтэммит сыыһа тылбааһа тарҕаммыт. Дьолго дьыл дьүөрэлэммит. Год диэни дьыл диэн тылбаастаабыттар.

Нууччаларбытыгар даҕаны күн-дьыл хаамыытын ааҕыы киристиэс итэҕэлин ылыныахтарыгар дылы атын этэ. Сайыннара (лето) кэлэринэн саастарын ааҕыналлара “сколько тебе лет?” дииллэриттэн көстө сылдьар. Билигин киэҥ, 140-тан тахса араас омук олорор Арассыыйатын сүрүннүүр омуга нуучча, саҥа сылы ахсынньы уонна тохсунньу быһа охсуһуутугар көрсөр буолла. Оттон дьиэҕэ харыйа туруоран уонна киэргэтэн, балаҕан ыйын бастакытыгар көрсөр оннугар тохсунньу бастакытыгар ылары 1699 с. Бүөтүр I анал ыйааҕынан олохтообута. Ордук сайдыылаах дьобуруопалары үтүктэн. Онтон ыла Арассыыйа бас билбит атыттарыгар эмиэ ону соҥнообута. Ол иһигэр биһиэхэ, сахаларга.

Билиҥҥи күнү-сылы ааҕыныыбытын 1582 с. Ириим XIII паапата Киргиэлэй ааҕан таһааран олоххо киллэрбитэ. 10 хонугу иннин диэки сыҕарытан. Ити Хаай Үүлүй Сиэһэр биһиги ээрэбит буолуо 46 сыл иннигэр оҥорбут кэрдииһинньигэ Күн эргийиититтэн 3300 сылга 1 хонук хаалыылааҕын иһин, ону көннөрөөрү оҥоһуллубута. Ол иһин Үүлүй кэрдииһинньигинн эргэ Саҥа сыл диэн биһиги Арассыыйа дьоно  лаппа бэлиэтиир идэлээхпит. Атын дойдуларга эргэ Саҥа сылы баардыылаабаттар дииллэр. Таах даҕаны биһиги арассыыйалар көрү-нары көҕүлүттэн тутар идэлээхпитинэн аан дойдуга биллэбит. Эргитэн бырааһынньык, уһуннук киэҥник үлэттэн сынньатыы (отпуск)... Иэлсин саҥа сыл үүммүтүн кэннэ тоҕо уон хонуктаах өрөбүлү киллэрбитин өйдүүр инигит. Арыгылаары уонна биһигини арыгылатаары. Син биир эргэ саҥа сылга диэри арыгылаан сүгүн үлэлээбэттэр диэнтэн.

Саҥа дьылынан! Бу сахабын дэнээччигэ отой сыыһа этинии. Олоххо өйдөбүл уларытыллыыта. Саха бу, кыһынын бургунас муоһа булгу барар  чымаан тымныылаах, сайынын күөх торҕо кытаран көстөр өҥүрүк куйаастаах дойдуга күн-дьыл хаамыытыгар олоҕун сөп түбэһиннэрэн тыыннаах хаалбыта. Сөп түбэһиннэрбит буолан нуучча тыллаахтар кэлиэхтэрин иннигэр байан-тайан сириэдийэн олорбута. Ону сүбэ кэмигэр, бэл, бэйэбит улуу дэммит суруйааччыларбыт, эстэр-быстар суолга киирбит саханы нуучча кэлэн быыһаан ылбыта диэн өйдөбүлү киллэрбиттэрэ. Дьиҥинэн нуучча тыллаахтар кэлэн, күүс өттүнэн баһылаан кэрээнэ суох баттабылы киллэрбиттэриттэн саха эстэр аакка барбыта. Айыы үөрэҕэ этэринэн ахсаан көдьүүһү аҕалар. Нуучча кэлбитин да кэннэ саха ахсаанын элбэтэ сатыырын уураппатаҕа.   Онон ахсаан өттүнэн харыыта суох элбээһин баара. Миигин итэҕэйбэт буоллаххытына М.А. Тырыылгын “Истоки феномональной жизнеспособности народа саха” диэн кинигэтин булан ааҕыҥ. Анал эмчит идэлээх, билим дуоктара буолбут Тырыылгын 70 сылы быһа сүбэ  дьаһаҕын кэмигэр бүтүн анал үнүстүтүүттэр кыайан суруйбатах кинигэлэрин суруйбут. Итэҕэтиилээхтик.

Саха сылы икки кэмҥэ араарар. Кыһыҥҥы дьылга уонна сайыҥҥы сайга. Саҥа сыла ыам ыйын 22 күнүттэн, ол аата сайын кэлиититтэн саҕаланар. Ол иһин хас сааскын туоллуҥ буолабыт. Саас бүтүүтүнэн былыр саастарын ааҕыналлара. Күөх торҕо ситэн силигилиитэ, Сахтан саҕыллыбыт сахаларбыт дэнээччилэр Күн уотун умсулҕана Сиргэ муҥутаан түһүүтэ, бэс ыйын 22 күнүгэр үрүҥ айыылартан көрдөһөн ол умсулҕан сыралын иҥэринэллэрэ. Ыһыах ыһаллара. Кулутурбут саха дьоно кулут уйулҕалаахтары тойон-хотун оҥосторбут Москубаттан куттанан ыһыахпытын ити күн иннигэр дуу, кэннигэр дуу ыһарбытын көҥүллүүллэр. Били муҥур тойон буола сылдьыбыт Иэлсиммит эбии арыгылаары бэс ыйын 22 күнүн кутурҕан күнүнэн биллэрбититтэн куттанан бу күн ыһыаҕы ыһарбытын көҥүллээбэттэр. Кыһыҥҥы дьылбыт алтынньы 14 күнүгэр букатыннаахтык кэлэр. Сир тоҥор, кыс хаар түһэр. Бу бэлиэ күннэрбитин киристиэс итэҕэллээх кэлиилэргэ сөп түбэһиннэрэн, буохтарын итэҕэйбиппитин көрдөрөн Ньукуолун (день святого Николая угодника) уонна Бокуруоп (Покров) дэһэ сылдьабыт. Окко киирии таҥаратын күнүн Бөтүрүөп (день святого Петра) уларыппыппыт курдук. Итинник олох-дьаһах өйдөбүлүн уларытыы улахан охсууланан да тахсааччы. Сүбэ дьаһаҕын кэмигэр туома бэс ыйын ортотуттан окко киирэргэ күһэйээччилэр. От үнүгэс, аһа ситэ  илигинэ. Ол кэннэ эһиилигэр хантан от үчүгэйдик үүнүөҕэй. Буолумуна, айыыны уонна таҥараны итэҕэйбэт хомуньуустар салайан олордохторо дии. Манна даҕаттахха, оннооҕор туһунан омук курдук аата-суола суох олороохтуубут буолбат дуо? Уйбаныаптар, Сиидэрэптэр, Бөтүрүөптэр саха самаанын Харатаала дириҥ ис өйдөбүллээх ыҥырыытын өйдөөн истэргит буоллар...

Алтынньы 14 күнүттэн кыһыҥҥы дьылбыт саҕаланар. Дьыл ортото – олунньу бастакы күнэ. Манна кыстыыр оккун ааҕынаҕын. Ортолообут буоллаҕына этэҥҥэ кыстыыгын. Кэмчитийбит буоллаҕына кимиэхэ эрэ хабалаҕа (credit) киирэргэ күһэллэҕин.

Манна даҕаттахха үлэһит саха былыр төрөөбүт күнү бэлиэтээһин диэни оҥорбото. Ону бэлиэтээн “сууйааһын” туһунан этэ да барыллыбат.  Убайым Мэхээлэ биирдэ киирэн: “Орулуур отут үскүн туоллуҥ. Оттомур, олох очурун-чочурун эн көннөрүөҥ суоҕа!” – диэбитигэр төрөөбүт күннээхпин санаан кэлбиттээхпин. Оттон билигин өрөгөйдөр (лат. Jubilaeus) тустарынан этэ да барбаппын. Бэл мин, бэһис хааһах буолсан, биэс уон биэспин туолбуппун дьиэбэр да буоллар бэлиэтээн турардаахпын.

Былыр өбүгэлэрбит саас (весна) кэлэринэн саастарын ааҕыналлара. Ол иһин билиҥҥэ диэри хаһыс хааргын ууллардыҥ буолабыт.

Былыр өбүгэлэрбит барахсаттар күн-дьыл хардыытын мындырдык кэтээн хайдах дьыл үүнэрин эндэппэккэ быһаараллара. Онно сөп түбэһиннэрэн олохторун оҥостоллоро. Билигин туох ханнык буоларын интэриниэт нөҥүө халлаан куйаарыгар сир аргыһа ыыппыттарыттан кэтээн көрөн биллэрэр буоллулар. Онтулара үксүн уу диэбиттэрэ хаар, хаар диэбиттэрэ уу буолар. Дэлэҕэ ол күн-дьыл туругун ырытааччылары мындыр саха халлаан үөрэхтээхтэрэ диэн үгэргээн ааттыа дуо. Халлаан туругун билигин эргэрбит тэриллэрин (гир. Tehne + logos) туһанан, эргэрбит билгэлээһиннэрин (teoria) туттан биллэрэ олороллор. Ол иһин сыыһа-халты тахсар. Бэйэбит билгэһиттэрбит даҕаны былыргылыы сылыгы тутталлар, ол иһин сыыһаллар.

Дьиҥэр, билигин айылҕаҕа сүҥкэн уларыйыылар буола тураллар. Сир үрдүнэн сылыйыы баран итиннэ ууга бардылар, манна хаарга баттаттылар диэн биллэрии бөҕө. Сылыйан Сир кииннэрин уонна хайалар муустара ууллара улаатта. Сылыйан ууларбыт паар буолан халлааҥҥа көтүүлэрэ элбээтэҕэ. Үөһэ тахсан тоҥон былыт буолан ыараан таҥнары саккырыыр. Ардах эбэтэр хаар буолан. Аан дойду улахан үөрэхтээхтэрэ киһи-аймах суруйбут кинигэлэриттэн ордук өйдөөхтөрө Биибилийэ дииллэр. Онтон онно үһүс тыһыынча – тиһэх тыһыынча буолар диэн суруллар. Улуу уутуйуу (нууч. всемирный потоп) буолар диэн суруйаллар. Мин курдук кыра ычалаах дьиксиниэх да курдукпун.

Биһиги айылҕаҕа барар сүҥкэн уларыйыылары аныгылыы көрүүнэн үөрэтэн олохпутун оҥостуохтаахпыт. Айыы үөрэҕэ ону бигэргэтэр. Мин Ыстырыап бэрэсидьиэннээн олордоҕуна, сүҥкэн сылыйыыттан сир аннынааҕы муус ирэн саха сирэ уу анныгар барар кутталлаах. Онон эрдэттэн хоруу ситиминэн (irrigasio) дьарыктаныыны саҕалыахха диэн аһаҕас сурук бооччойбутум да хардарбатаҕа. Биһиги баайбыт дэнэрбитин атыттарга атыылыы охсон туһанар эрэ толкуйдаах бука аахпатаҕа да буолаахтыа. Эбэтэр, көкөттөрө кыыһырыа диэн тиксэрбэтэхтэрэ дуу...

Оттон бу суруйуубунан эбисийээлэнэн-боппугаайданан бүтүөххэ, паапа Киргиэлэй халандаарынан кэлэри сылынан суруйуохха диэн ыҥырабын. Былырыын Үөһээ Бүлүү холобурун дьаһалтата сүрүн суолга “Саҥа Сылынан!” диэн суруйан ыйаабытыгар ким эмит мөҕүттүбүтүн истибэтэҕим. Эдэр омугун иһин мин бырааттарым, эһиги албыннаһан убайдарбыт диир нууччаларбыт көннөрүөхтэрин сахалыы билбэттэр ээ. Уларытарбыт уонна уларыйарбыт барыта бэйэбититтэн тутулуктаах. Онон, году сыл диэххэ, саха саҥа сылын анаан бэлиэтиэххэ, ыһыахпытын кэмигэр ыһыахха диэн этинэбин. Якуттуйан бүтүөҕүҥ!

Сахтан (Күнтэн) саҕыллан үөскээбит саха (нууч. сак), аан дойдуну түүрэйдээбит түүр (нууч. тюрк) төрүттэнэн үөскээбит билиҥҥи сахам дьоно! Кэлэр сылга буор куккут бодоҥурбатын, ийэ куккут ииригирбэтин, салгын куккут салыйбатын! Куттаргыт дьолунан кутулла турдуннар! Дом!

Үөһээ Бүлүүттэн

сахатыйа сатыыр

Миитэрэй БАППАҔАЙ.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
3 + 2 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.