Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Буурҕа уонна бөрө

09:47 в 12.11.20180 16

Болуодьа олорбут сириттэн туран, бэргэһэтин сэгэтэн бөрө хайа диэкиттэн улуйарын билээри чочумча иһиллээн турда. Онтон салгыбыт киһи быһыытынан төттөрү оннугар олорон үлэтин салҕаабытынан барда.

Болуодьа отутун да туола илик эдэр киһи. Кини дьиҥнээх аата – Володар. Омугунан беларусь. Ол гынан баран манна олохтоохтор Болуодьа диэн ыҥыраллар. Кини Белоруссия курдук итии тыыннаах дойдуга төрөөн, кыһын бытарҕан тымныы диэни билбэккэ улааппыт киһи. Бу хоту дойдуга комсомол путевкатынан үлэҕэ ананан кэлбитэ үһүс сыла. Манна балык собуотугар тырахтарыыстыыр. Олохтоох кыыһы кэргэн ылан маннааҕылар ортолоругар бэйэ киһитэ буолбута ыраатта. Олуттаҕастык да буоллар сахалыы иҥнибэккэ саҥарар.

Бэҕэһээ сарсыарда кытыы учаастакка аһыыр ас, уматык илдьэн баран бүгүн сарсыарда төннөн иһэн тыраахтара моһуогуран, онтун оҥосто сатыыр да кыайтарбат. Сатахха ити бөрө бэҕэһээҥҥиттэн арахпакка батыһар. Ыраахтан көрөн олорор буолар. Халлаан диэки хайыһан өр буола-буола иччилээх баҕайытык улуйар. Арааһа Болуодьаны хаама сылдьар бэлэм ас курдук көрөр быһылаах. Тохтоотоҕо буолуо. Уол бөрө кэлэн түстэҕинэ сүгүнүнэн бэриммэт санаалаах. Бөрөлөр үөрүнэн сылдьааччылар да бу бөрө тоҕо эрэ соҕотох. Ыраахтан уол хас хамсаныытын ааҕа кэтиир уонна тоҕо эрэ чугаһаабат.

Болуодьа бөрөҕө көхсүнэн хайыһыан этэ тардар. Төһө да ыраах буоллар көхсүн тобулу одуулаан кэтиир кыылтан көхсүгэр балай да улахан кутуйахтар бөлөҕүнэн хаамсаллар. Кэлэн түһүөн дуу, эбэтэр баран хаалыан дуу туох эрэ тохтотор быһыылаах. Баҕар үөрүн кэтэһэрэ буолуо. Болуодьа төбөтүгэр туох-туох санаалар киирэн тахсыбатахтарай? Кэнникинэн ньиэрбинэйдиэх да курдук буолан барда. Онтон тыраахтара собуоттанан күөх буруону хоту дойду халлааныгар үрэн уолу үөрдэн быстыбата эбиискэ буолар. Кэлэр сирин диэкиттэн кыра тыал дөрүн-дөрүн хаар кырсын сиппийэн ааһар буолла. Онтон тыала улам-улам сиппийэрэ чаастатыйан, күүһүрэн, тула өттө уунан турар илиитигэр кэппит үтүлүгэ көстүбэт гына аан будулҕан буурҕа буолан уолу иннигэр-кэннигэр балааскайдатан аҕалан тыраахтарыгар сөрүү аста. Болуодьа кабинатыгар ыттан, аанын тоҕус сорунан саба тардынна. Киирэн олбоҕор олорон эрэ санаатыгар буурҕа астарын кэтэһиэх курдук санаан баран бу дойдуга буурҕа хастыы эмэ күн күүһэ эстибэккэ салҕанарын өйдөөн, буурҕаҕа мунан, тоҥон өлбүттэр тустарынан олохтоохтор кэпсээннэрэ уол санаатыгар киирэн биир-биир элиэтии көтөллөр. Эбиитин таһырдьа таҕыстар эрэ аанын аттыгар кэтэһэн олорон ардай аһыытыгар түһэрэн ылаары бэлэм олорор бөрө ынырык санааларын төбөтүгэр ытаһалыы хам саайар.

«Таҥаһым халыҥ. Онон тулуктаһар инибин, арай ыһыгым аҕыйах. Ол куһаҕан буолара буолуо” дии санаата. Маннык буолуон ким туох көрүүлэнэн билбитэ баарай. Маарыын эрэ хаһан да буурҕа түһэн хаар үрдүн ытыйыа суох курдук этэ.

Санаата бөрөҕө эргиллэн кэлэ турар. «Бөрө.... Бөрө... Тоҕо миигин буулаата? Тоҕо арахпатый? Киниэхэ куһаҕаны оҥорбутум, оннооҕор кини диэки хайыһан куоласпын үрдэппитим да суоҕа. Аны наар аанньа тыраахтарым алдьаммыта, буурҕа түһүүтэ уонна ону билбит курдук бэҕэһээҥҥиттэн бу бөрө арахпакка кэтиирэ. Дьиибэ... Бөрөнү кыылтан ураты айылгылаах, куттаах-сүрдээх кыыл дииллэрэ кырдьык быһылаах. Бу буоларын билэн миигин улахан эрэйэ суох бултанар булт курдук көрөн маныыра буолуо дуо? Киһи санаатын, кутун баттыыра дьикти...”. Бу курдук санааҕа баттатан олорон мантан чугас соҕус булчут үүтээнэ баарын, онно былырыын саас таарыйан ааспытын санаата. Хайысхатын быһаарыныан туох да суох. Баар да буоллаҕына бу буурҕаҕа туох көстүөй. Арай тыраахтара барыахтаах сирин арҕаа диэкэ хайыһан турара эрэ сирдьит буолуон сөп курдук.

Арай бөрө саба түстүн... “Маннык олордоххо син биир тоҥон өлөбүн, онон хайдах эмэ гынан инним диэки баран ол булчут үүтээнин диэки суол ыллахха сөп буолара дуу. Баҕар тиийиэм. Баҕар бөрө тыытыа суоҕа. Баҕар биир эмэ хойутаабыт булчут таба түбэһиэ. Баҕар...”

Уол тыраахтарыттан түһэн, аҥаар илиитинэн тыраахтарын тиһилигиттэн тутуһан туран сирэйин-хараҕын сабыта биэрэр хаартан илиитинэн хаххаланан барыахтаах сирин диэки көрө сатаата да, туох да көстүөх үлүгэрэ буолбатах. Синим биир. Бу диэки буолуохтаах диэн баран умса түһэн хаама сатаата да улаханнык ырааппата. Сэниэтэ баранан тыалга көхсүнэн олорон эрэ тыын ыла түстэ. Бу олордоҕуна эмискэ тыала хайысхатын уларытан, аны барыахтаах сирин диэки силлиэрэн тоҕо олороҕун түргэнник бардыбыт диэбиттии хаарынан ытыйан олорор сириттэн туруоран, аны кини аргыс буолан уолу иннин диэки үтэйэн, тыраахтарыттан тэйиттэр тэйитэн, будулҕан ортотугар үтүрүйэн таҥара илиитигэр туттаран кэбистэ. Бу мантан саҕаланна өлүү уонна олоххо тардыһыы күүһэ күөн көрсүүлэрэ. Болуодьа сирин халлаанын буккуйан эгэ хайысхатын быһаарара кэлииһи дуо, аҥардас иннин диэки эрэ барар санаанан хаары хайытан сыҕарыйан истэ. Бу иһэн хаар тибэн эрэр суолугар кэтилиннэ. Бөрө суола. Ол аата олох чугас аттыбар сылдьар эбит буоллаҕа. Тоҕо оонньуу оҥостор курдук аттыттан арахпата. Ити курдук аргыстаһан кэриэтэ хаамсаллара улам чаастатыйан барда. Бөрөтө тоҕо эрэ наар уҥа диэки ааспыт суола көстөр. Хапкааҥҥа түбэспит табаарыһыгар илдьээри оҥостор дуу. Онтон суола тоҕо уҥа диэки барарый? Ити курдук санаалар таайбараҥ буолан таайыллыбакка хааллылар.

Уол улам-улам сэниэтэ баранан, кыратык сытан ылаары гынна да, хараҕа симиллэ турар. Хаһыс да сытыытын кэнниттэн турар кыаҕын былдьатан сытта. Сэниэ, күүс эстибит, төбөтүн да өндөтөр кыаҕа суох. Бу сыттаҕына кинини хаар тибэн тыал кымньыылыыра тохтоон сылыйдар сылыйан, ханнык эрэ сымнаҕас баата бэриинэнэн бүрүйбүттэрин курдук турукка киирэн аны хаһан да турбакка маннык сыппыт киһи диэн санаа өйүгэр олохсуйан эрэрэ баара да, эмискэ туох эрэ инчэҕэй сирэйигэр биллимэхтээн, будулҕаннаах орто дойдуга баарын өйдөтөн, онтон саҕатыттан ылан хаар уйатыттан оруу тарданнар суулана сыппыт сылаас бэриинэтин үрэйэн кэбистилэр. Хараҕын аспыта туох эрэ хара бэрийэн олороро көһүннэ. Бөрө... Уол утуйуох буолбут санаата эмискэ көтөн хаалла. Кини миигин хайаата? Ити аата хайдах буолла? Сии сатаабыта буоллар сиэ эбитэ буолуо. Бөрө обургу итинник мөлтөөн биэрбит түгэни мүлчү туппата биллэр. Эмискэ уол санаатыгар олох атын, эрдэ санаабыт санаатын олох утары санаа көтөн түстэ. Көмөлөһүөн баҕарара буолаарай?

Итинник санаат Болуодьа кыыл былааһыгар бас бэринэн, кинини эрэ батыһар аатыгар барда. Бөрөтө ырааппат, күлүк курдук иннигэр көстөр. Уол тохтообот эрэ санаанан аргыый батыһар. Сотору-сотору тохтоон тыын ылан олорон ылаары гыннаҕына бөрөтө кэлэн сирэйин салыыр. Оччоҕуна эмиэ сэргэхсийбит курдук буолан айаннарын салгыыллар. Ити курдук аргыстаһан төһө ырааҕы барбыттара биллибэт. Уол улам-улам сытан ылара чаастатыйан барда. Сытан хааллаҕына бөрөтө кэтэһэн тыын ыллара түһэр уонна эмиэ кэлэн сирэйин салаан, саҕатыттан тардыалаан туруоран эмиэ айаннаабытынан бараллар.

Буурҕа астыбата. Туундара үрдүнэн түүн сабардаан кый үөһэ буурҕа тиийбэт сиригэр сулустар дьиримнии умайан эрдэхтэрэ. Онтон ол сулустар манна аллараа будулҕан хаар аргыстаах сытыы тыал кымньыылаах буурҕаны кытта киһилээх бөрө тыыннаах хаалар иһин охсуһалларын көрбөттөр. Чуолкайдаан эттэххэ киһи тыыннаах хаалар иһин күрэстэһэригэр дьон аймахха ардай аһыылаах, аһыҥастаах, кутталлаах сур бөрөнөн биллэр кыыл улахан өйөбүл буоларын сэрэйбэттэр даҕаны. Киһи бара сатаан иннин диэки үнүөхтээн көрөн баран, букатын сыппытын сүрэҕинэн сэрэйэн налыйан, хараҕын сабан сытта. Бөрөтө кэлэн сирэйин салаан, саҕатыттан тардыалаан көрдө да, киһитэ хамсаан көрбөтө. Маннык гыннахха туһа тахсыа суоҕун билэн киһитин ойоҕоһунан эргитэн, төбөтүн хонноҕун анныгар уган сүдү күөнүнэн суулуу эриллэн сытынан кэбистэ. Сотору соҕус хаар бүрүйэн саба тибэн хаһан да, ким да, туох да хаары бааһырдыбатаҕа диэбит курдук ыраас хаар үрдүнэн буурҕа ытылла, иһиирэ турда.

Төһө өр маннык сыппыттара буолла –эмискэ хаары үрэйэн бастаан бөрө турда. Туран тыыллаҥнаан баран киһитин сирэйин салаан, саҕатыттан соһон хаар үрдүгэр таһаарда. Болуодьа хараҕын аспыта арыый сэниэлэммит. Ытыһыгар хаар ылан сиэн куолайын илиттэ. Хоонньуттан бөһүйэн эрэр өйүөтүн ылан кирэн кыратык аһаабыта буолла. Аргыһыгар бэристэ. Бөрөтө уол ууммут илиититтэн ылан буспут эти сиэтэ. Оннук иккиэн туох баардаахтарын ортотунан хайа быһан үллэһиннилэр. Бөрөтө бардыбыт диирдии иннигэр киирэн турар. Уол аргыый эмиэ батыспытынан барда. Эриирдээх айан эмиэ саҕаланна. Сотору-сотору тыын ылаллар. Бөрөтө кэлэн сирэйин салаан сэргэхситэр. Сытан хааллаҕына саҕатыттан тардан туруорар. Биирдэ сытан баран хараҕын аспыта бөрөтө сосуһа сылдьар. Турар, хамныыр кыах суох буолбут. Саатар сыыллан сыҕарыйар сэниэ эстибит. Оннук соһулла сытан өйүн сүтэрэрэ дуу, утуйан ылара дуу – хараҥа дуолга тимирэн хаалар. Өйдөнөн кэллэҕинэ соһуллан иһэр эбэтэр бөрөтүн хонноҕун анныгар сууланан сытар буолар.

Төһө өр соһуллан, ханна кэлбитэ буолла – биллибэт. Сирэйин хаар тибэриттэн хараҕын аспыта – бөрөтө аттыгар суох. Өйдөөн истибитэ тугу эрэ тарбыыр курдук тыас иһиллэр. Онтон чуумпура түспүтүн кэннэ дьон саҥата иһилиннэ. Кимнээх эрэ күүстээх илиилэрэ кинини көтөҕөн илдьэн, ханна эрэ сылаас-сылаас, чуумпу-чуумпу сиргэ аҕалан сытыардылар. Ботугураһан кэпсэтэр саҥалар эмиэ кулгааҕар охсулунна. Уол эмиэ өйүн сүтэрдэ. Өйдөнөн кэлбитэ наарта үрдүгэр хамнаабат гына кэлгиллэн сытар. Ханна эрэ айанныыллар. Арай ыттар үрэллэрэ түүл-бит курдук иһиллэрин, дьон саҥаларын, көтөҕөн киллэрэн таҥаһын сыгынньахтаан эрэллэрин биллэ. Хараҕын аспыта сып-сырдык дьиэ иһигэр сытыарбыттар. Муннугар эмп сыта билиннэ, хараҕар маҥан халааттаах биэлсэр, сиэстэрэ кыргыттар көстөн аастылар.

Онтон кинини вертолётунан Якутскайга аҕалбыттара. Атаҕын, илиитин үлүппүтүн бэрт өр эмтээн үтүөрдүбүттэрэ. Атаҕар тураат дойду оҥостубут хоту дойдутугар төннүбүтэ. Эмиэ тыраахтарын кабинатыгар киирэн уһук, чугас сирдэринэн таһаҕас таспытынан барбыта. Ол айанын тухары кинини көрө сатыыра. Үлэлээбитин тухары буурҕаҕа мунан өлөр өлүүттэн быыһаабыт доҕорун – бөрөнү биирдэ да көрсүбэтэҕэ, ыраахтан да көрбөтөҕө. Атын сиргэ барбыта эбэтэр биир эмэ ыарыыга ылларан дуу, булчут илиититтэн өлбүтүн дуу уол билбэтэҕэ. Бөрөтө таастыы сүппүтэ.

Ама, ити бөрө кинини быыһаары эккирэппитэ буолуо дуо? Буолуон сөп эрэ дииргэ тиийиллэр. Болуодьа махталын биллэрбитэ диэн – бөһүйбүт өйүөтүн аҥаардаан бөрөтүгэр бэрсибитинэн муҥурдаммыта.

 

АЙТАЛ.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
1 + 5 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.