Доллар61.26 Евро72.24
+8 °С

Балаҕан, алаас саханы быыһаабыта

10:01 в 13.11.20180 23

Олус ытыктыыр, убаастыыр, убайым курдук саныыр, саха дьоно үксэ билэр ытык кырдьаҕаһа М.Н.Сибиряков бу бар дьон хаһыатыгар куруук суруйарын көтүппэккэ ааҕабын. Үксүн биһириибин. Ол эрээри, сорох санааларыгар сөпсөспөт өрүттэрбин суруйарга сананным. Чэ, холобур, «Балаҕан, алаас саханы эспитэ» диэн суруйуутун ылан көрүөҕүҥ (11.10.2018).

Ыстатыйаҕа сурулларынан «Санаайа диэн учуонай дьахтар «Саха саамай дьоллоох кэмэ алааһыгар олоруута» диэн суруйбутун ааҕан баран, төһө да учуонай буоллар олоҕу үчүгэйдик билбэт быһыылаах» диэбит. Эбиитин «учуонайдар диэн сылаас дьиэҕэ, сымнаҕас кириэһилэҕэ олорон, баһаам хамнаһы ыла-ыла, талбыттарын эрдэн эрдэхтэрэ» диэн саҕалаабыт.

Ол кэнниттэн кини 1941 с. сэрии саҕаланыан икки ый иннигэр Мырылаттан түөрт биэрэстэлээх Быгаанай Сыырдааҕа диэн алааска көмүлүөк оһохтоох, муостата суох, төгүрүччү сыҥаһа ороннордоох балаҕаҥҥа олус ыарахан усулуобуйаҕа олорбутун туһунан суруйбут. Ол курдук рукомойник суох буолан ууну омурдан сууналларын, бары биир лаҕыыр курдук киртийбит былаатынан соттоллорун, убуорунай суох буолан кыһынын туруору анньыллыбыт балбаахтар кэннилэригэр, сайынын тыаҕа тахсан киирэллэрин, ордук оҕо өлүүтэ элбэҕин, илиистик, трахома ыарыыта дэлэйин ахтыбыт. Ити балаҕаҥҥа олорон кини ийэтэ 7 оҕотун сүтэрбит. Олортон 6 оҕо биир да саастарын туолбакка өлбүттэр. Онтон салгыы «биһиги Сибиряковтары саха балаҕана, алааһа эспитэ» диэбит.

Салгыы Мырылаҕа Ыстапаан Брызгаев-Ырдьыгынай диэн оҕонньор Маайа (1884 с.т.), Бороскуобуйа (1894 с.т.) уонна Татыына (1896 с.т.) диэн кыргыттара үһүөн ыал буолан саха балаҕаныгар, бэйэлэрин алаастарыгар олорон холбоон 50-на оҕоломмуттарыттан биир эрэ кыыс ордон дьиэ-уот тэриммит. Уус-Алдан Тиит Арыытыгар Аргыынап Николай-Тулламыкы диэн оҕонньор ойоҕо Маайа 19-та оҕоломмута бары өлбүттэрин туһунан холобурдары аҕалбыт. Иэдээн олох! Олору киһи толору кырдьыктанар.

Түмүгэр Максим Николаевич: «Саханы эспит саха балаҕана, алааһа буолар диэн адьас ис сүрэхпиттэн тус санаабын этэбин. Саха дьахтара үчүгэйдик төрүүр кэмигэр дэриэбинэлэргэ олорбуппут буоллар билигин саха ахсаана мөлүйүөн буолуо этэ. Попова Галина-Санаайа саха бөлөһүөгэ бэйэҥ алааска олохсуйан көрөрүҥ дуу? Онтон мин алааска туох да манньаҕа барбаппын. Саха омуга дэриэбинэҕэ чөмөхтөһөн тыыннаах хаалбыта, ордубута», – диэнинэн суруйуутун түмүктээбит.

Биир тылынан убаастабыллаах Максим Николаевич урут өлүү, ордук кыра оҕо өлүүтэ элбэҕэ, саха омуга ахсаана аҕыйаҕар алаастарынан балаҕаҥҥа олоруута, эрдэттэн дэриэбинэлэргэ чөмөхтөспөтөхпүт буоллар диэн омсолоох санааны соҥнообут.

Онтон мин, төттөрүтүн, сахалар былыр кыстыктанан, сайылыктанан, отордонон, алаастарынан бытанан көһө сылдьан балаҕаҥҥа олоруубут тыыннаах хаалыыбыт биир сүрүн төрүөтэ этэ диэн бигэ өйдөбүллээхпин.

Оо! Саха алааһа барахсан туһунан төһөлөөх ырыа-хоһоон айыллыбыта, үтүө тылынан ахтыллыбыта буолуой?! Биһиги сахалар үйэлэр тухары төрүт баайбыт сахабыт сүөһүтүн, сылгытын эрэ иитэн, онон аһаан-таҥнан, сүрүннээн алаастарынан олорон тыыннаах ордон кэллэхпит. Биһиги өбүгэлэрбит барахсаттар төрөөбүт-үөскээбит алаастарын хайдахтаах курдук таптыылларын, күрүөлээн-хаһаалаан, көрөн-истэн, бүөбэйдээн олорбуттарын киһи сөҕөр эрэ.

Онно биир холобур. Мин 80 сааһын ааспыт эһэм Бүөтүр оҕонньор былыр Бэттиэмэлээх диэн алааһыгар саас сир ириитэ, миинэн иһэр ата бадарааҥҥа батыччахтаан ходуһаны тобулута үктээбит суолун тохтоон, түһэн илиитинэн симэн көннөрөн, тэҥнээн барар этим диэн кэпсээбитэ өйбөр умнуллубаттык хатанан хаалбыт. Хайдахтаах курдук сиргэ, алааска истиҥ сыһыаный, тапталый!? Сөп ээ. Сахалар былыр алааска оттоон, сүөһү ииттэн тыыннаах ортохторо дии. Онтон билигин? Үүнүүлээх ходуһаны ортотунан массыынанан, тыраахтарынан тэбистэрэн ааһыы кэпсээҥҥэ да киирбэт.

Алаас ахтылҕана диэн онно олорбут саха киһитин дууһатын туспа, олус истиҥ иэйиитэ, санаатыттан араҕан биэрбэт үтүө өйдөбүлэ диибин. Тус бэйэбин ыллахпына сэрии кэмигэр олорбут Мундулааҕым алааһын, онно хас да сыл кыстаабыт сахам балаҕанын олус күндүтүк саныыбын, саас ыллаҕын аайы ахтарым, саныырым күүһүрэн иһэр. Ол кэннэ, ордук аҕа саастаах сахаларга төрөөбүт түөлбэлэрин, олорбут алаастарын санаабат, ахтыбат, өссө алааска олоруу саханы эспитэ диир киһи баара буолуо дии санаабат этим.

Аны балаҕан туһунан. Мин саха балаҕана тутуута судургутунан, бу үлүгэрдээх тымныы, муус кыаһаан дойдуга саах-буор халыҥ сыбахтаах буолан ичигэһинэн өбүгэлэрбитин тыыннаах ордорон аҕалбыт улахан үтүөлээх тутуунан ааҕабын. Ону таһынан балаҕан көмүлүөк оһоҕор сүгүрүйэбин. Көмүлүөк оһох дьиэни сылытарын, сырдатарын таһынан түүннэри-күннэри эргиччи балаҕан быылын, араас ыарыы бактерияларын супту оборон, киһи хараҕар көстүбэт сардаҥаларынан өлөрөн, салгынын ыраастаан сахалар эстибэккэ ордон кэлбиппитигэр сүдү оруоллаах дии саныыбын. Арай эрдэттэн халааҥка (нуучча) оһоҕун киллэрбит буоллуннар? Оччотугар кыраһыын, чүмэчи суоҕар тугунан сырдатыныа, балаҕан салгынын ыраастыа, араас ыарыы микробун туох оборуо, өлөрүө этэй?

Эбэтэр, М.Сибиряков этэринии эрдэттэн бөһүөлэккэ мустан, чөмөхтөһөн олорбут буоллуннар? Оччотугар биир техника суох кэмигэр хастыы эмэ биэрэстэлээх, көстөөх сирдэртэн отторун-мастарын оҕуһунан тиэнэн хайдах олоруохтарай? Суоҕа, кыаллыбата чахчы. Алаастарынан тарҕанан, оту-маһы чугастан, үрдүттэн тиэнэн кыыдааннаах кыһыны туоруур буоллахтара дии.

Аны саха омук ахсаанын, дьон өлүүтүн туһунан. Кырдьык, урут дьон, ордук кыра оҕо өлүүтэ олус элбэҕэ. Ону ким да мэлдьэспэт. Онно алааһы, балаҕаны эрэ буруйдуур сыыһалааҕа чахчы.

Мин саха омуга аҕыйаҕын, урукку өртүгэр ахсаана эбиллэн биэрбэтин сүрүн төрүөттэринэн үс суолу ааҕабын.

Маҥнайгыта. Хоргуйуу. Сахалар урут сүөһү ииттэн олордохторо дии. Атын сиртэн киилэ бурдук, атын ас кэлбэт. Аһыҥа өрө туран, сут буолан алаастара үүммэтин даҕаны – хоргуйбутунан бараллар. Сотору-сотору хатыланар курааннарга-суттарга төһөлөөх саха хоргуйан өлбүтүн ким да ааҕар кыаҕа суох. Холобур, 19-с үйэ бүтүүтэ 10 сыллаах «тэлэгэрээмэ» сутугар төһөлөөх саха суорума суолламмыта буолуой? Чугастыы 1941-1945 сыллардаах суту, сэрии кэмин ылыаҕыҥ. Максим Николаевич, ити кэмнэргэ аҥаардас эн Мырылаҕар төһөлөөх элбэх киһи хоргуйан өлбүтүн суруйан тураҕын. Аҥаардас Чурапчыттан 5 тыһыынчаттан тахса киһи хоту көһөрүллүүгэ барбыттарыттан 2 (!) тыһыынчаттан тахса киһи үксүлэрэ хоргуйан өлбүттэр. Ити кэмнэргэ Бүлүү, Ньурба диэки хоргуйан өлүү эмиэ баһаам эбит. Уопсайынан, сэрии сылларыгар Саха сиригэр фроннааҕар быдан элбэх киһи хоргуйан өлбүтэ диэн ааҕаллар.

Иккиһэ. Ыалдьан өлүү. Былыр балыыһа, эмчит, эмп-том төрүт суоҕар олорор усулуобуйа ыараханыттан, ас-үөл кырыымчыгыттан, тымныйыыттан, араас ыарыылартан киһи, ордук оҕо өлүүтэ аһара элбэҕин ким да мэлдьэспэт. Мин саныахпар түҥ былыр сахалары кэлин эһэ сыспыт «ыспааҥка», уоспа, түбүркүлүөс, трахома уо.д.а. сыстыганнаах ыарыылар суохтара эбитэ буолуо. Бу «кэлии» ыарыылартан төһөлөөх саха сарбыллыбытын ким да ааҕар кыаҕа суох. 19-с үйэ бүтүүтэ «ыспааҥкаттан» дьиэ дьиэнэн үтүмэннээх киһи өлбүтэ дииллэр. Хоту Зашиверскай куорат бүтүннүү эстибитин бары истэҕит, билэҕит.

Ол иһин саныыбын ээ: ити кэмнэргэ сахалар чөмөхтөһөн дэриэбинэлэринэн олорбуттара буоллар нэһилиэк нэһилиэгинэн эстиэ, өлүү-сүтүү ордук элбэх буолуо этэ диэн. Ол баҕас чуолкай. Ону сахалар киэҥ сиринэн алаастарынан тарҕанан олорор буолан сүтүк аҕыйаабыта, имири эстибэтэхпит буолуо. Ол иһин – алааска АЙХАЛ!

Үсүһэ. Өрө туруу, сэрии иэдээнэ. Олох диэн – охсуһуу. Ол эрээри адьас былыр сахалар бэйэлэрин икки ардыларыгар кыдыйсыбыттара номохторго суохтар. Арай нууччалар кэлиилэрин утарсан аҕыйаҕа суох хаан тохтубута биллэр. Холобур, сорохтор көмүскэһэр, аҥаардас Поярков хамандыыр элбэх саханы тыыннаахтыы уматан, ытан өлөрбүтэ диэн историяҕа суруллан хаалбыт.

Онтон Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн күөртэммит кыһыл-үрүҥ буолан убай быраатын кытта охсуһар гражданскай сэриитигэр төһөлөөх сүтүк тахсыбыта, хас саха өлбүтэ эмиэ биллибэт. Салгыы иккис аан дойду сэриитигэр Саха сириттэн 60-тан тахса тыһыынча киһи ыҥырыллыбытыттан кыра аҥаардара сэрии толоонугар охтубуттара. Ол кырыктаах сэрии төһөлөөх иэдээни аҕалбытын, саханы аҕыйаппытын ааҕар уустук.

Онон, түмүгэр, хатылаан эттэххэ, ытык кырдьаҕас М.Сибиряков сахалары балаҕан, алаас эспитэ, саха дьахтара үчүгэйдик төрүүр кэмигэр дэриэбинэлэргэ олорбуппут буоллар саха ахсаана мөлүйүөҥҥэ тиийбит буолуо этэ дииригэр сөбүлэһиэххэ табыллыбат. Төттөрүтүн алаас, балаҕан саханы быыһаабыта элбэх буолуо.

Ол кэннэ омукпут үгэстэрин, төрүт култуурабытын үөрэтиигэ, тарҕатыыга улахан үтүөлээх саха далбар хотуна, учуонай Г.Попова-Санаайа «Саха саамай дьоллоох кэмэ алааһыгар олоруута» диэн суруйуутун кытта сөбүлэһиэх санаам киирэр. Кырдьык, былыр саха төһө да тииммэт-түгэммэт олохтоннор бэйэтэ бас билэр сирдэнэн (алаастанан) көҥүллүк, хаһаайын буолан олорбута туох куһаҕаннаах буолуой?

Ким бу санааларбын утарар, сөбүлэһэр эрийэн 8-984-100-12-51 нүөмэргэ эрийэн билсиэххитин сеп. Мөккүөртэн кырдьык үөскүүр.

 

Уйбаан ПОНОМАРЁВ.

Чурапчы.

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
11 + 1 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.