Доллар65.6 Евро72.62
+12 °С

Аһыыр ас татымсыйар

12:15 в 23.03.20170 30

Күндэйэ Харыйалааҕын төрүт олохтооҕо Антонов Егор Маркович - Кылай ойуун (1868-1948 сс.) диэн кырдьаҕас олорон ааспыта. Кини эдэригэр Сэбиэскэй былаас саҕана ойууннаан дьону эмтиир, инникини көрүүлэнэр ичээн буолан, олохтоохтор ытыктабылларын, биһирэбиллэрин ылбыт, чугас эргин суох, ыҥырыкка сылдьар аатырбыт-сураҕырбыт ойуун эбит.

Эдэригэр көрбүт Яковлев Е.В. кэпсииринэн: «Киниэхэ тиийэр силээхтэ таҥастаах киһини көрбөтөҕүм», – диирэ. Сукуна таҥас, оһуордаах үрүҥ ырбаахы, солко куһаат кур, билэлээх маҥан сарыы этэрбэс таҥастары таҥнара үһү.

Сэбиэскэй былаас саҕана ойууннуура бобуллан, икки хараҕынан көрбөт буолан, сиэтиигэ даҕаны сырыттар урукку билсиилээхтэригэр хоно-өрүү сылдьан көрүүлэнэр, олоҥхолуур, остуоруйалыыр, араас кэпсээннэри кэпсиир, үһүйээннэри сэһэргиир, таабырыннары таайтарар идэлээҕинэн ханна даҕаны тиийдэр кэтэһиилээх ыалдьыт буолара. Кини кэллэҕинэ чугас эргиннээҕилэр биир дьиэҕэ мустан, куруҥ маһынан көмүлүөк оһохторун икки иитинэн толору оттон, үлэлэрин эрдэ үмүрүтэ охсон, туох баарынан астанан – оҕонньор олоҥхотун, остуоруйатын истээри мустан, сэргэхсийии бөҕөтө буолара. Кини ол саҕана кэпсиир үһүйээннэриттэн биирин уончалаах уол сылдьан сөҕө, долгуйа, салла истибитим. Ол маннык этэ.

– Хойутун хойут дьон уҕалдьалаахтара остуоруйаҕа кэпсэнэр курдук таас уораҕайдарга олоруохтара, харчынан, көмүһүнэн, күндү тааһынан сытыйа байыахтара. Оттон тыа сиригэр сүөһүнү иитии ночооттооҕунан, сырата элбэҕинэн – аһыыр аһы оҥорооччулар аҕыйыахтара. Баар даҕаны буоллахтарына бэйэлэрин айахтарыгар эрэ сөп буолар сүөһүнү ииттэн, аһаан олоруохтара. Итинник бэйэни эрэ хааччыныы түмүгэр – харчы, көмүс, күндү таас баайдаахтар аһыыр аһылыгы атыылааччы суох буолан, кууһунан харчыны, көмүһү сүгэ сылдьан аһыыр ас көрдөһө, умналыы сири-дойдуну кэрийэ хаамыахтара. Оттон тыаҕа олорооччулар – бэйэтэ кэмчи аһылыктарын харчыга, көмүскэ биэрдэхтэринэ хоргуйалларыгар тиийэллэр. Ол даҕаны иһин былыргылар көмүс харчыны буорга көмөр буоллахтара. Итинник балаһыанньаҕа харчы, көмүс сүгэһэрдээхтэр ынырыктаах хоргуйуулара буолан, былыр чардааттаах киһи уҥуоҕуттан таҥнары тардыһан туран – муҥнарын ытыы-ытыы «эһиги былыргы дэлэччи астаах кэмҥэ төрөөн, дьоллоохтук олорон, бу чардааттаах уҥуохтанан, толору тэриллэн, харалла сыттаххыт. Оттон биһиги хамнаабат баайы мунньуммуттар аһыыр ас көрдөһө сылдьан – ханна охтон, суор-тураах аһылыга буоларбыт биллибэт», – диэн былыр өлбүттэри ордугурҕаан ытаһа турар кэмнэрэ кэлиэ, – диэн кэпсиирэ.

Бу кэпсээни былыргы өбүгэ бөлөһүөктэрин эппит этиилэрэ тылтан-тылга бэриллэн кэлбитин сэһэннээбитэ дуу, эбэтэр идэлээх киһи буолан бэйэтин өтө көрүүтэ эбитэ дуу, ол хайата буолара биллибэт.

Биһиги олорор алааспыт халдьаайытыгар тумул харыйаҕа кэлэр-барар суолбутугар былыргы аарыма улахан Көмөрдөр уҥуохтара диэн чардааттаах уҥуохтар барыһан тураллара. Оччотооҕу оҕо дьон санаабытыгар киэһээҥи борукка ити уҥуохтарга куул сүгэһэрдээх дьон чаардааттаах уҥуохтартан тардыһан туран ытаһа туруохтарын харахпытыгар ойуулаан көрөн наһаа дьулайа саныырбыт. Итини билигин тойонноотоххо, тыа сиригэр олорооччулар, аһы-үөлү оҥорооччулар аҕыйыылларын, дьон үрдүк хамнас туһугар куоракка дьулуһууларын түмүгэр аһыыр аһы оҥорооччу аҕыйаан иһиэхтээҕин түүйэн кэпсэммит үһүйээн буолуон сөп.

 

*  *  *

– Кэнэҕэһин кэнэҕэс киһи аймах тиритэ-хорута хамсанан, сүгэн-көтөҕөн, хааман-сиимэн, сүүрэн-көтөн көлөһүнүн таһааран, күүс-уох, былчыҥ күүһүнэн үлэлииллэрэ уурайыаҕа. Өй-санаа, үөрэх, сатабыл сайдан ыарахан үлэлэри барытын тимир көлө солбуйан үлэлиир кэмнэрэ кэлиэҕэ. Итинник сайдыы түмүгэр дьон олороллоро-сыталлара үксээн, киһи аймах этэ-хаана сайдыбакка, ис-тас туруктара мөлтөөн, төбөлөрө уонна истэрэ эрэ улаатан, сүөргү бодолонон, устунан дьон буомуран, көстөр дьүһүннэрэ кыралаан тииҥ эрэ саҕа буолуохтара, – диэн кэпсиирэ.

Ити этиитэ эмиэ да оруннаах курдук. Ол тугунан диэтэххэ: былыргы саха дьоно былчыҥ күүһүнэн үлэлээн-хамсаан, бэйэлэрэ даҕаны билбэттэринэн сыыйа эттэрин-хааннарын эрчийэн, сөптөөхтүк аһаан-таҥнан, билиҥҥи формаларыгар сылдьар үчүгэй спортсменнар курдук туруктанан күүстээх-уохтаах, сылайбат-сындалыйбат, чэгиэн-чэбдик доруобуйалаах, уһун үйэлээх эбиттэр. Итинник хара үлэҕэ эриллэн сайдыбыттар тустарынан былыргы күүстээхтэр, быһыйдар-сымсалар олорон ааспыттарын тустарынан билиҥҥэ диэри гомоххо кэпсэнэ сырыттахтара.

Ол эрээри былыргы дьон олохторун оҥосторго, күүстэрин-уохтарын, эттэрин наһаа алдьаппакка туһанар эбиттэр. Кырдьаҕастар ыччаттарыгар: «Наһаа балаһаллаан  ыараханы көтөҕүмэ, сүгүмэ, этин алдьаныа», – диэн харыстаһар, сүбэлиир эбиттэр. Ол даҕаны иһин «киһи баайа – икки харытын күүһүгэр» диэн өс хоһооно үөскээтэҕэ.

Билигин аныгы үөрэхтээхтэр хамсаммат буолуу доруобуйаҕа куһаҕан содуллаах эбитин билэннэр, дьон ис-тас туруктара чэгиэн-чэбдик буолалларын туһугар арааһынай зарядкаттан, гимнастикаттан, хаамыыттан саҕалаан, спорт араас көрүҥнэринэн дьарыктанар усулуобуйаны тэрийэн үлэлэтэллэр. Онно аналлаах спорт министерствота 1000-нан ахсааннаах салайар, тэрийэр, хааччыйар анал анал үлэһиттэрдээх. Бу барыта дьону физкультуранан, спордунан дьарыктаан, доруобуйаны тупсарар, ону таһынан үрдүк кылаастаах маастардары, саха омугу аар-саарга аатырдыахтаах чулуу спортсменнары иитэлээн таһаарар сыаллаах-соруктаах үлэлиир.   

Сыалы-соругу ситиһэр туһугар, ырааҕынан-чугаһынан улахан ороскуоттаах да буоллар, араас күрэхтэһиилэри тэрийэллэр.

Спорт министерствота дьоҥҥо доруобуйаны биэрэр аналлаах буоларынан, ороскуота даҕаны ботуччу эбит. 2014 сылга СР бюджетыттан 14 млрд.солк. өлүүлэһэн ылбыт. Оттон сылгы, ынах, таба иитэн, дьону-норуоту аһатар аналлаах СР тыатын хаһаайыстыбатыгар бюджеттан бэриллэрэ – ити харчы аҥаарын эрэ кэриҥэ ананар. Бу маннык дьаһаныы аһыыр ас татымсыйарыгар, омуктарга ытыһы тоһуйар кэммит салҕана турарыгар тиийииһи.

Куһаҕанын санаатахха, маннык дьаһанан олордохпутуна ааспыт сэрии ыарахан кэмнэрин, сут-кураан дьыллары, онно эбии омуктарбыт ылбат-биэрбэт санкцияны биллэрдэхтэринэ түөрэккэй кэм кэлэр кутталыттан биһиги сэрии кэмин оҕолоро,  мэкиинэ хааһыта куртаҕы ааларын, тооручча хааһыта аһыытын, тириини үтэн сиир хоччоҕойун, аччыктааһыны билбиттэр ас-үөл татымырарыттан дьиксинэрбит баар суол.

 

П.П. СЕМЁНОВ,

үлэ, тыыл бэтэрээнэ.  

Сунтаар, Күндэйэ.  

Аватар пользователя Гость
CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
4 + 5 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.