Күһүҥҥү күрэх муҥхалара бүппүттэрэ ыраатта. Халлаан тымныйан, күн кылгаан муҥха буолбатаҕа икки-хас ый буоллаҕа.
Муус анньаары букунуйа сылдьар үс саха ньургун уолаттара, ыаллыы улуус бэтэрээ нэһилиэгэр, бу өрөбүлгэ муҥха буоларын истэн бараары тэриннилэр. Массыыналарын көрүннүлэр, анньыыларын сытыыланнылар.
Өрөбүл сарсыардатыгар эрдэ муҥхалыыр эбэлэригэр начаас тибиирдэн тиийдилэр. Олохтоохтор саҥа кэлэн былааннана турар эбиттэр.
Урут да сылдьар, муҥхалаһар буоланнар баар дьонтон үгүстэрин билэллэр. Муҥхаһыт Сэмэни, анньыыһыт уолаттары атастара да диэххэ сөп. Сонун-нуомас, күлүү-салыы ортотугар түһүү чардааты бары көмөлөөн оҥоро охсон кэбистилэр. Ол кэннэ анньыыһыттар ким ханан барарын наардана турдулар. Ол туран биһиги дьоммутун уруккулуу мас уктаах анньыыларынан киирэн элэк-хаадьы гыналлар. «Олохтон хаалбыккыт», – дииллэр. Бэйэлэрэ саҥа үөдүйэн эрэр тимир турба уктаах, үҥүү курдук анньыылаахтар.
Ыарахан да буоллар дьөлүтэ түһэн сүрдээх курдуктар. Ыйааһынын көмөлөһүннэрэн, таба туттуохха наада. маннааҕы муҥхаһыттар бастыҥ анньыыһыттара, уһун курбуу курдук уҥуохтаах Саһаан Сааса: «Бу мас анньыылаах, ыалдьыттар арыый кылгас элээнинэн, хаҥас диэкинэн бардыннар, тоҥуута да ама ини, биһиги уҥа элээнинэн уонна эрдэ тиийэн тахсыы чардаат оҥоро туруохпут эҥин буоллаҕа», – дии-дии күлэн алларастыы турда. Ону истэн биһиги киһибит Киэсиккэ дьэ хайдах гынан иэстэспит киһи диэн ол толкуйугар түстэ.
Олунньу бүтүүтүнээҕи тымныы дьыбардаах сарсыарда, анньыылар чыбыргыыр тыастарынан доҕуһуолланан, күнүскүлүүн холбоһон барда. Элээннэр аайы үстүү буолан, муустарын бэйэлэрэ таһаарына-таһаарына, саамай күөгэйэр күннэригэр сылдьар эдэр, чэгиэн дьон муус анньан тиритэ-хорута сырыттылар.
Ып-ыраас маҥан хаарга, онно-манна тас таҥас, сон, сэлиэччик хааллар хаалан истэ. Хайалара даҕаны уҥуоргу анньыыһыттары кистии-саба, кэтии-маныы сырыттылар. Анаан-минээн кэлбит, ордук биһиги дьоммут, кыбыстыыга киирбэт курдук кыһалла сатаатылар. Бу иһэн муҥханы ириэриигэ кыратык үссэнэ түстүлэр. Уонна иккитэ-хаста уҥуоргулар олорбуттарыгар олорон, тыын ыла түстүлэр.
Элээннэр ортолоругар диэри эгил-тэгил тиийдилэр. Онтон дьэ олохтоохтор хааллар хаалан бардылар. Үтүмэхчит биир анньыыһыты үлтү үөгүлээн сотору-сотору ыҥырар. Ол аайы биир эдэр уол ойбонун кэҥэтэ төттөрү-таары сүүр да сүүр. Биһиги дьоммут бастакы тэтимнэрин отой сүтэрбэккэ урут кэлэн, чардааты бэлэмнии охсон, хатыытын анньыыларын төбөтүнэн барбах кылааккайдыы турдулар. Бу туран Киэсиккэ кэмниэ-кэнэҕэс иэстэһэр албаһын дьэ тобулла.
Түргэн үлүгэрдик онон-манан саайан анньыытын тимирин мас угуттан уһула охсоот хаар анныгар анньан кэбистэ. Уонна мас угунан эрэ чардаат кытыытын суруускайдыы турда. Бу кэмҥэ уҥуоргу анньыыһыттар дьэ кэллилэр.
«Уолаттар, быһахтааххыт дуо?» – диэн Киэсиккэ Саһаан Сааскалаахтан ыйыта турда. «Хайа, мас анньыыҥ уга мууһурда дуо?» – диэн кэм элэктии, күлэ турдулар. «Сатаан анньыбат киһи курдук ууну бырдаҥалатан, анньыы угун мууһурдааччым суох. Арай бу анньыым төбөтө мүлтүйэн хаалбытын кыратык төбөлүү түһээри быһах көрдүүбүн», – дии-дии аҥаардас маһы эрэ ууттан чоккуратан таһаарда.
Күлсүү өрө оргуйа түстэ. «Күлүмэҥ, күлүмэҥ, биһиги мас да анньыылаах буолларбыт урут кэллибит буолбаат. Онтон эһиги тиискитигэр диэри тимиринэн сэбилэннэргит бытааҥҥыт сүрүн!» – диэн Киэсиккэ кыайыылаах туочуканы туруорда.
Улахан кыайтарыылаах Саһаан Сааска буолла. Кини тимир оҥоһуу тиистэрдээх этэ. Ити курдук күө-дьаа буола, бэйэ-бэйэни хаадьылаһа-хаадьылаһа, чардааттарын мууһун сүүрдүү турдулар.
Биһиги дьоммут мантан саас буолуохтаах үчүгэй балыктаах эбэлэрин муҥхатыгар ыҥырдылар. Олохтоохтор саҥа анньыыларын сыныйан көрдүлэр, оҥостоору сүбэ-ама ыйытан иһиттилэр.
Син үөһэ ойор буолбут күн, чэмэличчи тыга турда. Үлэттэн тириппит-хоруппут муҥхаһыттар сирэйдэригэр мичээр эрэ сыдьаайар.
И. ВАСИЛЬЕВ.
