“Туймаада” хаһыат бүгүҥҥү ыалдьыта Макар Макарович ЯКОВЛЕВ – ССРС народнай депутата, СР бастакы ыҥырыылаах Мунньаҕын депутата, Россия үтүөлээх юриһа, РФ прокуратуратын Бочуоттаах үлэһитэ, Россия үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ, Саха Республикатын Ытык кырдьаҕастарын Үрдүкү сүбэтин Президиумун чилиэнэ, Бочуот знага орден уонна Александр Невскэй бэлиэлэрин кавалера, СВФУ профессора.
– Макар Макарович, дойдубут билиҥҥи туруга хайдаҕый? Кризис да кризис дииллэр. Ол туох кризиһэй, хаһан ааһарый дуу, суох дуу?
– Кризис диэни киэҥник өйдүүр буоллахха, экономическай эрэ буолбатах, кини политическай, байыаннай, экологическай уонна да атын буолуон сөп. Итилэр бары бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса сибээстээхтэр. Политическай өртүн ылан көрөр эбит буоллахха, тас политикабытыгар соччото суохпут дии саныыбын. Европаны, Американы, оннооҕор урукку союзнай республикалары кытта уопсай тыл булбатыбыт. Санкция бөҕөнөн төгүрүйдүлэр. Биир Кытайы кытта чугасаһабыт. Ол иһин газпытын, ойуурбутун босхо кэриэтэ биэрэ олоробут. Кытай улахана, күүһэ-уоҕа, сайдыыта тэҥэ суох. Кини Сэбиэскэй Союзка, туһулаан Сталиҥҥа махтала улахана бэрт буолан ытыктабыллаахтык сыһыаннаһар. Кыайыы 60 сылыгар Россия делегациятын салайан тахса сылдьыбыт буолан, бэрт үчүгэйдик ис хоһоонун өйдөөбүтүм диэхпин сөп. Кытай социалистическай сайдыынан баран иһэр, биһиги неокапитализмы тутуһабыт.
Байыаннай өртүн ылан көрөр эбит буоллахха, Сердюков алдьаппытын Шойгу кэлэн сүрдээҕин көннөрдө. Билигин НАТО уонна биһиги өртүбүтүттэн Хотугу муустаах океан нөҥүө күүстэри түмүү бара турар. Сверхзвуковой ракетаны айан, сүүрбэччэ сыл куотан иһэбит диэн буолар. Ол быыһыгар, быйыл Америка контрразведката биһиги түөрт улахан учуонайдарбытын вербовкалаабыттарын ФСБ кэмигэр арыйан истэ.
Экономическай өртүн ылан көрөр эбит буоллахха, оҥорон таһаарыыга уонна инновацияҕа улаханнык хаалан иһэбит. Олох бары көрүҥнэригэр: үөрэххэ, доруобуйаҕа, дьон дохуотугар ООН дааннайынан көрдөххө эмиэ оннук хартыына. Билиҥҥи кэмҥэ 6 мөлүйүөн алкоголик, оччо наркоман баар. Ити барыта сиэр-майгы алдьаныытын, культура эстиитин түмүгэ. Сыыһа неокапитализм сайдыытынан баран иһэр түмүкпут буолар. Улахан экономист уонна политик Александр Галушка бу соторутааҕыта буолбут Аан дойдутааҕы экономическай форумҥа Советскай Союз тоҕо балысханнык сайдыбытын 15 пууннаан дириҥник ырытан биэрдэ.
Сүүсчэкэ долларовай миллиардердар уонна тыһыынчанан ааҕыллар долларовай миллионердар Россия бюджетын 26,5 % курдук дойду баайын кыраныысса таһыгар таһааран олороллор. Дойдуга биир кэппиэйкэ көмөлөрө суох. Путин В.В. ити боппуруоска кэлэн иҥнэн хаалар, кыайан быһаарбат. Онноооҕор төһө хамнаһы ыларын билбэт. Советскай Союз саҕана холуоһа эрэ оҥорон атыылыыллара диир. Советскай Союз саҕанааҕы дойду баһылыктара мин курдук элбэхтик үлэлээбэтэхтэрэ диэн турда.
Күүстээх политик, уруккута Моссад разведчига Яков Кедми билиҥҥи курдук норуоту таҥнарар, утары турар, салайар элита хаһан да суох этэ диир. Аҕа дойду сэриитин саҕана фашистар аан бастаан коммунистары, онтон еврейдэри кыргыбыттара диир. Билигин тоҕо эрэ ону санаппаттар, төттөрүтүн коммунистары түһэрэ сатыыллар диир.
– Россияҕа дьиҥнээх оппозиция баар дуо? Дьон тоҕо эрэ «сымыйа оппозиция баар» дииллэр.
– Билигин Россияҕа түөрт парламентскай партия баарын билэбит. Олортон дьиҥ туспа көрүүлээх КПРФ эрэ баар. Лидерэ Геннадий Зюганов сааһыран хаалла, дакылааттан уонна тылтан ордук күүстээх хамсаныы суох курдук. Саҥа, күүстээх, политическай киэҥ көрүүлээх эдэр лидердэр тахсан эрэллэр. Сорохторун туох да оруна суох сууттаан хаайа сырыттылар, онно тостубатылар. Дьиҥ иһигэр киирдэххэ, биир партия монополията эрэ баар. Билигин быыбарга бэрт элбэх кыра партиялар киирсэллэр, олор 5 % ылыахтара суоҕа. Ити куолаһы хайытыы албаһа буолар. Онон кыра партияларга уонна олортон одномандатниктарга куоластыыр көдьүүһэ суох буолуо. Икки сүрүн партиялар: ньыгыллар уонна КПРФ киирсиилэрэ буола турар. Икки тэҥ партия баар буолуута дойду сайдыытыгар туһалаах буолара көстөн турар дьыала.
– Россияҕа буола турар общественнай-политическай быһыыны-майгыны хайдах сыаналыыгын? Быыбардар чиэһинэйдик барыахтара дуо? Инникитин туох ханнык уларыйыылар буолуохтарай?
– Серебряков диэн дойдуга биллэр артыыс («Штрафбат» диэн киинэҕэ кылаабынай оруолу оонньообута) журналист “арай Путины кытта көрүстэххинэ туох диэн этиэҥ этэй?” диэн ыйыппытыгар “этэрим да уустук, арай два «В» диэм этэ – вранье и воровство” диэн. Кырдьык да оннук. Коррупция наһаа улахан, ол сокуоннар уонна финансовай систиэмэ мөлтөҕүттэн. Коррупция общественнай-политическай балаһыанньаны сатарытар. Демократия да, конкуренция да, этика, культура да суох буолар. Быйыл сайын Госдума дойду көмүһүн кыраныысса таһыгар атыылаан баран, харчытын кыраныысса таһыгар счет аһан хаалларар туһунан сокуон ылла. Миллиардынан уораллар. Соторутааҕыта Роскосмос дьыалатыгар уонунан мөлүйүөнү уорбут киһини условнайга сууттаатылар. Ити суут сирэйин көрдөрөр. Дьон сууту-сокуону итэҕэйбэт да буолан барда. Евросуут Россия сууттарын дьыалатын балысханнык көтүрэр.
Быыбардар үс кун барар буолбуттара ити эмиэ технологическай албас. Россия таһымыгар быыбардар чиэһинэйдик баралларын саарбахтыыбын. Оттон Саха сиригэр быыбардар чиэһинэйдик барыахтара дии саныыбын. ЦИК председатэлин солбуйааччыта, КПРФ чилиэнэ Власов Александр Васильевич сүрдээх принципиальнай, чиэһинэй киһи. Оройуоннарга да быыбардыыр комиссиялар чилиэннэрэ дьон ытыгылыыр дьоно.
– “Сомоҕолоһуоҕуҥ” диэн хас хардыы аайы этэллэр. Кимниин, тоҕо, туох сыалга сомоҕолоһобут?
– Сомоҕолоһуу киэн өрүттэрдээх, философскай боппуруоска эппиэттиир өйдөбүл буолуо. Сыалтан-соруктан көрөн сомоҕолоһуу араас политическай сүүрээннэр, нациялар, хаан аймахтар, омуктар, криминаллар, олигархтар уонна да атыттар истэригэр баар буолуон сөп. Холобур, Саха сиригэр оройуоннарынан, нэһилиэктэринэн, аймахтарынан сомоҕолоһуу баар буолуон сөп.
Сомоҕолоһуу алдьархайтан эмиэ тахсыан сөп. Холобур, Аҕа дойду сэриитигэр норуот барыта сомоҕолоспута. Быйыл мин олорбут-улааппыт бөһүөлэгим Бэс-Күөлэ, төрөөбүт сайылыгым «Ампаардаах» умайбытыгар Саха сирэ барыта сомоҕолосто, тэрилтэлэр, биирдиилээн дьон төһө кыалларынан көмөлөстүлэр. Үгүстэр бэйэлэрэ баҕаларынан баһаар умуруоруутугар күүстээхтик үлэлээтилэр. Россияттан, республикаттан, “АЛРОСА”-ттан үгүс көмө оҥоһулунна. ХИФУ коллектива, Мироновтар дьиэ кэргэттэрэ, аммалар, А.С.Николаев, предприниматель Петр Алексеев биирдии мөлүйүөнүнэн, В.А.Штыров мөлүйүөн аҥаарынан көмө ыыттылар. Нэһилиэгим аатыттан амарах сүрэхтээх бары көмөлөспүттэргэ махталбын биллэриэм этэ. Ил Дархан Айсен Сергеевич олус кыһалынна, сүүрдэ-көттө, билигин да тус бэйэтинэн хонтуруоллуур. Уол оҕо уйана-хатана биллэр кэмэ буолла. Салайыы оскуолатын кэрдиистэрин барытын барда. Улахан салалтаҕа кыра сыыһа-халты тахсар бөҕө буоллаҕа. Уурата сатааччылар да бааллар, сомоҕолоһо да сатааччылар бааллар. Билиҥҥи кэмҥэ, малтаччы эттэххэ, кини курдук салайыы оскуолатын барбыт таһымнаах киһибит суох. Онон кыаҕы биэриэххэ наада.
Ити баһаарга үп-ас өртүнэн биир эмэ долларовай миллионер, миллиардер көмөлөстө дуо? Суох. Федерация сэбиэтин чилиэннэрэ, Госдумабыт Саха сириттэн депутаттара көмөлөстүлэр дуо? Тоҕо эрэ истибэтим. Трутнев саҕа миллиардер аҕыйах ээ, көмөлөстө дуо? От умайда диир. Төһөнөн байаҕын да, оччонон кэччэгэй буолаҕын дииллэрэ кырдьык быһыылаах.
– Саха сиригэр хаһан да буолбатах улахан быйылгы баһаары туох диэн быһаарыан этэй?
– Быйыл сайын баһаардар Саха сиригэр эрэ буолбакка, атын уобаластарга уонна кыраайдарга эмиэ бардылар. Ону ааһан аан дойдуга Канадаҕа, Америкаҕа, Африкаҕа, Турцияҕа онтон да атын дойдуларга барытыгар бардылар. Күн сардаҥатын күүһэ уларыйда дуу диэхпин баҕарабын. Саха сирин ылан көрөр эбит буоллахха үксэ ойуур, талах уонна үгүс элбэх от үрэхтэр. Сорох ытык кырдьаҕастар быһаарыыларынан сүүһүнэн сылларга мустубут тиит көтөҕөтө, уонунан сылларга өртөммөтөх от үрэхтэр сэтиэнэхтэрэ эрэ туос курдук умайаллар, айылҕа ыраастанар дииллэр. Советскай Союз саҕана хас оройуон аайы ойуур авиацията, парашютистар бааллара. Лесниктэр ахсааннара уонунан төгүл элбэҕэ уонна хамнастара да сөбүгэр этэ. Ол иһин баһаардар саҥа саҕаланан эрдэхтэринэ саба охсон иһэллэрэ. Хас нэһилиэк аайы гусеничнай трактордар баар буолан баһаары эргийэ охсон кэбиһэллэрэ.
2006 сылга Трутнев салайааччылаах Лесной кодекса уларыйан турар. Ол кодекса быһыытынан баһаардары умуорууну субъектарга соҥнообуттара, оттон барыыһын ылыы федерация буолбута. Төрүөтэ итиннэ сытар. Лесной авиацияны, парашютистары төрдүттэн суох гыммыттара, лөсниктэри уонунан төгүл аччатан баран өссө хамнастарын быспыттара. Гусеничнай трактордар уонна анал техникалар оҥоһуллубат буолбуттара. Билигин боломуочуйа тыырсыытын үлэтэ саҕаланна. Республика Үрдүкү Ытык Сүбэтэ бачыын көтөҕөн, Лесной кодексаны көннөрүүгэ, боломуочуйа тыырсыытыгар этиилэрин оҥорон правительствоҕа уонна Ил Түмэҥҥэ киллэрдэ. Ил Түмэн уонна Правительство салгыы Россия Госдуматыгар уонна общественнай палаататыгар боппуруос туруоруохтаахтар. Үлэ күүскэ саҕаланна диэххэ сөп. Эһиилгигэ бэлэм буолуохха наада. Ил Түмэн иһинэн В.М.Прокопьев салайааччылаах, У.А.Винокурова, С.И.Афанасьев, С.П.Аммосова, М.М.Яковлөв састааптаах рабочай группа тэриллэн үлэлээн эрэр.
– Бу коронавирус ыарыыта киэҥник тарҕанна. Дьиҥнээх айылҕа вируһун ыарыыта дуу, оҥоһуу дуу? Хаһан ааһыай? Онтон сылтаан бобуу-хаайыы күүһүрбүт курдук…
– Коронавирус ыарыытын туһунан уонча сыллааҕыта хаһыаттарга тахса сылдьыбыт эбит. Мировой элита олигархтара бу үйэ бүтүүтүгэр сир шарын дьонун аҕыйатан 1 миллиардка тиэрдиэххэ наада диэтилэр. Тоҕо диэтэххэ киһи наһаа элбээн сир ресурсата кыайбат буолла. Ааҕалларынан, сотору кэминэн иһэр уу проблемата үөскүүһү. Билигин Россия эрэ балаһыанньата ордук курдук. Ол иһин аан дойду Россия сирин үллэстэ сатыыр. Чубайс биир улахан международнай конференцияҕа нэһилиэнньэни аччатарга «Россия внесет свою лепту» диэн турар. Континеннарынан уонна судаарыстыбаларынан ырытан көрдөххө Кытайга, Индияҕа, Африкаҕа эрэ дьон тоҕуоруһан олоруута элбэх. Онтон атын дойдуларга син сөбүгэр курдук. Мин иммунолог буолбатаҕым быһыытынан араас улахан иммунолог учуонайдар көрүүлэрин ааҕа сатыыбын да, бары утарыта турар көрүүлээх буолан биэрэллэр. Ол иһин дьон-сэргэ да буккуллан хаалла.
Билигин аан дойду гибриднэй сэриитэ бара турар. Америкалар Украинаҕа араас химическэй лабораториялары симэн кэбистилэр. Билиҥҥи кэмҥэ атомнай уонна ракетнай, танковай сэрии суох буолуо дииллэр. Онон вируснай сэриини ыытыы көрүҥнэрин үөрэтэллэр. Онон сабаҕалаатахха киһи айбыт вируһа да буолуон сөп. Кытай уонна Америка бэйэ-бэйэлэригэр түһэрсэллэр. Сабаҕалааһын быһыытынан 2024 сылга симэлийиэн сөп, онуоха диэри штамнара уларыйан хаста да күүһүрэн кэлиэ дииллэр. Билигин вакцина ылыытын проблемата буола турар. Вакцина содула ситэ үөрэтиллибэтэх, киһи иммунитетын алдьатар диэн дьон вакцина ылыахтарын баҕарбаттар. Биир өртүнэн вакцина ылыы көҥүл өртүнэн курдук гынан баран, кыһарыйыы араас көрүҥнэрэ элбэх. Саха сирин статистикатын ылан көрдөххө, вакцина ылбакка сылдьыбыт дьон ыарыйдахтарына күүскэ ыалдьаллар уонна өлүүлэрэ элбэх. Оттон вакцина ылбыт дьон ыарыйдахтарына да ама соҕус, ол гынан баран сылаабайдыыллар, сүһүөхтэригэр эҥин оҕустарар эбиттэр. Ол да буоллар ыйааһыннаан көрдөххө вакцина ылбыт ордук курдук буолан тахсар. Вакцина ылбакка гынан баран ыараханнык ыалдьан бэттэхтээбит дьоҥҥо содула күүстээх эбит.
– Инникитин Россияҕа туох-ханнык уларыйыылар буолуохтарай? Сабаҕалыахха сөп дуо?
– “Кырдьык уонна көҥүл” диэн кинигэбэр ырыынак экономиката хайдах үөскээбитин, неолиберализм, Милтон Фридман теориятын хаҥас хайысхалаах улахан экономистар көрүүлэрин, Сингапуру төрүттээбит Ли Куан, дойдулар экономикаларын алдьатар анал кистэлэҥ үөрэхтээх Джон Перкинс көрүүлэрин суруйбутум, онон хатыламматым буолуо. Электроннай библиотеканан ааҕыахха сөп. Нуучча бүтэһик саамай улахан аан дойдуга биллибит бөлөһүөгэ Александр Зиновьев билиҥҥи Россия капитализм суолунан баран иһиитэ үчүгэйгэ тиэрдибэтин ырытан ытыска ууран турар. Биир улахан биллибит бөлөһүөк Хара Мурза эмиэ ити курдук ырытан сыыһа суолунан баран иһэрбитин итэҕэтиилээхтик ыйар. Россия төрүт сокуонун быһыытынан государство экономикаҕа буккуһуо суохтаах диэн. Ону ааһан 15 уонна 17 ыстатыйаларга международнай дуогабардар күүстэрэ Төрүт сокуонтан үөһээ турар диэн киллэрэн арҕаа дойдулартан элбэхтик олуттардылар. Онон билигин общественнай экономическай формация, неолиберализм системата уларыйбатаҕына улахан сайдыы барыа суоҕа дии саныыбын. Аҕыйах ахсааннаах миллионердар уонна миллиардердар баар буолуохтара.
Россия таһымыгар хайдах сомоҕолоһуу баар буолуой. Ким аһара уоран, сиэн-аһаан байар, онтон нэһилиэнньэ үксэ дьадайан олордоҕуна хайдах доҕордоһон сомоҕолоһуохтарай? Сахалар этэллэр ээ, аттаах киһи сатыы киһини кытта сатаан аргыстаспат диэн. Наар “стабильность” диэн аралдьыта сатыыллар. Сайдыылаах дойдулар стабильноһы кэхтии дииллэр.
– Макар Макарович, кэпсээниҥ иһин махтанабын!
Кэпсэттэ Александр ЯКОВЛЕВ-Айсан.
2021 с.
