1980-90 сс. туллубат Сэбиэскэй сойуус бириэмэтигэр, тоҕо кулуупка, сопхуос хонтуоратыгар, пиэрмэлэргэ мунньах элбэхтэ буолбутун билигин ону саныыбын. Ол арааһа коммунистическай партия Киин комитетын секретардара сотору-сотору уларыйалларыттан, мунньах элбээн, лекцияҕа араас лектордар кэлэн рабочайдарга элбэх үлэни ыыппыттара.
Партиялаахтар бастаан туһунан мунньахтыыллара. Киин комитет генеральнай секретара Андропов, онтон аҕыйах кэмҥэ Черненко, Горбачёв Михаил (тута мэҥнээх Мэхээлэ диэбиттэрэ) туох да быыбара суох ССКП КК анаабыт дьоно. Онон норуокка ол-бу талымастыыр тыл-өс суоҕа. Мунньахха партия ирдиир соруктарын толоруохтааххыт диэн күүстээх пропаганда ыытыллара. Дьэ ол кэмҥэ Горбачёв гласноһыгар эрэнэн, тыл-өс сайдан, учууталлар үөрэхтээх буолан партия политикатын күүскэ ыытыспыттара.
Ол бириэмэҕэ мин фермаҕа үлэлиирим. Мунньахха өрүү мунньалларын иһин, дьэ, дьон тылын өйдөөн истэр буолбутум, мунньахха сылдьар эмиэ үөрүйэх эбит этэ. Ол мин хотонтон тахсыбат киһи ырааҕы тугу толкуйдуом баарай?
Кубалаах орто оскуолатын учуутала бэртээхэй, киһи истэ олоруох курдук кэпсиир лектор баара. Ол кулуупка толору партиялаахтар, рабочайдар, бэйэм курдук 6 кылаас үөрэхтээхтэр истэ олоробут. Дьэ, лектор маннык кэпсээтэ үрдүк трибунаттан: “Улуу Ленин коммунистическай партията биһигини сирдиир. Улуу Ленин 100-чэкэ томнаах кинигэтэ баар, онтон биһиги бу олорор партиялаахтар бука бары улуу Ленин 100-с томуттан саатар 50 томун аахпыт буолуохтааххыт, оччоҕо эрэ дьиҥнээх коммунист идеятыгар бэриниилээх коммунистар аатыраҕыт!”. Дьэ уонна Ленин партиятын ирдэбилин, идеятын икки чааһы быһа кэпсээтэ.
Дьон бары чуумпуран олорон иһиттилэр гынан баран, сылайбыттара биллэр этэ. Саала иһин эргиччи көрөбүн: кырдьаҕас бэриниилээх, үлэ бөҕөнү үлэлээбит, коммунист партия ыйыытынан эрэ үлэлээбит дьону, үөрэхтээх эдэр лектор хомпуустуур курдук эппититтэн ааранан кырдьаҕас коммунистары аһына көрдүм. Сөхпүтүм диэн баар, улуу Ленин 50 томун нууччалыы ааҕан доргута олорботулар ини, саатар аҕыйах том кинигэтин диэбитэ буоллар. Оо, дьэ, ол 100 том кинигэни ааҕыахтааҕар 6 кылааһы нэһиилэ бүтэртэрэн үөрэтэр нуучча тылын учуутала, миигин абааһы оҥостон 6 ый уруогар киллэрбэккэ, хайатын сыҥалана сылдьыахпыный?
Муус устар 1 күнүттэн колхозка гаражка үлэлии барбытым, онтон аҕыйах хоноот бороон көрө фермаҕа ыыппыттара. 15 сааспын туола илигим. Колхоз, сопхуос үлэтигэр эриллэн 1980 сылтан өйдөөбүппүн суруйабын. Онно наһаа да сөхпүтүм, бу коммунистар диэн элбэҕи да аахпыт эбиттэр, ол иһин салайан олордохторо диэн саллыбытым. Сопхуоска үлэлиир кэммэр биригээдэ уопсай мунньаҕар, араас темаҕа лектордар кэллэхтэринэ кэлтэй истэ барааччыбын. Ол мунньахтарга дэриэбинэ итэҕэһэ, үлэ кыайтарбатаҕар мөккүөр буолар.
Дэриэбинэ кырдьаҕаһа, аҕабыт саастыыта Максим Ксенофонтов сахалыы теориялаах, уус тыллаах араатар оҕонньор баара. Итэҕэһи-быһаҕаһы чуолкайдык, уот харахха этэринэн демократтарга майгынныыра. Бу коммуниһа суох кырдьаҕастар мунньахха сытыы критикаҕа тардаллара. Пинигин Н.В. учууталбыт, Егоров П.Г., Зыков Гаврил лоп-бааччы этэн мунньаҕы сүрүннүүллэрэ. Ол быыһыгар устаабы аһара аахпыттар ууну “таһыйан” тураллара. Ленин элбэх томун аахпыттар бааллара. Тиһэҕэр демократ Максим Афанасьевич Ксенофонтов сөптөөҕү этэр дии саныырым. Сельпо былаанын арыгынан толорууга кыһанан үлэлээбит, арыгыны сөбүлээччилэри кытарбыт оһох плитатыгар олоруон баҕалаах кыһыл тыллаах дьахталлар бааллара аҕай. Хата ону эр дьон бэйэ-бэйэни түһүспэт ыарыыбыт абырыыра.
Кыра дэриэбинэ олоҕуттан быһа тардан кэпсээтэххэ, Саха сирин дэриэбинэлэрэ бары биир халыыпка олорбуттара. Ферма хотоно, гаражтар, котельнайдар, киэһэ кыра кулууп, гастроллуу кэлэр концертаах чугастааҕы дэриэбинэ ыччатын көрүү, билсиһии, көр-нар, үҥкүү син сэргэх курдуга. Индийскэй киинэни кулуупка “лыык” курдук олорон көрүү. Сарсыарда ферма хотоно, ынах төрөөн ол түбүгэ. Гараж, оскуола котельнайын оттор чоҕо, маһа бүппүтүн айдаана. Ыанньыксыт ыалдьан бүллүтүөҥҥэ барбытын түрүлүөнэ, өрөбүл суох, күн аайы үлэ, үлэ… Сотору-сотору хотон таһыгар 5 тн массыына аҕалбыт комбикормата көҕүрээн ол айдаана. Кэнники комсомол кыргыттар кэтээн, арыгылаан уһуллубут коммунист оҕонньор салааскаҕа 5 куулу соһон иһэрин туппуттар диэн иһиллэн баран, кыттыгастаахтара сабаннар кимэ биллибэккэ хаалбыта. Дьиҥэр оччолорго комбикорма элбэҕэ бэрт этэ, киэҥ кыбыыга улахан массыыналар сүөкээн кэбиһэллэрэ. Ону ким харабыллаан олоруо баарай?! Дэлэй этэ. Оччолорго ыал барыта сибиинньэ иитэрэ. Этэрбэстэрин сиэппэтилэр ини.
Ол саҕана Аллараа Бэстээх биэрэгэр куулламматах бурдугу кумах курдук кутан кэбиһэллэрэ. Ону түҥэтээччи түүн-күнүс көстөрө буолуо. Бэстээх ыаллара күннээн сибиинньэ ииппиттэрэ. Ол бириэмэлэргэ ГАЗ-53 грузовой массыынаҕа суоппардаан адьына сылдьыбытым, көрөр этим. Харса суохтар кэлэн көрдүүр этилэр, ону мин ОБХСС-га түбэһиэм диэн аккаастыырым. Хас да улахан томтор бурдугу кымырдаҕас курдук, бары көмөлөөн, ыам ыйыгар бүппүт буолааччы. Комбикорм дэлэй да эбит. Ааспытын кэннэ ахта-саныы сылдьаахтыыбыт.
Колхозка 1965 сылтан, совхозка 1967 сылтан 1992 сылга диэри үлэлээбитим. 6 кылаас үөрэхтээх буолан, хата итиччэ муҥнаммыт диэбэккит дуо? Онон Сэбиэскэй былаас бары үлэтин амсайан, орто баайыы үлэһит аатыран сопхуос мэтээлин ылан турабын.
1992 сылтан туһунан кэпсээн. Сэбиэскэй былаас саҕана коммунистар улуу Ленин хас томун аахпыттарын, аахпатахтарын хантан билиэмий? Ол томнары ааҕыҥ диэн ирдээбиттэрэ буолуо дуо? Бука сүнньүн тутустахтара буолуо. Улуу Ленин партиятын идеятын иҥэриммит дьон оччолорго дакылааттара да уһун буолара. Аҕа дойду улуу сэриитигэр советскай идеология кыайбыта диэн сөпкө этэллэр. Ленин тыыннаах, күн Сталин кыайыыны аҕалла диэн уруй-айхал, “ураа” бөҕө этэ. 1953 с. сааһыары Сталин өлбүтүгэр “Абалаахха” араадьыйанан истэн, сахалар-нууччалар ытаһалларын 4 саастаах уол өйдөөн хаалбыппын.
Онтон олох салҕанар, биһиги улаатабыт. Хрущёв кукурузатын истэн-билэн улааттахпыт. Сталины күммүт диэбэт буолбуттара, Брежнев фронтовик былааска кэлбитэ. Телевизорга, араадьыйаҕа сылайбакка кэпсиирэ, биһиги эмньик эдэр сааска политиканы истэ сатаабат этибит.
Сотору-сотору Саха АССР Верховнай советын депутатын, райсовет, сельсовет депутаттарын талыы быыбара бэрт чуумпутук барара. Быыбар иннинэ лимит ас арыгы, халбаһыы, компот ыалга норманан харчыгар биэрэллэрэ. Уонна концерт, түүнү быһа үҥкүү, ыччат ону эрэ күүтэрэ. Бу депутат абырыа, куоласкытын биэриҥ диэбэт этилэр. Биһиги боростуой үлэһит дьон билбэт этибит, актыыбынай дьон бааллара. Коммунистары иннилэригэр уктан, партиялаах киһи хаһан да хаалбат дэттэрэллэрэ, партия сирдиир дии саныыллара. Оччолорго коммунистары туохха да кыайтарбат модун күүстээх партияҕа бааллар диэн салларым, куттанарым, сороҕор бэрээдэк туһугар уоттаах-төлөөннөөх тыллары этэллэрин куттана, салла истэрим. Сельпоҕа харчы киллэрэр арыгыһыт килийиэннэри КПЗ, хаайыы 15 суукка, ЛТП-га ыытыы, бытархай күлүгээнистибэ ыстатыйатынан түбэһиннэрэн бэрээдэги көннөрүү – сельсовет үлэтэ буолара.
1992 с. Ельцин былааһы ылыаҕыттан урукку олохпут укулаата түөрэҥнээн барбыта. Ленин, Сталин идеологиятынан сэбилэммит коммунистарбытын биирдэ туура дайбаан кэбистэ. Онтон соторунан коммунист билиэтин кистээн баран, ууттан кураанах тахсыбыттар Ельцини уруйдаабыттарын боростуой норуот биһиги эмиэ көрдүбүт. Хайа да былаас кэллин, биһиги хоргуйбатарбыт диэн баҕалаахтар элбэхпит. Билигин да улуу өйдөөхтөрбүт эрийэллэр-мускуйаллар.
Маннык олоххо олорон, эргитэ санаан көрдөххө, президент Ельцин сөпкө туораан биэрбит, онтон Путин уонча сылы ыараханнык аһарда. 2011 сылтан Арассыыйа олоҕун булуох курдук, норуокка туһалаах программалар тахсаннар тутуу, дьон олорор дьиэтэ, хаарбах эргэ дьиэлэри көтүрэн, олохтоохторго дьиэнэн хааччыйыы, нэһилиэк аайы, улуус кииннэригэр элбэх социальнай тутуулары, спортзаллары, оскуолалары туттулар. Аспаал суолу оҥорон, айан-сырыы тубуста. Бары хааччыйар тэрилтэлэр аныгылыы оборудованиеҕа көһөн тубустулар.
Дьокуускай куорат киһи билбэт гына тубуста, тутуу бөҕө барда. Улуустарга балыыһалары, нэһилиэктэргэ медпууннары аныгылыы туталлар. Сүөһүлэрбитигэр дыбарыас хотоннору туталлар. Киин улуустар дэриэбинэлэригэр тутуу бөҕө барда. Ити тухары харахпыт туолбат. Өлүөнэ эбэбитин туоруур муоста тутуллуоҕа, поезд кэллэ, поеһы да утаран кыҥкыйдааччы баара. Аны билигин өрүс муостата туохха нааданый диэччилэр бааллар. Илин эҥэр улуустар үйэлэрин тухары эрэйи көрдүлэр. Оҥордуннар ээ, эһиги кыҥкыйдаамаҥ, үйэлээх тутуу, ыччаттарбытыгар наада. Омуктары көрөҕүт дии, холобур Япония поеһа, массыыната этээстээх суолларынан сылдьаллар. Сири аннынан суол оҥостоллор кыһалҕаттан. Биһиги биир муостабыт тутуута мөккүөр.
Хотугу улуустарга тиийэр массыына суолларын оҥордулар. Бүлүүгэ диэри аспаал суол Горнай улууһуттан салгыы барыа дииллэр. Өрөспүүбүлүкэ киэҥ, тарҕанан олоробут, онно барытыгар суол оҥорорго киһи санаата да тиийбэт. Урут Невер суола абыраан олордоҕо, билигин тимир суол, бу сайдыы буолбатах дуо? Аллараа Бэстээх 2-с куорат буоллаҕына соһуйбаккын. Нэһилиэнньэбит эбиллэн биэрбэт. Кэлии омуктар тымныыбытын сөбүлээбэттэр. Сахалар ойбоҥҥо кыһыннары сөтүөлээн дьулатан кэбистилэр. Чыыстай сахата 500 тыһыынчаны кыайа иликпит. Ол да омуктан булбут оҕолорбутунан, аҕалара билиммэттэринэн буолуохтаах. Боруодабыт тубуста диэн үөрээхтиибит. Саатар кыргыттарбыт еврей дьахталларын курдук, хайа да омуктан буоллун еврей, еврейка дэттэрэн еврей фамилиятынан ыыттаран, еврей омук эстибэтэҕэ дииллэр. Биһиги кыргыттарбыт омукка холбостулар да сахаларын умналлар. Омуктуу фамилиялаах элбэҕин сөхтүм. Муода дии саныыллар.
Быйыл перепись буолуохтаах, онно бары нууччабын диэтэхтэринэ да көнүл. Хааным, омугум саха, хос аатым дьокуут диэччилэр да бааллар. Кыймаҥнас элбэх кытай дьахталларыттан ойох ылбыт саха уола баар дуо? Суох быһыылаах, арай сэрии саҕана кореянка кийииттэр бааллара үһү. Ол олохторугар кыһалҕалаахтар кэлэллэрэ буолуо. Дьоппуон дьахтарын ойох ылбытын отой истибэппин. Баҕар мин билбэтим буолаарай?
Дьэ, кытаанах иитиилээх омуктар, саллабын. Саха сиригэр кэлэр кытайдартан уоран түбэспити эмиэ истэ иликпин. Баҕар бытархайы уорбата буолуо. Чэ итинник, олоро сатаан ону-маны ырыппыта буолан, аан дойдуну анаарабын дии саныыбын ээ.
Тилин. 2021 с.
