1977 сыл сайыныгар Чурапчы Арыылааҕар баар Көмньө сайылыгар тахсыбыт иэдээнэ Саха сирин олохтоохторун улаханнык долгуппута. Астан сүһрэн итинник ыарахан содуллаах түбэлтэ олохтоох тыаҕа олорор нэһилиэнньэ ортотугар урут тахсыбыта суоҕа. Барыта уон икки киһи: түөрт улахан киһи уонна аҕыс оҕо ыйга тиийбэт кэм иһигэр күн сириттэн букатыннаахтык бараахтаабыттара. Оҕолортон саамай кыралара алта саастааҕа, онтон улаханнара уон аҕыстаах этэ.
Төһө да элбэх сыллар ааспыттарын иһин, ити тахсыбыт алдьархай төрүөтэ, биричиинэтэ күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри чуолкайдык эбэтэр чопчу кыайан быһаарыллыбакка турара элбэх киһини бэккиһэтэр да, хомотор да буолуохтаах. Ити үөрэх, наука, техника, медицина, космонавтика уонна да атын эйгэҕэ киһи-аймах ситиһиилэрэ, саҥаттан саҥа арыйыылара муҥутуур чыпчаалыгар тиийбит ХХI үйэтигэр!
Элбэх киһи туохтан сүһүрэн эбэтэр ыалдьан өлбүтүн билээри олохтоох прокуратура уоргана холуобунай дьыаланы тэрийбитэ. Ити дтыала иһинэн ыытыллыбыт судебнай-медицинскэй экспертиза быһаарбытынан, өлбүт дьон бары биллибэт эттик (вещество) дьаатыттан сутуллан өлбүттэр диэн түмүк оҥоһуллубута. Онон, буруйдаах биллибэккэ ити көбүтүллүбүт дьыала тохтотуллубута. Сокуон ыйарынан, этэринэн ити холуобунай дьыала хаһан баҕарар хаттаан көбүтүллэр кыахтаах. Онно урут ыытыллыбыт барыллааһын силиэстийэ кэмигэр урут хаһан да бэрэбиэркэлэммэтэх, биллибэтэх, отой саҥа, сонун уонна дьиҥнээх буолбут чахчылар, түгэннэр биллэн-көстөн сүрүн төрүөтүнэн, биричиинэнэн буолуохтаахтар.
Дьон астан сүһүрэн өлбүттэрин туһунан араас сабаҕалааһыннар билиҥээҥҥэ диэри республика олохтоохторун өйдөрүгэр-санаатыгар умнуллубакка сылдьаллара чахчы. Ол курдук, сорохтор бу халлаантан түспүт ракета дьааттаах уматыгыттан – гептилтан хаалбыт тобоҕуттан эбэтэр атын дьаатынан сүһүрбүт көтөр, кыыл этиттэн, балыктан өлбүттэрэ буолуо диэн сабаҕалаабыттара. Атыттар өлбүттээхтэри бэйэлэрэ аһыыр астарыттан сүһүрбүттэр, ыалдьыбыттар диэн бэйэлэрин тус санааларын эппиттэрэ.
Аны баларга эбии куһаҕан, хара санаалаах киһи өлбүттээхтэри дьаатынан соруйан сутуйбутун туһунан отой саарбах, үгүс киһини хомотор версиятын тутуспуттара баар суол. Ол гынан баран уорбаланар киһи тоҕо, туох өйтөн-санааттан маннык ыарахан буруйу оҥоруохтааҕын туһунан биричиинэтин ончу ыйбаттар. Билиҥээҥҥэ диэри Көмньө сайылыгар тахсыбыт иэдээн эбэтэр ыарахан содуллаах түбэлтэ төрүөтэ, биричиинэтэ туохтан тахсыбыта чопчу чуолкайдана илигинэ ити үөһэ ахтыллыбыт бары версиялар суолталарын сүтэрбэттэр, биирдэрин даҕаны ылан быраҕан кэбиһэр сатаммата үчүгэйдик өйдөнүллэр. Кырдьык өрөгөйдүүрүн туһугар ити ахтыллыбыт бары вөрсиялар, сабаҕалааһыннар бары сиһилии үөрэтиллэн бэрэбиэркэлэниэхтээхтэр.
Тус бэйэм бу Чурапчы Арыылааҕар тахсыбыт ыарахан содуллаах түбэлтэни интэриэһиргээбитим ыраатта. Кырдьыгынан билиннэххэ, элбэх киһи өлбүт биричиинэтэ сотору хайаан биллиэҕэ диэн бүк эрэнэрим. Билигин бэйэм тус санаабын, көрүүлэрбин билиһиннэрэргэ сананным.
Ыстатыйам сыала-соруга диэн, бастатан туран, Көмньө сайылыгар тахсыбыт иэдээн туохтан мутуктанан-силистэнэн саҕаламмытын, төрүөтун билэн, кырдьыгы көрдөөн булар туһуттан. Иккиһинэн, ботулизм диэн сайын олус итии күннэргэ аһыыр аска үөскүүр, токсиннарынан көбөн тахсар дьааттан дьон сүһүрэн өлбүттэрин, урут үлэбинэн хас да түбэлтэтин бэрэбиэркэлэспит киһи быһыытынан, олор тустарынан хаһыат нөҥөө ааҕааччылары билиһиннэрии. Үсүһүнэн, ботулизмтан дьон-сэргэ хайдах быһыылаахтык көмүскэниэхтэрин сөбүй диэн кинилэри өйдөтөр, сэрэтэр санааттан сурулунна.
Хайы-үйэ үөһэ ыйыллыбытын курдук, прокуратураҕа үлэлиир сылларбар хас да киһи аһыыр астан сүһүрэн өлбүт түбэлтэлэрин бэрэбиэркэлээбит буоламмын, Көмньө сайылыгар тахсыбыт иэдээн сорох өрүттэрэ урут бэрэбиэркэлээбит түбэлтэлэрбэр олуһун майгынныыр эбиттэр диэн түмүккэ кэлбитим ыраатта. Холобур, бары түбэлтэлэр сайыҥҥы кэмҥэ, өҥүрүк куйаас, тыала суох күннэргэ эрэ тахсыталыыллара. Дьон буорту буолбут, хайы-үйэ сүһүрбүт аһы отой билбэккэ, сэрэйбэккэ бэйэлэрин баҕаларынан сиэһиннэрэ, сүһүрүү сүрүн бэлиэлэрэ, ыарыы симптомнара, быраастар эмтиир ньымалара, сүһүрүү ыарахан содула (дьон өлүүтэ) уонна да атыттар.
Кэлин аан дойду үрдүнэн климаппыт улаханнык уларыйда, киһи итэҕэйбэтин курдук сылыйбытын бары билэ-көрө сылдьабыт. Оннооҕор урут Саха сиригэр 60-50-тан тахса кыраадыстаах тымныылаах кыһыммыт быйыл улаханнык сымнаан, «итийэн» республика олохтоохторун улаханнык сөхтөрдө. Онон мантан инньэ сайынын итии, куйаас күннэр уһуннук турар буолуохтарын сөп.
Маннык кэмҥэ ботулизм диэн эккэ, балыкка, тэллэйгэ, тыаҕа үүнэр дикороска (отоҥҥо), оҕуруот аһыгар үөскүүр олус күүстээх айылҕа дьаата биллибэтинэн куйааһы кытта тэҥҥэ сатыылаан эмискэ баар буолуон сөп. Бу аһыыр ас токсиннарыгар үөскүүр, бэйэтэ көбүтүллэн тахсар дьаат отой дьүһүнэ да, амтана да уонна сыта да суох буолан дьон доруобуйатыгар олус кутталлаах, түргэнник сүһүрдэр инфекционнай ыарыы. Аны содула даҕаны ыарахан. Ботулизмтан дьон бөлөҕүнэн да, биирдиилээн да сүһүрэн өлүөхтэрин сөп. Оннук күүстээх дьайыылаах дьаат.
Ол иһин айылҕаҕа да, дьиэҕэ-уокка да сэрэхтээх буолуохха наада. Саха өс хоһооно, «таҥара сэрэҕи таптыыр» диэн этиитэ оруобуна маннык түгэннэр, түбэлтэлэр тахсыбаттарын туһугар этиллэрин умнумуохха. Дьон ботулизм туһунан элбэҕи билиэхтээх, киниттэн сэрэниэхтээх уонна итиэннэ сүһүрдэҕинэ быраастарга суһаллык тиийэн күүскэ, көдьүүстээхтик эмтэниэхтээх. Аны бу ыарыы, сүһүрүү туох кутталлааҕын, симптомнарын эмиэ чопчу, үчүгэйдик билиэхтээх. «Ким элбэҕи билэр, ол көмускэллээх буолар» («кто информирован, тот вооружөн») диэн мээнэ этиллибэтэх буолуохтаах.
Аны чопчу Көмньө сайылыгар тахсыбыт иэдээн туһунан аҕыннахха, маннык. Ыраахтан саҕалыахха.
1982 сыллаахха күһүн, муус үчүгэйдик тоҥмутун кэннэ, хоту Аллайыахаҕа прокуратураҕа үлэлии олордохпуна Покровскайтан уруккуттан үчүгэйдик билэр киһим, кэллиэгэм Аскольд Трифонович Кулаковскай биир табаарыһынаан уоппускаларыгар балыктыы кэлэ сылдьыбыттара. Кини оччолорго Орджоникидзе оройуонугар прокурорунан үлэлиирэ.
Ол кэлэ сылдьан кини миэхэ 1977 сыллаахха Чурапчыга Көмньө сайылыгар тахсыбыт элбэх киһи өлүүлээх түбэлтэ туһунан сиһилии кэпсээбитэ. Ол саҕана кини Чурапчыга прокурорунан үлэлии олорбут этэ. Оччолорго киһи өлбүттээх бары дьыалалар, матырыйааллар барыта прокуратура нөҥүө бэрэбиэркэлэнэн, кырдьыктаахтык, олохтоохтук уонна объектинайдык быһаарыллаллара. Онон дуоһунастаах киһи быһыытынан иэдээн буолбут сайылыгар тиийэн дьиэттэн, тэлгэһэ иһиттэн уонна да атын сиртэн ирдэбил быһыытынан араас боруобалары ылыыга сылдьыспыт. Ол курдук боруобалары ууттан, почваттан, буортан, аһыыр астан уонна да атын сиртэн ылаттаабыттар. Дьон чопчу туохтан сүһүрэн эбэтэр ханнык сыстыганнаах ыарыыттан өлбүттэрин билбэт да буоланнар, син сэрэнэ сатыыр эбиттэр. Ол гынан баран көмүскэнэр аналлаах таҥастара инструкция, быраабыла көрдөбүлүгэр быдан эппиэттээбэт эбит этэ. Онон бэйэлэрэ атын сыстыганнаах биллибэт ыарыыттан, бэйэлэрэ эмиэ сыстан ыалдьыахтарын сөптөөх быһыыга-майгыга сылдьыбыт эбиттэр.
Онуоха мин бэйэм киниэхэ, 1972-1976 сылларга Саха сирин соҕуруу эҥэригэр Өлүөхүмэ оройуонугар прокуратураҕа үлэлии сылдьан, дьон эмиэ астан сүһүрэн өлбүт түбэлтэлэрин уонна олору хайдах бэрэбиэркэлээбиппин кэпсээбитим. Ону киһим сүрдээҕин болҕойон олорон истибитэ. Итиэннэ истэн бүтэн баран: “Эн да түбэлтэлэриҥ наһаа интэриэһинэйдэр эбит”, – диэн эппитэ. Онуоха мин “Чурапчыга тахсыбыт элбэх киһи өлүүлээх түбэлтэтэ баҕар эмиэ ботулизмтан буолаарай” диэн бэйэм ис санаабын эппитим. А.Т.Кулаковскайга кэпсээбит дьон сүһүрэн өлбүт түбэлтэлэрин хаһыат ааҕааччыларыгар эмиэ интэриэһинэй буолуо диэн, ону кылгастык өссө төгүл ахтабын.
Арааһа 1974-1975 сылларга быһыылааҕа, Саха сирин соҕуруу эҥэригэр баар Өлүөхүмэ куоратыгар бэйэтигэр, сайын Бөтүрүөп куйааһа сатыылаабытын курдук тыала суох өҥүрүк куйаас, олус итии күннэр турдахтарына оройуоннааҕы үөрэх салаатын сэбиэдиссэйэ Антипин диэн отой муус доруобай киһи уонна өссө биэс-алта киһи астан ыараханнык сүһүрэн, «суһал көмө» каретатынан куорат балыыһатыгар киирбиттэр диэн официальнай информация тиийэн кэллэ. Олохтоох быраастар төһө эмэ күүскэ ылсан эмтии сатаабыттарын үрдүнэн, отой аҕыйах хонугунан Антипин өрүттүбэккэ өлбүтэ. Атыттар уһуннук эмтэнэн, кэлин үтүөрэн балыыһаттан тахсыбыттара. Кэлиҥҥи дьылҕаларын билбэппин.
Прокуратура ыыппыт бэрэбиэркэтин түмүгүнэн ыалдьыбыт дьон бары, ол иһигэр өлбүт Антипин тоҕо, туохтан ыалдьан эбэтэр сүһүрэн ыалдьыбыттара чопчу чуолкайдаммыта. Судебнай-медицинскай экспертиза көрдөрбүт түмүгүнэн, Антипин өлбүт төрүөтүнэн киһи доруобуйатыгар олус кутталлаах ботулизм токсиннара көбүппүт дьаата диэн буолбута. Кылгастык эттэххэ ботулизмтан.
Аны туох астан сүһүрбүттэрэ эмиэ биллибитэ. Ол курдук Антипин уруккуттан үчүгэйдик билэр киһитэ, доҕоро ыраах оройуон соҕуруу уһугар баар бөһүөлэктэн мотуордаах оҥочонон уонна атын транспорынан Өлүөхүмэҕэ кэлбит. Итиэннэ кэлэн кэһиититтэн билэр киһитигэр Антипиҥҥа тууһаммыт сибиэһэй балыгыттан, эбэтэр «малосолкаттан» амсата диэн бэрсибит. Кини уһуннук, түүннэри-күнүстэри айаннаан кэлбит. Күнүһүн сылаас, түүнүгэр сөрүүн кэмҥэ. Тууһаммыт балыгын эмалированнай иһиккэ оҥочо иннигэр ууран аҕалбыт.
Кэлин специалистар этэллэринэн, итинник усулуобуйаҕа ботулизм дьаата үөскүүрүгэр олус табыгастаах, сөптөөх усулуобуйа баар буолбут. Ол курдук тулалыыр салгын температурата түргэнник уларыйа охсоро бу дьааты эмиэ үөскэтэр. Итиэннэ балыктаах иһиккэ салгын (кислород) тиийбэтэ ботулизм үөскүүрүгэр төрүөт буолуон сөп. Аны ботулизм дьаата «малосолкаҕа» үөскээбит биир версиятынан балык рассолун (туустаах) уутун аһыахтарын быдан иннинэ Антипин бэйэтэ эрдэ тоҕуоҕун сөп диэн сабаҕалааһын эмиэ баара.
Антипин маннык тууһаммыт балыгы олус сөбүлүүрэ эрдэттэн биллэрэ. Кини өлүү түбэлтэлээх кэһии балыгын отой сибиэһэй диэбит буолуохтаах уонна ол киэһэ дьиэтигэр чугастааҕы аймахтарын, билэр доҕор дьонун мунньан остуол тардан күндүлээбит. Барыта уонтан тахса ыалдьыттар мунньустан аһаабыттар.
Сорох ыҥырыллыбыт ыалдьыттар ол күндү аһы – «малосолка» балыгы отой амсайа да сорумматахтар. Ол курдук биир ыалдьыт, бэйэтэ врач, хирург киһи балыгы отой да амсайбакка аһааһын кэнниттэн дьиэлээбит. Киниттэн: «Тоҕо балыгы амсайбатаххыный?» – диэн ыйыппыппар киһим: «Мин кыра да сыттаах балыгы (рыбу с душком, запахом) отой сөбүлээбэппин, онон хаһан да сиэччим суох», – диэн быһаарбыта.
Аһааһын кэнниттэн ыалдьыттар остуолтан этэҥҥэ туран, тарҕаһан дьиэлээбиттэр. Ол түүн уонна сарсыарданан балыгы амсайбыт, сиэбит 5-7 киһи доруобуйаларын туруга мөлтөөн, куһаҕан туруктаммыттар. Онон бары балыыһаламмыттар.
Ыалдьыбыт дьону барыларын олохтоох быраастар күүскэ ылсан туран эмтээбиттэр. Тута система туруоран, ис уорганнарын күүскэ сайҕаан, хотуолатан, сыптарытан, укуоллаан, эмтээн бэттэх аҕалбыттар. Арай Антипины эрэ кыайан быыһаабатахтар. Ыалдьыбыт дьон бары сэниэлэрэ-күүстэрэ эстэн, тыыналлара кэһиллэн, температураланан, төбөлөрө ыалдьан эрэйдэммиттэр, истэрэ дэлби убахтатар эбит. Уонна биир уопсай симптомнара – бары харахтарынан куһаҕаннык көрөр, сороҕор киһини уонна да атын малы-салы икки курдук көрөр эбиттэрэ.
Бу түбэлтэ кэнниттэн, арааһа нөҥүө сылыгар, өссө биир дьахтар эмиэ ботулизмтан сүһүрэн өлбүтүн бэрэбиэркэлээбитим. Дьахтар эмиэ кыратык тууһаммыт балыгы сиэн өлбүт этэ. Бу түбэлтэҕэ судмедэксперт быһыытынан Таатта Уолбатыттан төрүттээх, армияҕа биир байыаннай чааска сулууспалаабыт киһим Иннокентий Спиридонович Слепцов сылдьыбыта. Оччолорго кини Абаҕа балыыһатыгар хирурунан үлэлиирэ.
Морга иккиэн эрэ баарбыт. Көмөлөһөөччүлэрбит өлүгү, сыты, хааны-сиини тулуйбат буолан атахтарынан түргэнник куоппуттарын өйдүүбүн. Киһим икки хос эрэһиинэ перчатка кэтэн баран экспертизаны – өлүгү аһыыны (эттээһини.-Ред.) бары инструкцияны, быраабыланы тутуһан оҥорбута. Онно кини илиитин алҕас бааһырпыта буоллар, бэйэтэ эмиэ ити ботулизм токсинынан сүһүрүөҕүн сөптөөҕө. Бары химическэй уонна да атын анализтары Дьокуускайга эрэ оҥороллоро, итиэннэ түмүк таһаараллара. Судебнай-медицинскай экспертиза түмүгэ эмиэ “ботулизм дьаатынан сүһүрүү” диэн этэ.
Уопсайынан Өлүөхүмэ оройуона Саха сирин соҕуруу эҥэригэр сытар буолан, сайын улахан куйаас күннэр турдахтарына дьон ботулизмтан сүһүрэр түбэлтэлэрэ тахса турара. Олортон хас да түбэлтэ киһи өлүүлээх этэ. Оройуон оччолорго республикаҕа саамай элбэх нэһилиэнньэлээх пууннардааҕынан биллэрэ. Биэс уонтан тахса этэ. Дьэ ол иһин буоллаҕа, олохтоох санэпидемиологическай станция үлэһиттэрэ оройуон хаһыатыгар араас сыстыганнаах эбэтэр астан сүһүрэр ыарыылартан сэрэтэр-өйдөтөр ыстатыйалары чаастатык суруйан таһааттараллара. Холобур «Ботулизмтан сэрэниҥ», «Сэрэниҥ – дьааттаах оттор», «Тэллэйи, сир аһын хайдах астыахха» уонна да атын ааттаах ыстатыйалары бэчээттииллэрэ. Уопуттаах специалистар билэн эрдэхтэрэ – олохтоохтору кутталлаах ботулизм, дизентерия, туберкулёз уонна да атын сыстыганнаах ыарыылартан сэрэтэр, өйдөтөр үлэни ыытар ордук туһалааҕын уонна көдьүүстээҕин.
Онтон ботулизм диэн туох ыарыыный? Специалистар быһааралларынан, ботулизм диэн ботулизм микробтарынан (дьаатынан) көбүтүллэр ыарахан ыарыы. Кини киһи киин нервнэй систематын түргэнник сүһүрдэр. Бу ыарыыны бактериялар (микробтар) сайын итиигэ, куйааска көбүтэллэр. Биһиги айылҕабытыгар киэҥник тарҕаммыт микробтар. Кини ынах сүөһү, сылгы, сибиинньэ, кролик, күтэр, норка, куурусса, уу көтөрүн оһоҕосторугар үөскүүр.
Ботулизм микробун дьаата айылҕаҕа баар саамай күүстээх дьааттарга киирсэр. Киһи ботулизмынан дьааттаах бородууксуйалары – оҕуруот аһын, эти, балыгы, тэллэйи, халбаһыны, ветчинаны уонна да аттыттары) сиэтэҕинэ ыалдьар. Маны таһынан ботулизмынан киһи бэйэтэ тууһаабыт эбэтэр кэнсиэрбэлээбит бородууксуйалартан (тэллэйтэн, балыктан, оҕуруот аһыттан, ыыһаммыт сыаттан, кутуллубут сүөһү хааныттан (кровяная колбаса) сутуллан ыалдьыан сөп. Ыарыы тута биллэ охсубат. Кини инкубационнай кэмэ хас да чаастан 7-10 сууккаҕа диэри тиийиэн сөп.
Ботулизм микробынан (дьаатынан) сутуллубут киһи иһэ быһыта убахтыыр, сүрэҕэ өлөхсүйэр, хотуолуур, сыптарыйар, сотору-сотору тахсан киирэр. Төбөтө ыалдьар, айаҕын иһэ куурар, хараҕа өлбөөдүйэр (куһаҕаннык көрөр буолар, сороҕор тугу баҕарар икки курдук көрөр). Ыарыы киһиэхэ түргэнник тарҕанар, киһи тыынара кэһилэн кылгастык тыынар буолар. Онон ыарыһаҕы түргэнник балыыһаҕа илдьэргэ сүбэлииллэр.
Специалистар этэллэринэн, ботулизм дьаата оргуттахха чаас аҥаара буолан баран өлөр. Ол гынан баран, оргуппакка быраҕыахха наада.
Ыарыыны аан маҥнай 16 үйэҕэ Германияҕа буолбут биир иэдээннээх түбэлтэттэн билбиттэрэ. Онно алта киһи кутуллубут сүөһү хаанын («кровяная колбаса») сиэн баран сүһүрэн өлбүт этилэр. Бу иннинэ маннык ас дьаата диэни – ботулизмы киһи-аймах ончу билбэт эбит.
Аны Көмньө сайылыкка буолбут иэдээҥҥэ төннүөххэ.
Былырыын «Кыым» хаһыакка ««Сүлүһүннээх таптал» киинэ уонна Көмньө сайылык иэдээнэ» диэн Уйбаан Пономарёв (2019 с. олунньу 14 күнэ 5 № (22404) уонна «Көмньө иэдээнэ. 1977 с.» диэн Матрёна Леонтьева Кытаанах нэһилиэгин оччотооҕу с/сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, 87 саастаах биэнсийэлээх (2019 с. кулун тутар 7 күнэ 8 № (22407) нүөмэрдэригэр ыстатыйалара бэчээттэнэн тахсыбыттара. Ити икки ыстатыйаҕа ыйыллыбытынан Кытаанах нэһилиэгэр сэрии инниттэн үлэлээбит, олус уопуттаах, билиилээх, биэнсийэҕэ тахсыбыт Нелунова Анастасия Никифоровна диэн кырдьаҕас биэлсэр Көмньө сайылыкка тахсыбыт иэдээни бу ботулизмтан (астан сүһүрүү) диэн аан маҥнай аһаҕастык эппит уонна туһааннаах тэрилтэлэргэ турууласпыт киһинэн буолар. Онтукатын бигэргэн, дьиэтигэр И.П.Пономарёву уонна М.Леонтьеваны ыҥыран ылан «Книга практического врача» диэн кинигэттэн ботулизм сүрүн симптомнарын сиһилии ааҕан биэрбит. Онтукалара барыта сөп түбэһэр эбиттэр.
Ол иһин Анастасия Никифоровна бу ыарыы элбэх көрүҥнээҕин, ону анал система туруоран ис уорганы сайҕыахтаахтар уонна туох эрэ анал эминэн эмтиэхтээхтэр диэн этэр эбит.
Кини ити этиитэ, туруорсуута республика үрдүкү эмтиир тэрилтэлэрин үлэһиттэригэр кытары тиийбит этэ. Ону кинилэр «ол эмээхсин тугу билээхтиэй» диэн суолта биэрбэтэхтэр, кыһаллыбатахтар. Онтон сылтаан Кытаанахха сүүһүнэн оҕону төрөппүт, элбэх киһини эмтээбит, өрүһүйбүт, нэһилиэк бочуоттаах олохтооҕо Анастасия Никифоровна тымыра быстан өлөн хаалбыта. Өлбүтүн кэннэ нэһилиэк олохтоохторо кинини улаханнык убаастыыларын биллэрэн, олохтоох балыыһаҕа кини аатын иҥэрбиттэрэ элбэҕи этэр.
Аны Уйбаан Пономарёв бэйэтин ыстатыйатыгар биир киһи киниэхэ, оччолорго кини совхоз отделениетын управляющайынан үлэлиир кэмигэр, «ити Көмньө ыаллара илимнээбит соболорун сыыҥкабай иһиккэ ууран хоннорор этилэр» диэн кэпсээбитин ахтан суруйбут этэ.
Былырыын «Жизнь Якутска» диэн республика үрдүнэн общественнай-полититическай хаһыакка (22-29 августа 2019 г.) «Арылахская трагедия: тайна гибели людей в 1977 году» диэн Марианна Кутукова, Елена Алексеева ааптардаах улахан ыстатыйалара тахсыбыта.
Онно Анатолий Игнатьевич Чомчоев, уруккута Советскай Армия полковнига, билигин отставкаҕа тахсан олорор, 1985 сыллаахха гражданскай оборона кутталлаах быһыы-майгы ситуацияларын комиссиятын бэрэссэдээтэлэ, 1985-1990 сылларга Дьокуускай куорат гражданскай оборонатын штабын начаалынньыга биэрбит интервьюта бэчээттэммит этэ. Кини бу Чурапчы Арыылааҕар тахсыбыт трагедия, алдьархай туһунан туох санаалаах эбитий?
Уруккута байыаннай киһи А.И.Чомчоев Саха сиригэр 1985 сыллаахха эргиллэн кэлбит, итиэннэ бастаан Чурапчы дьыалатын бэрэбиэркэлээн барбыт. Ону 1993 сыллаахха диэри ыытан баран, көннөрү ботулизм диэн түмүккэ кэлбит. Ботулизм диэн күүстээх инфекционнай ыарыы Clostidium bjtulinut диэн токсинынан көбүтүллэн тыыннаах организмҥа кини киин нервнэй систематыгар куһаҕаннык дьайар, ньиэрбэ-былчыҥ үлэлэрин улаханнык кэһэр. Клиническай характеристикатыгар уопсай инфекционнай хотуолааһын, оһоҕос-куртах трактыгар куһаҕаннык дьайар (гастрит, энтерит), нервнэй система үлэлииригэр улахан мэһэйдэри үөскэтэр. Күүстээх эмтээһин суоҕар киһи өлүүтүгэр тириэрдиэн сөп (өлүү 10 бырыһыаҥҥа тиийиэн сөп).
Билиҥҥээҥҥэ диэри бу барыта гептилтэн саҕаламмыта диэн этэллэр. Өскөтүн оннук эбитэ буоллар, бу алаас дьоно барыта сүһүрэн өлүө этилэр. Аттыларыгар кэккэлэһэ олорбут эмээхсин туох да буолбатах. Уулара эмиэ ыраас, сүһүрбэтэх. Иэдээн саҕаламмыт күнүгэр Чурапчыттан иһэр киһи Аянитовтарга киирэн уу испит. Бу инфекционнай ыарыы буолбатах.
Москваҕа эмтэнэ тиийбиттэр тута үтүөрбүттэр. Ботулизм бу оһуобай, туспа ыарыы, ону улахан билиилээх специалист быһаарыан сөп. Маҥнай санаатахха көннөрү ыарыы курдук көстүөн сөп. Склифосовскай аатынан балыыһаҕа мантан тиийбиттэри түргэнник атахтарыгар туруорбуттара. Билигин ыарыы биричиинэтэ биллэр, кими да кыайан сууттаабаккын. Өскөтүн өлбүт дьону эксгумациялыыллара буоллар, ботулизмтан сүһүрбүттэрэ бигэргэниэ этэ. Ону өлбут дьон аймахтара утараллар.
Салгыы А.И.Чомчоев бэйэтин интервьютугар эппитинэн, дьон убаһа (сылгы) этиттэн сүһүрэн ыалдьыбыттар. Оччолорго наһаа итии, куйаас күннэр турбуттар, +32С. Ботулизм ордук +33С үөһэ температураҕа көбүтүллэн тарҕанар. Аянитов эти Чурапчыттан атыылаһан баран, атынан сайылыгар аҕалар. Сыыҥкабай иһиккэ уган баран умуһахха түһэрбит. Ити сыыҥкабай иһит умуһах буорун уонна хаачыстыбатын сүтэрбит эти кытта реакция биэрбит.
Байыаннайдар ботулизмы олус үчүгэйдик билэллэр, хайдах аҕыйах средствонан элбэх дьону сүһүрдэн ыарытыннарар ньыманы.
Урут, Чомчоев иннинэ, бэрэбиэркэни кылаабынай эпидемиолог С.Я.Госторжевич ыыппыт этэ. Чомчоев кинини көрсөн баран «тоҕо маннык сыыстардыгыт?» диэн ыйыппыт. Онуоха кини сөбүлэспэтэх.
Чомчоев бэйэтэ билинэринэн, киниэхэ буруйдааҕы булар туһунан сыал-сорук, санаа суоҕа. Ол иһин матырыйааллары правительственнай комиссияҕа ыыппыттар, түмүк оҥорон баран дьыаланы саппыттара. Партия обкома тоҕо нэһилиэнньэҕэ бэчээт, хаһыат нөҥүө биллэрбэтэхтэрин билбэт.
2019 сыл ахсынньы ый 12 күнүгэр бу ыстатыйа ааптара сарсыарда А.И.Чомчоевы Бэчээт дьиэтигэр көрсөн, эмиэ Чурапчы Арыылааҕар тахсыбыт түбэлтэни чуолкайдаан ыйыталастым. Киһим санаатын уларыппатах. Уруккута байыаннай киһи бэйэтин санаатын аһаҕастык, хайдах саныырынан, чуолкайдык быһааран биэрдэ. Бу иэдээн төрдө ботулизмтан диэн миэхэ быһаччы эттэ.
Сайын ол кэмҥэ наһаа куйаас күннэр турбуттар. Ол гынан баран, оччотооҕу республика үрдүкү туһааннаах тэрилтэлэрэ ити ботулизмтан сүһүрүүнү билиммэтэхтэрэ. Москваттан Склифософскай аатынан балыыһаттан киһи кэлэ сылдьыбыта. Ол киһи этиитин эмиэ ылымматахтара. Ботулизмынан сүһүрүү сылгы этин эмсэҕэлээччилэр сиэбиттэриттэн тахсыбыт. Сүһүрүү туһунан матырыйаалы билсибит. Ботулизм буортан, сиртэн-хахтан үөскүөн эмиэ сөп. Ордук эт, балык уонна да атыттар сири (почваны) кытта түргэнник дьайан ботулизм үөскүүрүгэр олус үчүгэй, табыгастаах усулуобуйаны оҥорор.
Москваҕа Склифосовскай аатынан балыыһаҕа эмтэнэ тиийбит оҕолору түргэнник үтүөрпүт этилэр. Сыыһаларын тоҕо билиммэттэр, ботулизмынан сүһүрүүнү? Тугу кистииллэрэ буолуой? Бэйэлэрин сыыһаларын-халтыларын буолуо.
Онон мин бэйэм эмиэ бу Көмньө сайылыгар тахсыбыт иэдээн төрдө ботулизмтан диэн санааҕа кэлэбин. Санаан да көрдөххө Чурапчыттан ыраах, түгэххэ баар сайылык олохтоохторун ким, тоҕо, туох сыаллаах-санаалаах тиийэн соруйан дьааттаах эттигинэн сүһүрдүөн баҕарыан сөбүй?
Ботулизмтан дьон өлбүт түбэлтэлэрин бэрэбиэркэлэспит киһи быһыытынан, бу дьон бэйэлэрин сыыһаларыттан-халтыларыттан өлүөхтэрин сөп диэн санааҕа кэлэбин. Аһы сыыһа бэлэмнээһинтэн, харайыыттан-уурууттан уонна да атынтан. Ол саҕана дьон быстах олорор сирдэригэр билиҥҥи курдук холодильник, морозильник уонна да атын олоххо наадалаах бытовой техника суоҕун эбэтэр аҕыйаҕын үчүгэйдик билэбит.
Ботулизмтан хайдах харыстаныахха сөбүй? Сайын түргэнник буорту буолар астар тымныы, сөрүүн сиргэ хараллыахтаахтар. «Таҥара сэрэҕи сөбүлүүр» диэн өс хоһоонун элбэх киһи истибит, билэр буолуохтаах даҕаны ону өссө төгүл санатыахпын баҕарабын. Ботулизм олус сэдэх, ол эрээри дьон доруобуйатыгар олус кутталлаах ыарыы. Ботулизм дьаатынан, токсинынан сүһүрбүт астаах остуолга аһаабыт дьон эбэтэр ыал барыта сутуллан ыалдьыан да, өлүөн да сөп. Ботулизм сыта, амтана уонна дьүһүнэ суох кутталлаах дьаат. Бастатан туран кэнсиэрбэлэммит, тууһаммыт балык, эт, тэллэй, оҕуруот астара, саахардаммыт отоннор, барыанньалар хаачыстыбалаах буолуохтаахтар. Ол туһугар туустаммыт аска икки бырыһыаннах уксуустаах маринад оҥорон хайаан да тутталлара ордук. Онтон барыанньаҕа элбэх саахар баар буоларын хааччыйыахха наада.
Эт, балык уонна да атын кэнсиэрбэлэр «бомбаһа» суох буолуохтаахтар. Ыыһаммыт балыкка, эккэ, сыаҕа, окорокка, сүөһү кутуллубут хааныгар (кровяная колбаса) уонна да атыттарга ботулизм токсиннара баар буолуохтарын сөп. Тууһанар оҕуруот аһа салгыннаах буолуохтаах. Холобур, буочукаларга тууһанар оҕуруот астара. Ас холодильникка эбэтэр тымныыга хараллыахтаах. Сир, буор (почва), бөх-сыыс эккэ-балыкка, тэллэйгэ, оҕуруот аһыгар ботулизм токсиннарын көбүтэллэрин билиэхтээххин. Буорту буолбут аһы харыһыйбакка быраҕыахха эбэтэр көмүөххэ.
КиҺиэхэ саамай күндүтэ – доруобуйата. Онон олоххо баар мэһэйдэри, моһуоктары эрэллээхтик туораан уһуннук, дьоллоохтук олоруохха.
Виталий СЛЕПЦОВ.
