??
Г.П.Башарины олохтоох былаастар эккирэтиһиилэриттэн Москваҕа күрэтии.
Быйыл кулун тутар 21 күнүгэр история наукатын доктора, РСФСР уонна Саха АССР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ Георгий Прокопьевич Башарин төрөөбүтэ 110 сылын туолар. 1952 сыллаахха “буржуазнай национализмҥа” буруйданан киниэхэ тутуллан хаайыллар куттала үөскээбитэ. Георгий Прокопьевич олохтоох былаастар эккирэтиһиилэриттэн көмүскүүр өйөбүл булунаары, Москваҕа күрээн быыһанан турар. Кимнээх көмөлөһөн кинини күрэппиттэрэй, киниэхэ өйөбүл буолбуттарай диэн ыйытыыга баччааҥҥа диэри толору, сөптөөх хоруй суох. Арай араас үһүйээннэр бэчээккэ тарҕаналлар.
Бу түгэни кырдьыктаахтык сырдатарга быһаарынным, тоҕо диэтэххэ мин аҕам Слепцов Иннокентий Филиппович бу күрэтиигэ биир сүрүн кыттыыны ылбыт киһи буолар.
Аҕам И.Ф.Слепцов Чурапчы оройуонун Сылаҥ нэһилиэгэр Г.П.Башарины кытта бииргэ үөскээбит үөлээннээхтэр этэ. Кини аҕата Ф.С.Слепцов 1928 сыллаахха Сылаҥ сиригэр Бэрэҕэ биир бастакынан ТСОЗ (товарищество совместной обработки земли) диэни тэрийбит киһи буолар. Аҕам киниэхэ счетоводтуур, онтон салҕыы “Бэрэ” колхуос буолбутугар биригэдьиирдиир. Үс колхуоһу холбоон 1934 сыллаахха Энгельс аатынан бөдөҥсүйбүт колхуоһу тэрийэллэригэр аҕам, 23 сааһыгар сылдьар киһи, бэрэссэдээтэлинэн талыллар.
Георгий Прокопьевич 17 сааһыгар Сылаҥнааҕы Булгунньахтаах оскуолатын боруогун саҥа атыллыырыгар мин эһэбэр Филипп Спиридоновичка дьиэлэнэн олорон үөрэммит. Манна даҕатан эттэххэ, биллиилээх космофизик-учуонай, Ленин бириэмийэтин лауреата Д.Д.Красильников оскуоланы бастаан атыллыырыгар эмиэ мин эһэбэр олорон үөрэммит эбит. Ол туһунан Дмитрий Данилович миэхэ ахтан кэпсиирэ, эһэм, аҕам туһунан ыйыталаһара.
Аҕам 1994 сыллаахха бу орто дойдуттан барбытын кэннэ эһиилигэр ийэм, Новгородова Мария Саввична, ааспыт үйэ ортотугар куоракка киирэн хайдах олорбуппутун, Г.П.Башарины национализмҥа буруйдаан олохтоох былаастар эккирэтиһэн хаайыыга угар куттала үөскээбитигэр кимнээх, хайдах көмөлөһөн Москваҕа күрэппиттэрин туһунан миэхэ кэпсээбитин видеозапись оҥорбутум. Онтон быһа тардан кэпсиим.
Аҕам сэрии кэнниттэн дойдутугар кэлэн Сылаҥ нэһилиэгин сэбиэтигэр бэрэссэдээтэллиир, онтон “Энгельс” колхуоска эмиэ бэрэссэдээтэллии сылдьан үөрэҕин үрдэтинэ 1950 сыллаахха күһүн куоракка холкуоһу салайар каадырдары бэлэмниир орто оскуолаҕа үөрэнэ киирбит. Ол дьыл Георгий Прокопьевич аҕата аах, бииргэ төрөөбүттэрэ Бэрэҕэ көһөн кэлэн биһиэхэ дьукаах кыстаабыттар. 1951 сыллаахха аҕам биһигини – дьиэ кэргэнин куоракка көһөрөн киллэрбит. Куоракка дьонум Өктөөбүрүскэй уулусса (билигин Ленин проспега) 4 нүөмэрдээх дьиэтигэр (билигин “Лена” гостиница турар миэстэтигэр) поэт Феоктист Софроновка дьукаах киирбиттэр. Онно өссө аҕам инитэ, убайбыт Николай Филипповичтаах дьукаах олороллоро үһү.
Аҕам 200-чэкэ үөрэнээччилээх уонна үлэһиттээх оскуолатыгар үс сыл устата, үөрэнэрин тухары, партийнай тэрилтэҕэ сэкэрэтээрдээбит. Дириэктэр фронтовик офицер А.И.Романов диэн эбит. “Онон аҕаҥ күнүһүн сэкэрэтээрдиир, оттон киэһээ-түүн партия обкуома эккирэтиһэр киһитин Баһаарыны кытта куомуннаһар”, – диэн ийэм кэпсииригэр күлэр.
Дьонум Феоктист Софроновка олорор эрдэхтэринэ, 1952 сыллаахха сааһыары кыһын Г.П.Башарин обкуом эккирэтиһиититтэн саһан Москваҕа көппүт уонна уһаабакка ол саас төннөн кэлбит эбит. Онно дьыалатын ситиһэн, олохтоох былаастар эккирэтиһиилэриттэн көмүскүүр өйөбүл булунан манна тутан хаайбатах буоллахтара. Ол күрүөн иннинэ, Георгий Прокопьевич биир Верховнай Сэбиэт киһитэ табаарыһыгар саһан олорбут. Ийэм ол киһи аатын өйдүүр эбитэ үһү да, умнан кэбиспит. Ол киһи, өссө биир киһи уонна техникум дириэктэрэ А.И.Романов харчынан көмөлөспүттэр. Георгий Прокопьевиһы кытта аҕам иккиэйэҕин түүн сатыы аэропорка барбыттар уонна сарсыарда халлаан сырдыыта тиийбиттэр. Георгий Прокопьевич улахан сиэрэй хаатыҥка атыылаһан докумуоннарын уллуҥаҕар уонна сототун тула эрийэн симпит. Киэҥ ыстаанын сототун хаатыҥкатын таһынан түһэриммит. Оннук илиитигэр туох да тутуура суох барбыт. Аҕам бэйэтин пааспарынан билиэт ылан кинини көтүппүт.
Аҕам ийэбэр хайдах Георгий Прокопьевиһы күрэппитин туһунан мээнэ кэпсээбэт, дэлби хаайан ыйыталастаҕына эрэ онон-манан быһыта-орута кэпсиир эбит. “Тоҕо онно наадыйдыҥ? Дьоҥҥо кэпсиэҥ, туох наадатыгар ыйыталаһаҕын?“ – диэн кэлин да сүгүн кэпсээбэтэх эбит.
Софроновтаахха кыстыы олордохпутуна 1952 сыллаахха саас иним Вячеслав төрөөбүт. Ол сайын бүтүүтүгэр кырдьаҕас ыалга кыһыл оҕолоох дьиэлэнэ көспүт эбиппит. Күһүөрү биирдэ Георгий Прокопьевич, үөлээннээҕэ туох усулуобуйаҕа көһөн кэлэн олорорун көрө диэн олорор дьиэлэрин кэлэн көрбүт. “Маннык усулуобуйаҕа оҕо да оҕо буолуо, киһи да киһи буолуо суох. Миэхэ дьиэлэнэн олоруҥ”, – диэн аҕабар көһөр гына эппит. Техникум дириэктэрэ А.И.Романов Г.П.Башарин табаарыһа буолан өйөөбүт. Биһигини олордорун иһин киниэхэ икки массыына таас чоҕу отторго бэрдэрбит. Георгий Прокопьевич бэйэтэ биир массыына чоҕу булбут – онон кыстыыр оттуктаммыттар. Онон үс оҕолоох дьонум Башариннарга көспүттэр. Саха тыйаатырын кэннигэр Каландарашвили уулуссатын, бадаҕа, 16-с нүөмэрэ быһыылааҕа диэн ийэм мунаарар. Уруккута Манньыаттаах уолун дьиэтэ үһү дииллэр эбит. Ийэм көрдөҕүнэ, олорон кэлбит дьиэлэригэр холоотоххо отой дыбарыас курдук – 7 хостоох кыбартыыра. Георгий Прокопьевич Карл диэн оскуолаҕа үөрэнэр уонна Наташа диэн детсадка сылдьар оҕолорунуун, дьиэни уонна оҕолорун көрөн олорор балтыныын олороро эбитэ үһү. Кини ол дьиэ саамай улахан хоһугар биһигини олохтообут.
Эдьиийим Маша уонна Карл биир оскуолаҕа үөрэммиттэр. Наташаны, детсада аҕам техникумнуур суолугар баар буолан, сарсыарда кини илдьэр эбит. Киэһэтин кинини детсадыттан Георгий Прокопьевич балта ылара үһү.
Бу дьиэ иккис кыбартыыратыгар И.Ф.Ахчаҥныырап дьиэ кэргэниниин олорбут эбит. Ийэм Ахчаҥныыраптан наһаа куттанарын кэпсээбит. Мээнэ кииримэҥ-тахсымаҥ, ааҥҥытын аһаҕас хаалларымаҥ диэн ааннарын хатана сылдьар, мээнэ улаханнык кэпсэппэт, саҥарбат эбиттэр. Арай Георгий Прокопьевич эрэ киниэхэ кыһаммат курдуга үһү.
Ол үлүгэрдээх суостаах-суодаллаах, киһи куттанар киһитэ кимий? Ону интернет ситимиттэн булан быһаарыахха. Ахчаҥныырап Иван Федотович (1913-2000) диэн уруккута Саха АССР НКВД оперативнай отделын үлэһитэ, Аҕа дойду сэриитигэр СМЕРШ диэн контрразведка оһуобай отделын сотруднига, 1953 сыллаахха МВД миниистирин солбуйааччыта, 1954-56 сс. Саха АССР КГБ бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта. Полковник. Кинини репрессия кэмигэр хаайыылаахтары, ол иһигэр П.А.Ойуунускайы, К.К.Байкаловы, Н.Д.Кривошапкин-Субуруускайы о.д.а. эрэйдээн доппуруостаабыт диэн буруйдаан суруналыыстар И. Николаев, И.Ушиницкай ааспыт үйэ 90-с сыллар саҕаланыыларыгар “Центральное дело” диэн кинигэ таһаарбыттара. Ону Ахчаҥныырап “клевета” диэн 1995 сыллаахха сууттаһан, доппуруостааһыҥҥа кыттыбыт следователлар испииһэктэригэр кини ааттамматаҕын архыып докумуоннарынан уонна ол кэмҥэ комсомол обкуомугар үлэлээбитин дакаастаан кинилэри кыайбыт эбит.
Ол гынан баран, Г.П. Башарины Москваҕа күрүүрүгэр УВД транспортнай отделыгар билиэт буларга көмөлөспүтүм диэн суукка кэпсээбит. Кэнники, хас да сыллааҕыта, алҕаһаабат буоллахпына “Киин куорат” хаһыакка, Дьокуускай куорат урукку мээрэ А.А.Томтосов И.Ф.Ахчаҥныырап туһунан улахан ыстатыйаны таһаарбытын аахпытым. Онно туран, аны А.Ф.Ахчаҥныырап Г.П.Башарины табаарыһым этэ, биир дьиэҕэ олорбуппут уонна кинини бэйэм пароходка олордон күрэппитим диэн кэпсээбитэ диэбит. Онон А.Ф.Ахчаҥныырап туох киһитин быһааран биир тылынан этэр уустук.
Г.П.Башарин 100 сыллаах үбүлүөйүгэр 2012 сыллаахха төрөөбүт алааһыгар Чыадыҥаҕа Мэҥэ таас туруоруута буолта. Онно Москваттан кэлэ сылдьар кыыһа Наталья Георгиевна тыл этэригэр И.Ф.Слепцов Георгий Прокопьевиһы Москваҕа 1952 сыл олунньу ый 29 күнүгэр бэйэтин пааспарынан билиэт ылан күрэтэн, улахан хорсун быһыыны оҥорбутун дакаастыыр докумуон булбутун туһунан кэпсээбитэ уонна улахан махталын Иннокентий Филиппович оҕолоругар, сыдьааннарыгар тиэрдибитэ.
Г.П.Башарины Москваҕа күрэтэргэ кимнээх улахан көмөнү оҥорбуттарын туһунан, мин көрдөһүүбүнэн, история наукатын кандидата Н.Г.Башарина ахтыытын ыытта. Ол улахан ахтыыттан күрэтиигэ сыһыаннааҕын хайдах нууччалыы суруллубутунан манна аҕалыым.
“Башаринское дело”
…Мой отец Г.П.Башарин всегда с благодарностью помнил о тех, кто ему помогал в тяжёлом 1952 году. Среди них был Иннокентий Филиппович Слепцов.
Спустя десятилетия, зная ужасы сталинских репрессий и обстановку 50-х годов, понимаешь нравственность, человечность, смелость поступков и действий тех людей, которые смогли противостоять репрессивной машине тоталитарной системы.
Во многом благодаря смелой морально-нравственной позиции друзей, земляков, их помощи мой отец остался жив и смог продолжить свою научную и общественную деятельность, внеся немалый вклад в историческую науку.
10 декабря 1951 года в газете «Правда» была опубликована статья С.Борисова, А.Суркова, Л.Климовича, которая сыграла главную роль в одной из самых спорных проблем якутской истории – культурного наследия якутского народа.
6 февраля 1952 года вышло постановление бюро Якутского обкома ВКП (б) «О буржуазно-националистических извращениях в истории якутской литературы», которое исключило Башарина из партии, лишило работы и поставило перед ВАК СССР вопрос о лишении его учёных степеней и званий. Таким образом, бюро обвинило Г.П.Башарина в буржуазном национализме. Башарин вернулся домой раздавленный, убитый. Его горе разделил с ним его друг Иван Михайлович Романов, который ждал его один до глубокой ночи. Обычно после таких «Постановлений» следовал арест. Друзья решили не дожидаться, бежать в Москву, искать правды и помощи, как уже было в октябре 1937 года и в августе 1943 года.
Иван Михайлович отправился домой собирать деньги на дорогу, а Георгий Прокопьевич стал думать, кого привлечь для приобретения билета и посадки его в самолёт. Выбор пал на Иннокентия Филипповича Слепцова. Земляк, сыланец, слушатель средней школы по подготовке председателей колхозов, секретарь партийной организации школы, с которым можно организовать связь через Кыдану Ивановну Платонову, преподавателя русского языка и литературы в этой школе. Задачей Слепцова было приобретение билета до Иркутска на своё имя. 29 февраля 1952 г. по билету на имя Слепцова И.Ф. состоялась регистрация на самолёт, Иннокентий Филиппович сопроводил Георгия Прокопьевича до самолёта, проследил посадку его в самолёт и вернулся на вокзал.
Задачей Георгия Прокопьевича было прилететь в Иркутск, пройти там перерегистрацию Слепцова на Свердловск, сесть в самолёт и выйти со всеми в Свердловске. А там на вокзале уже по своим документам должен был купить билет на Москву. В операции Якутск-Иркутск-Свердловск-Москва участвовал также С.Г.Денисов. Его задачей было сопровождение Георгия Прокопьевича до Москвы, взять документы И.Ф.Слепцова и доставить их в Якутск…
…Говоря об участии и помощи Иннокентия Филипповича, надо особо подчеркнуть тот факт, что 1946-48 годах он был председателем Сыланского сельсовета, а в 1948-50 годах – председателем колхоза им. «Энгельса», что вызывает еще большее восхищение его смелой принципиальной позицией, ибо на кону была сама жизнь. Можно было потерять все…
Бу ахтыытынан Наталья Георгиевна мин аҕам Георгий Прокопьевич Москваҕа күрүүрүгэр бэйэтин пааспарынан билиэт ылан көмөлөспүтүн туһунан кэпсээннэр көннөрү сымыйа үһүйээннэр буолбакка, дьиҥнээх хорсун быһыы буоларын уонна бу күрэтиигэ А.Ф.Ахчаҥныырап туох да сыһыана суоҕун дакаастаата.
Ити кэмҥэ, төһө да өрөспүүбүлүкэтээҕи партия обкуома “буржуазнай национализмҥа” Г.П.Башарины буруйдаан репрессиялыырга соруммутун да иһин, саха норуотун үгүс чулуу дьоно кинини өйөөбүттэрэ, көмүскэспиттэрэ. Ол да иһин уодаһыннаах репрессияттан, өлөр өлүүттэн Георгий Прокопьевиһы быыһаан ыллахтара уонна кини научнай үлэлэрин салҕаан история наукатыгар улахан кылаатын киллэрэригэр кыаҕы биэрдэхтэрэ.
Манна Н.Г.Башарина уонна ийэм М.С.Новгородова кэпсээннэринэн бу күрэтиигэ репрессияттан куттаммакка, доҕордорун туһугар олохторун да толук биэрэргэ бэлэм хорсун-хоодуот дьон кимнээх буолаллара үгүстэрэ чуолкайданна. Ол курдук, Георгий Прокопьевич доҕотторо – И.М.Романов, А.И.Романов, С.Г.Денисов, И.Ф.Слепцов, К.И.Платонова уонна, хомойуох иһин, аата биллибэтэх Верховнай Сэбиэт үлэһитигэр тиийэ көмөлөспүт эбиттэр!
Улуу учуонайбытын Г.П.Башарины быыһаан саха норуотун иннигэр улахан үтүөнү оҥорбут хорсун дьон ортолоругар биһиги аҕабыт И.Ф.Слепцов ааттанарыттан биһиги – биир дойдулаахтара, оҕолоро – үөрэбит уонна киэн туттабыт.
Хаартыскаҕа: “Колхозтар председателлэрин бэлэмниир Якутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын орто оскуолата (1949-1958 сс.)”, 1995 сыллаахха Дьокуускайга тахсыбыт кинигэттэн. Ортоку турар оскуола дириэктэрэ А.И.Романов. Ортоку олорор оскуола партийнай тэрилтэтин сэкэрэтээрэ И.Ф.Слепцов.
Николай СЛЕПЦОВ-Сылык.
