Репрессия кэминээҕи НКВД үлэһиттэрин барыларын биир халыыпка уган, кинилэр тустарынан соччото суох өйдөбүл тэнийбитэ быданнаата уонна, арааһа, бар дьон өйүттэн сотуллара билигин да ыраах быһыылаах.
Бу чааһыгар сороҕор биһиги биирдиилээн чиэһинэй дьоммутун күлүккэ хаалларан аһары барабыт дуу… Холобур, оччотооҕу архыып үлэһиттэрин. Өрүү саһарбыт эргэ докумуоннары бэрийэ олорон миэхэ араас санаа-оноо охсуллан ааһар ээ…
Семен Андросов Москванан, Ленинградынан үөрэммит кэмигэр ордук Саха сириттэн тиийэр суруктары бырахпакка кичэллээхтик уура, харайа сылдьыбыта киһини сөхтөрөр. Бука, дойдутун наһаа аҕыннаҕына ылан ааҕан уоскуйара эбитэ буолуо. Онтон иккис өттүнэн кини тугу эрэ ырааҕы өтө көрбүт, инникитин түүйбүт курдук. Оннук да буолан таҕыста. Бу суруктар күн-дьыл өксүөнүн этэҥҥэ туораан билигин да туһалыы сыттахтара.
Аҕыйах хонуктааҕыта дьэ бу хараллан сытар кумааҕылар быыстарыттан 172 нүөмэрдээх сурук көстөн соһутта. Өйдөөн көрдөххө, хас докумуон аайы харандааһынан маннык бэлиэтээһин (нүөмэрдээһин) баар, туһугар дьэ кытаанах ирдэбил. Соһуйуом быатыгар бу сурук ааптара Саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствотын төрүттээччи, кэнники Саха АССР народнай худуоһунньуга буолбут Иван Васильевич Попов эбит.
Кини хантан сыдьааннааҕын түөрэн көрдөххө, аҕата Василий Степанович Попов (1850-1925) төрүттэрэ Рязань губерниятыттан силис тардаллар. Кинилэр Алясканан эргийэн Саха сирин булбуттар. Онтон ийэтэ Капитолина Димитриановна Попова (1852-1925) өбүгэлэрэ Арассыыйа арҕаа уһугуттан илин Сибиири уҥуордаан, Байкал киэҥ истиэптэрин туораан хаар-муус дойдутугар кэлэн олохсуйбуттар.
Дьэ ити араас омук хаана буккуспут Иван Васильевич Попов (1874-1945) сахаларга ыар содуллаах уоспа дьыл – 1874 сыллаахха Таатта Чөркөөҕөр төрөөбүт. Кини оччотооҕуга инники өйдөөх-санаалаах, үтүө майгылаах ыал оҕото хайы-үйэ уон саастааҕар (1884 c.) Дьокуускайдааҕы духуобунай училищеҕа, салгыы духуобунай семинарияҕа үөрэммит. Онтон үп мунньунан, ыра баҕа санаатын толоро, уруһуйдуур идэтин сайыннара И.В.Попов 1903 сыллаахха Санкт-Петербурга айанныыр. Онно тиийэн улуу И.Е.Репин үөрэнээччитэ А.В.Маковскай диэн нуучча аатырбыт худуоһунньугун чааһынай мастарыскыайыгар уһуйуллар. Онон Иван Васильевич бэйэтин кэмигэр сөптөөх билиини, сайдыыны балачча сомсон ылбыт киһи.
Аны бу сурук туохтан төрүөттэнэн суруллубутуй? Бэрт кыра түбэлтэ сылтах буолбут. 1926 сыллаахха Семен Мефодьевич Кочкин, кэнники Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Ленин уордьанын кавалера буолбут, соҕуруу Хара муора биэрэгэр сынньанан баран дойдутугар төннөн иһэн аара Москваҕа тохтоон, таарыччы үөрэппит уолун Сеня Андросовы көрсүбүт. Сиэнньэ оччотооҕуга киин сиргэ Москваҕа скульптор идэтигэр үөрэнэ сылдьара. Арахсалларыгар уолчаан С.Кочкинынан, Уолбаҕа уруһуйга уһуйбут учууталыгар Иван Васильевич Поповка махтанан, сэдэх французскай харандааһы (карандаш Фабера) кэһии ыыппытын аҕалан туттарбыт. Мантан Иван Васильевич олус үөрбүт уонна ис сүрэҕиттэн махтанан тута хардарбыт. Бу үчүгэйин, бу култууратын көр!
Хомойуох иһин, мантан ордук туох да эбии сибидиэнньэ көстүбэтэ. Арай бу сурук бүтүүтүгэр И.Попов уруһуйдууругар туттар араас өҥнөөх кырааскалары үлэспитинэн сылыктаатахха, балачча өр кэмҥэ сибээстэрин быспатах быһыылаахтар. Мин санаабар, Сэмэн ытыктыыр учууталын көрдөһүүтүн быһа гыммакка киин сиртэн төһө кыайарынан хаайыллыар диэри хааччыйа олорбут буолуон сөп. Дьэ бу Иван Васильевич Попов 1926 сыл от ыйын 27 күнүгэр тус илиитинэн нууччалыы суруйбут суруга Семен Андреевич Андросов архыыбыгар 172 нүөмэринэн хараллан сытар.
Иван НЕЛУНОВ.
Хаартыскаҕа: Иван Васильевич Попов Санкт-Петербурга. 1913 c.
