Доллар61.32 Евро75.65
-1 °С
Аватар пользователя admin
admin 14:36 в 11.04.20180 16

Эриһэн ылбытым да...

Эмискэ уһукта биэрдим... Салгыы утуйаарыбын араастаан мөхсөн көрдүм да, туһа тахсыбата. Чэ, кэбис, ону-маны ырытан-санаан көрүөххэ оччотугар. Сарсыҥҥы күҥҥэ туох күүтэрин эҥин санаамыах... Ааспыт кэмнэрбэр, күннээн-күөнэхтээн биэрбит күннэрбэр төннүөх!

Тоҕо “маҥнайгы таптал” дииллэрэ эбитэ буолла? Ол аата иккис, үһүс... таптал диэн баар буоллаҕа дуу? Ким билэр, чэ, хас киһи баар да оччо санаа диэбит курдук быһыылаах. Мин биир бэйэм сөпсөспөппүн, биирдэ таптаатыҥ да үйэ-саас тухары СОҔОТОХ ТАПТАЛ диэн хаалыахтаах дии саныыбын.

 

Ол курдук, мин СОҔОТОХ ТАПТАЛБЫН хаһан, ханна, хайдах көрсүбүппүн кэпсиим.

Оо, оҕо саас!.. Төннүбүт киһи баар ини даа! Оччолорго мин 16-лаах уолбун. Ол эрээри бэйэм саастыы уолаттарбыттан улахан буолан көстөрүм, ити сааспар санаабар улааппыт киһилии сананабын. Түүннэри сүтүү, уулусса кээмэйдээһинэ, араас дьаллыгы батыһыы, сутурук кыһыйда да харах далыгар түбэспити сырбатыы... Билигин киһи эрэ күлэ саныыр эбит. Бэйэм араас тыа сиринэн олоро сылдьан үөрэммитим, аймахтарбынан мээчиктэнэрим. Арай, ол биир дэриэбинэбин адьас умнубаппын, субу харахпар көстөр. Онно мин кинини бастакыбын көрбүтүм...

Саас кэлэн, уулусса мээрэйдээһинэ буолла. Дьон-сэргэ да элбээбит, каникул буолан кэлии оҕо бөҕөтө. Арай уолаттарбынаан тураахтар курдук олбуорга кэчигирэһэн олордохпутуна билэр кыргыттарбыт кэллилэр. Олор быыстарыгар мин билбэт кыыһым баар, симик баҕайы. Испэт-табахтаабат. Хата, кыбыста санаатым, мин оҕонньор курдук сотору-сотору бусхат да бусхат. Тоҕо эрэ кыбыстаммын кинилиин айах атан кэпсэппэтим.

Ол кыргыттарбытынаан наар көрсөр буоламмыт, кинини күн аайы көрөбүн. Кэлии кыыс эбит, каникулугар сынньана кэлбит. Кини барара чугаһаата, мин ыксаан бардым. Соччо кэпсэппэтэрбин да, суохтуурум буолуо эҥин дии санаатым. Чэ, бээ, тугум быстан түһүө баарай диэммин быһаарыныы ылынным! Бүгүн эбэһээт кэпсэтэбин, дьиэтигэр атаарабын, онтон туга-ханныга көстөн иһиэ буоллаҕа.

Хаһан да өр сиэркилэҕэ көрүммэтэхпин көрүннүм быһыылаах. Субу ааһан иһэн көрүнэбин, сити кэлэн иһэн көрүнэбин. Хата, сиэркилэм бэйэтэ сылайда быһыылаах. Сыт-сымар тупсарынан баран бэрт ыксаллык уолаттарбын буллум. Били кыргыттар хаһан кэлэллэрий диэн, сымыйанан аат эрэ харата ыйыппыта буоллум.

Кэтэспит омуммар наһаа өр буолбут курдуктара. Кэлбиттэригэр кыыспын уоран хараҕым кыырытынан көрө-көрө астын да астын! “Туох буолбут кыыһай, күнүн аайы тупсан иһэр курдук буоллаҕай саатар?” – диэн испэр саныыбын. Саҥам-иҥэм ол күн элбээтэ. Мин да болҕомто хататтарыахпын баҕардаҕым дии. Уулуссанан хааман иһэн, ханна эрэ тохтоон кэпсэттэхпит аайы кыыһым аттыгар буола сатыыбын, кыра-кыралаан чугаһыыбын. Оо, онно биир табаарыспын олох кырбаан кэбиһиэхпин баҕарбытым! Киириилээх-тахсыылаах уол буолан, ол кыыспын таах санаатаҕын аайы кууспута буолар-хайыыр. Хата, кыыһым соччо сөбүлээбэтин көрдөрдө. Һуу, мин онно төһөлөөх үөрбүтүм буолуой?! Дьол курдук этэ.

Кыыспын Чыычаах диэн ааттыым. Дьиҥ аатын эппэппин. Кыыспыттан ону-маны ыйыппыта буолбутунан бардым, атаакабын саҕалаатым. Аны киниэхэ кэлэн тугу саҥарыахпын да билбэт буоллум. Соччо элбэҕи кэпсэппэтибит даҕаны. Дьиэҕэр атаарабын дуо диэбиппэр, кыыһым хата истиҥ баҕайытык мичээрдээт сөбүлэстэ. Наһаа да кыраһыабай эбит санаатахха... Эгэ кыбыстаммын илиититтэн эҥин сиэтиэм баара дуо. Кэккэлэһэ хааман дьиэтигэр атаардым. Сарсын көрсүөх буоллубут!

Дьиэбэр сүүрүү былаастаах тиийээт, ороммор сытан эрэ кинини эрэ саныыбын. Хаһан сарсын буоларын күүтэбин, акаары курдук мичээрдии сытан эрэ утуйан хаалбыппын.

...Оо! Сарсыарда буолан хаалла дии. Түүлбэр көрүөм диэн баҕа санаалаах утуйбутум даҕаны, көрбөтүм. Онто да суох кынаттанан, олох тэйиэккэлии сылдьабын.

Эбиэккэ эбэм сылаас аһылыгын сиэн мотуйа олорон түннүгүнэн көрбүтүм, Чыычааҕым биир кыыстыын ааһан иһэр эбит! Чэйбэр чачайа сыһа-сыһа, ыксаан аспын аҕыйахта харбыалаат таҥаһым үрдүгэр түстүм. Ыраахтан кэнниттэн эккирэтэн тиийдим.

Үөрбүтүм наһаа көстөр быһыылаах. Улыбка до ушей буолан хааллым. Хата, кыбыстыбытым син аҕай ааста. Күлэн-үөрэн, ардыгар мэниктээн да ыллыбыт. Подругата мэһэйдэтэр быһыылаах да буоллар, миэхэ синэ биир. Кыыһырбыт дуу, өһүргэммит дуу курдук туттан: “Мин бардым, сылдьар сирим элбэх”, – диэн барда. Чыычаахпынаан иккиэн сэлэһэн, бэйэбит туспутунан син биллибит. Чыычааҕым 18-н туолбут эбит, быйыл оскуолатын бүтэрэр. Быраас буолуом эҥин дии-дии ыраас баҕайы харахтарынан көрөн кэбиһэр. Ол аайы мин дьолум үксүү турар. Хата, балыскын диэн сирбэтэ.

Халлааммыт хараҥарбыт, киэһээҥҥи аһылык да умнуллубут. Чыычаахпын дьиэҕэр атаарыам диэммин туруорустум. Сиэтиһэн уулусса устун аа-дьуо хаамыстыбыт. Бу күн бүтүөн адьаһын баҕарбатаҕым! Кыыһым дьиэтин уота сандааран турара көһүннэ. Чэ, хайдах гыныахпыный... Дьиэтигэр кэлэн баран киллэрбэккэ туруом дуо? Онто да суох таһырдьа күнү быһа сырытыннаран тоҥордоҕум да буолуо. Иэдэһиттэн сыллаат: «Киэһэ тахсаар, кэтэһиэм!» – диэт дьиэм диэки бардым.

Киэһэ төһө кыалларынан кэтэһэ сатаабытым. Туох да сибикитэ биллибэтэҕэ. Сарсыныгар истибитим, дойдутугар сарсыарданан барбыт үһү. Мин онно өйдөөбөтөҕүм, саатар сурук дуомун хаалларыаҕын эбэтэр илдьит дуу? Суох! Кини ол курдук сүппүтэ.

Кэлин дьүөгэ кыыһа эппитэ: “Атын кыыстыын сылдьыбыккын билбитэ”, – диэн. Оттон мин Чыычааҕы саныырым курдук саныырым. Кинини эрэ көрүөхпүн баҕарарым. Түүлбэр кытары киирэн сордуур этэ. Умнарга туруммутум. Син дьоҕойон умнубутум ээ...

Ол эрээри дьылҕабыт иккистээн көрсүһүннэрбитэ! Ол устудьуоннуур кэмим бастакы сылыгар, Саҥа дьыл үгэнигэр этэ. Оскуолабын бүтэрэр сылбар эбээм анараа дойдуга аттаммыта. Ол иһин ханна да барбакка куоракка хааларым. Саҥа дьылбын эмиэ онно көрсөрүм.

Уолаттарбынаан күүлэйдии ахан сылдьарбыт. Кыргыттары кытары билсии бөҕөтө буоламмыт, күммүт таах ааспат эбит дии саныы олорон, кинини көрө биэрбитим! «Кыталыктыы кынталдьыйан аттыбынан ааспыта» диэн ону этиэхпин сөп. Ырыа улаханнык иһиллибэт сиригэр баран телефоннаһа турара. Тоҕо эрэ чугаһыахпын толлубутум. Уолламмыта буолуо, миигин көрөн үөрүө суоҕа диэбит курдук санаалар хам баттаабыттара. Аһыы утах да киирбэт буолла. Кинини эрэ маныыбын, кэтиибин. Эчи тупсубутун! Хаамардыын-сиимэрдиин барыларыттан ураты курдук. Үҥкүүлээн бардаҕына санаабар күүстээх аҥардар бары кинини эрэ көрөр курдуктара, билсиһэ сатааччылар да көстөллөрө. Мин кэм туормастанан баран олоробун.

«Чэ, туран бары үҥккүлүөх!» – диэппин кытары, ону эрэ кэтэспит дьон курдук бары сулбу ойон туран танцполга тиийдибит. Чэ, саатар кини хараҕын далыгар көстөн ааһыахха буо диэммин, тиритэ-хорута үҥкүүлээтим. Ол тухары кини аахайбат. Ол эрээри харах-харахха көрсөн ыллыбыт. Киинэҕэ курдук ө-өр баҕайы таалан туруохпут дии санаабытым ханта-ан... Киһим кынчарыйан кэбистэ.

Дьэ, кырдьык санааҕа ыллардым. Ити аата билбэтэ дуу эбэтэр кэпсэтиэн баҕарбатын бэлиэтэ дуу? Кыһыйдым-абардым аҕай! Күнүүлэтэ сатаан биир кыыһы кууһа-кууһа үҥкүүлээн саайдым. Суох, туһа суох! Киһим мин диэки көрбөт даҕаны. Кыһыйбыт санаабар аны аһыы утах куттан бардым. Тоҕо эрэ итирдэҕим аайытын миэхэ кыаҕым-хорсунум киирэр. Тулуйбатым, киниэхэ утары тиийэн кэллим.

«Привет!» – диэт мичээрдээбитэ буоллум. Киһим: «Привет, аһа», – диэт тэһэ көрөн баран, тугу да өйдөөбөтөхтүү көрөн баран олорор. Кырдьык, билбэтэх быһыылаах. Ол санаа өссө куһаҕан этэ. Мин кинини бу сыллар тухары ахта-саныы сылдьыбытым. Оттон кини миигин билбэт даҕаны!

– Хайа, билбэтиҥ да?

– Билэн, конечно. Хайыы сылдьаҕын? – диэтэ, ыйытыахха эрэ диэн.

– Оттон хайыы сылдьыахпыный? Бырааһын-ньыктыы сырыттаҕым дии, эн курдук. Арба, Саҥа дьылынан!

– Аа-а... Эйигин эмиэ! Чэ, биһиги бардыбыт. Пока! – диэт хомунан барда.

Итинник гыналларын абааһы көрөбүн, олох кытарыахпар диэри ньиэрбинэйдээтим. Хайыахпын да булбакка оннук кинини кэтээн турдум. Ол таҥаһын ылан таҥнан эрэр... кимниин эрэ телефонунан кэпсэтэр. Таҥынна... таһырдьа тахсан барда. Мин диэки көрөн да ылбата. Дьаабы! Эмиэ куоттардым. Эмиэ хас сыл маннык муҥнанабын?! Тоҕо тугу да быһааттарбатым, тоҕо мин киниэхэ сыһыаммын эппэтим? Маннык сатаммат диэт, кэнниттэн сүүрэн таҕыстым. Таксига олорон эрэрин көрөөт дьэ кырдьык ыксаатым. Нэһиилэ баттаһан тохтоттум.

– Баһаалыста, кэпсэтиэх, – диэтим.

– Ол тугу? Биһиги ыксыыбыт ээ.

– Саатар телефонуҥ нүөмэ-рин биэриий, – диэн көрдөстүм.

Кини олох атыыр аккаас биэрдэ! Эбиитин кыргыттара массыына аанын арыйа-арыйа ыксат да ыксат. Үчүгэйбинэн көрдөһө сатаан бараммын ньиэрбинэйдээн, ыксатар кыргыттарыгар хаһыытаан саайдым:

– Б..., зае... с..и! Бэйэҕит бара туруҥ!

Кыыһым айаҕын эрэ атан хаалла, кыргыттара ону истээт таах маат-куут бөҕөтүн түһэрдилэр. Аны кытаанах этиһии буолла. Кыыспын окумалыттан тутан баран турабын, олох ыыппаппын, ытаһыы-соҥоһуу эҥин барда быһыылаах. Мин бэйэм дьонум кэллилэр, туох-хайдах буоллугут диэн ыйыталаһыы буолла.

– Б..., бу дьахталлары тутуҥ эрэ. Зае...! – диэт кыыспын туппутунан тэйиччи баран быһаарсан бардым.

Киһим ыыт да ыыт диэн утарылаһа сатыыр, саайталыыр эҥин.

– Короче, телефонуҥ нүөмэ-рин биэрдэххинэ ыытыаҕым. Баһаалыста биэриий, – диэн көрдөстүм.

– Тоҕо биэриэхтээхпиний ол мин эйиэхэ?! Биэриэхпин баҕарбаппын, итирик тураҕын батта!» – дии-дии хаһыытаата.

– Куруук итирик сылдьар буоллахпыный, – диэн өһүргэммитэ буоллум. – Баһаалыста, биэр. Сарсын эрийиэм. Кэпсэтиэхпит буоллаҕа дии.

– Уоллаахпын ээ.

Мин сирэйгэ бэрдэрбит киһи курдук таалан турдум. Онтон:

– Буоллун! Ыллахпына табыллар син биир, – диэн туох баар өһөспүн киллэрдим.

– Тоҕо ол? Атын кыыстан да ылыаххын.

– Атын наадата суох. Эйигин кытары кэпсэтиэхпин баҕарабын. Бу сырыыга туһэн биэриэм суоҕа, – диэн элэ-была тылбын эттим.

Өр да өр быһаарсан, син телефонун нүөмэрин биэрдэ уонна тоҥмут киһи быһыытынан сүүрэн хаалла. Ыларбын ылбыт киһи халлааҥҥа көтүөхтүү сананан, ол күммүн бэһиэлэйдик атаарбытым.

Сасыарда төбө ыарыыта буолан турдум. Өлөттөрөөһүн кытаанах! Хайдах дьиэбэр кэлбиппин да өйдөөбөппүн, этэҥҥэ сырыттым ини оттон. Бээ, Чыычаахпар эрийэ сылдьыбыт киһи дуу? Чэ, маҥнай суунуохха-тарааныахха буоллаҕа дии. Утуйа сытар дьоммун туруорталаан, дьиэлэригэр ыыталаатым-хайаатым. Дьиэ-уот хомунан, киһи-хара буолан, аһаат-сиэт эрийэргэ сананным. Оо, дьэ, туох диэбит киһи?.. Бэҕэһээ саатар наһаа дьаабыламмытым дии, кыбыстыыта да бэрт!

Дьэ, утуйар саҕана биирдэ туох диирбин соппутуойугар диэри толкуйдаан бараммын, долгуйа-долгуйа эрийдим. Өр да өр ыҥыттаран баран ылла. Ким буоларбын истээт трубкатын ууран кэбистэ!.. Бастаан сибээс быһынна быһыылаах диэммин аахайбатым, иккистээн эрийдим. Ылбат, уопсайынан, кэпсэтиэн баҕарбатын биллэрбитэ. Кытарыахпар диэри кыһыйдым! Хаһан да ким да миигин маннык гына илигэ. Түһэриэҕин түһэрдэ дии санаатым, тэпсиллибит киһи курдук сананным. Өр да өр толкуйга-санааҕа ылларан баран, биир түмүккэ кэлбитим: “Туора көтө сырыт! Син биир ситиһиэм!” – диэн.

Билэргит курдук куорат кыра, кинини була сатаатахха булар буоллаҕым. Билэр дьонум нөҥүө информацияны син буллум, ханна олорорун да биллим. Хата, уола суох үһү. Смс нөҥүө атаакалыы сатаатым. Көрсүөх да диибин, туох баар албаспын барытын туһана сатаатым. Олох иннин биэрбэтэ баара! Биллэн турар, наһаа күнү супту кинини эрэ саныы-саныы сыттыкпар сыппат этим.

Добуочча кэм ааспытын кэннэ атаспынаан тачкалыы таҕыстым. Арай үс кыыс куоластыы туралларыгар тиийдибит. Хайдах, туох дьүһүннээхтэрин көрүтэлээтим уонна кинини көрө биэрдим. Атаспар элбэҕи саҥарбакка, олортоо диэтим.

Кыыһым миигин көрбөтөх буолан олоруста быһыылаах. “Дракоҥҥа диэри илтэрэллэр үһү. Киирэн таах күлүү-салыы бөҕөтө буоллулар. Тугу эрэ кэпсэтэллэр да кэпсэтэллэр. Мин ол олорон дьээбэҕэ смс-тыахха буо диэммин, “привет” диэн ыыттым. Кыыспар смс кэлбитэ иһилиннэ, ону аахта. Кыргыттара кимий да кимий дии түстүлэр. Кыыһым онуоха: “Ээ, биир акаары”, – эрэ диэтэ. Куһаҕан буола сыстым! Нэһиилэ тулуйан олордум. Кыыһырбытым ааспат да ааспат.

Онуоха атаспар эттим: «Атын сир диэки халый!». Атаһым өйдөөбөтөх сирэйин көрөн: «Ыраах соҕус илдьэттээр, биир кыыстарын кытары быһаарсыам», – диэн тугун-ханныгын быһаардым. Кыргыттарбыт кэпсэтэллэрин омунугар ханна-ханна тиийэн эрэллэрин өйдөөбөттөр быһыылаах. Уулусса диэки уот-күөс мөлтөөбүтүн көрөн баран ыксаатылар. Син паникалаатылар быһыылаах, ыһыы-хаһыы элбээн барда.

Мин били кыыспын аатынан ыҥырдым. Киһим миигин көрөн баран тоҕо эрэ уоскуйан хаалла. Билэр киһим баар эбит дии санаатаҕа буолуо. Тахсан кэпсэтиэх диэбиппэр киһим эмиэ өһөстө. Кыргыттара кыыспытын соҕотоҕун ыыппаппыт диэн чорбоҥноһуу бөҕөлөрө. Атаһым тулуйа сатаан баран: «Үчүгэйинэн таҕыс эрэ. Киириэххит буоллаҕа дии, кэпсэтэн баран», – диэтэ. Куттаммыт санаатыттан тахсыста быһыылаах.

Мин “акаары” дэттэрбит санаам өйбүттэн олох тахсыбат. «Акаары үһүбүн дуо мин эйиэхэ?» – диэн бардым. Кыыһым саҥарбат, баҕар кыбыстыбыта буолуо, ким билэр, кыргыттары. Өр да өр быһаарсыым түмүгэр кыыһым мичээр бэлэхтиирэ элбээтэ... Онно син чугаһаспыппыт, уруккубутун санаан эҥин ылбыппыт. Ким ханна тиийбитин эҥин сураһыстыбыт. Массыына иһигэр киирэн да баран кэпсэтиибит бүппэтэ.

Инньэ гынан бары бииргэ күүлэйдиир буоллубут. Куорат устун хатааһылаан, мэниктээн, сарсыарданан сылайан тарҕаһар аакка түстүбүт. Кыыспар “сарсын эрийдэхпинэ ылаар” диэтим эҥин. Олох ылыам да ылыам диэн тылын биэрэн, тахсан барбыта... Миигин эмиэ дьол кыыма кууспута. көтүөхпүн кынатым эрэ суоҕа. Дьиэбэр киирэн эмиэ кинини саныы-саныы утуйдаҕым дии.

 

Ол күнтэн ылата Чыычаахтыын көрсүһүүбүт син элбээбитэ. Мин киниэхэ сыһыаммын этиэхпин тоҕо эрэ наһаа толлорум. Эттэхпинэ тэйитиэ диэн саныырым, ол иһин маҥнай табаарыстыы сыһыаны оҥорон барбытым. Түүҥҥү куорат устун бииргэ күүлэйдиирбит. Иһэн-аһаан да бараммын киниэхэ чугаһыы сатаабат этим, санаабар наһаа харыстыырым. Кинини ытыс үрдүгэр илдьэ сылдьарым, ким эмит атаҕастыа эрэ кэрэх – сүнньүн тосту тэбиэх курдук сананарым. Ол сылдьан син ыйыталаһар буоллаҕым – хайдах-туох уолаттары ордороҕун диэн. Спортсменнары сөбүлүүрүн, чөл олохтоохтору убаастыырын эппитэ... Чэ, наһаа элбэҕи эппитэ, онто барыта миэхэ сөп түбэспэт курдуга. Хайдах эрэ санаам туһэн хаалбыта. Миигин көрбөт да быһыылаах диэммин кыратык бүк түһэн ылбытым эҥин.

Онтон “чэ, мин да туох да уратым суох, мин да үчүгэй буолуохпун сөп буоллаҕа” диэммин турунарга санаммытым. Оттон дьиҥэр бэйэм да соччо мөлтөҕө суоҕум. Табаҕы тарпат этим, иһэрин баҕас иһэрим. Чыычааҕым миэхэ ыра санаа курдук буолан, ол ыра санаабын ситиһэргэ туох да мэһэйдиэ суохтаах диэн, чөл олоххо турунан барбытым. Дьарыктанан-хайаан, атын интэриэс үксээбитэ. Тоҕо эрэ күүлэйдииргин тохтоттоххо доҕор-атас да көҕүрүүр эбит ээ. Үксүлэрэ күүлэй эрэ өттүнэн охтубуттара биллибитэ. Бэйэм бииргэ, эн-мин дэһэн улааппыт табаарыстарым эрэ хаалбыттара.

Син балачча кэм ааспытын кэннэ Чыычаахпынаан таксилыы таҕыстыбыт. Эйэ-дэмнээхтик ону-маны сэлэстибит эҥин. Мин онно киниэхэ билиниэхтээх этим, таптыырбын. Кэм мин уһатан-кэҥэтэн, тылым тахсыахча буолан иһэн тахсыбакка оннук дьаабылана сырыттым.

Арай суолга икки ыччаттар тураллара. Олорго тохтоон ханна баралларын ыйыталаһан баран, эппит сирдэригэр тиэрдэргэ сананным. Олордулар. Айаннаан иһэн билбиппит Чыычааҕым билэр дьоно буолан хаалыллар. Таах олох кэпсэтии бөҕө буоллулар. Бүтэһик уһугар уолаттар түһэллэрин саҕана кыыһым кинилэри кытары күүлэйдии барсыан баҕарбыт үһү! Туох диэхпиний мин?! Уолуктаан туран барыма диэбэт буоллаҕым дии. “Сөп, аһа”, – эрэ диэтим. Кыыһым оннук кинилэрдиин хаалла...

Дьэ дьиҥнээх ... эбиппин! Тобук да киһигин дии-дии бэйэбин дэлби мөҕүтүннүм. Бэйэм бэйэбиттэн кэлэйдим, киниэхэ да кыыһырдым. Сылдьан көр оччотугар диэммин сүтэргэ сананным.

Ол курдук киниэхэ сибээскэ тахсыбатаҕым. Син эрийээхтиир этэ ээ... Өһөспөр ылбат этим, суох да дэттэрэрим. Испэр син биир саныырым. Күүскэ ылларбыппын билэрим да. олох биллэрбэт этим. Сылдьыбытым курдук сылдьан бардым, эмиэ күүлэй, арыгы, араас дьахтар... Биир да кыыс кинини кыайан солбуйуо суох курдуга. Икки кыыстыын син уһун сыһыаны олохтуу сатаабытым эҥин, кыыстарын ылбыт буруйбар. Наһаа элбэҕи эрэйэр курдуктара, наар болҕомто көрдүүллэрэ. Таптаабат кыргыттарбар кыайан олох сыстыбат эбиппин. Ол иһин куруутун куһаҕаны оҥоро сатыырым – бэйэлэрэ кэлэйэн миигин быраҕан баралларын курдук. Син табыллыбыта. Билигин санаатахпына, дьон тапталынан оонньоотоҕум. Дьиҥэр, туох да куһаҕана суохтара. Мин буоллаҕына биир Чыычааҕы саныыртан соло булбат этим.

Оннук ускул-тэскил сылдьаммын биирдэ Чыычааҕым туһунан сурах иһиттим. «Ынырык күүлэйдьит кыыс... Барыларыгар сытан биэрэр... чэпчэки кыыс...» эҥин диэбит курдуктар. Оччолооҕу истэн бараммын бэйэм бэйэбиттэн кыбыһынным. Хайдах итинник кыыска иирдим?! Хайдах кини миигин сүүйэн ылла?! Абардым аҕай.

Бэйэм бэйэбэр бүгэн баран сырыттым. Кыһыыбыттан биир күн кытаанахтык арыгылаан бараммын, эрийэргэ сананным. Эбэһээт истэхпинэ эрэ хорсунум киирэр быһыылаах.

Эрийдим. Ылла, хардары приветтастыбыт уонна саҥата суох өр олордубут. Тылбын олох ыйыстан кэбистим. “Иһэн баран сылдьаҕын дуо?” – диэтэ. Мин нэһиилэ ыых эрэ диэтим. Куолаһын истэммин көрүөхпүн, кинилиин күлүөхпүн-салыахпын баҕардым. Туох-баар абарбытым барыта ааһан хаалла. Син биир таптыыр эбиппин дии санаат да, трубкабын ууран кэбистим. Смс-тыы сатаата эҥин. кэпсэтиэх диир-хайыыр. Мин хайдах эрэ кыбыстан хааллым. Ол оннук ааспыта.

Арай биирдэ биир санаа көтөн түстэ. Мин кинини “ситиһэн” бараммын биирдэ умнуох быһыылаахпын диэн. Кини миэнэ буолбатах. Баҕар ол үүйэ-хаайа турара буолуо диэммин, эмиэ атаакалыырга сананным. Тугуй да ол? Барыларыгар сытан биэрэр буоллаҕына, миэхэ да сыппат үһү дуо?! Ыларбын ылан баран быраҕан кэбиһиллиэ. Киһини сордообута да баар! (акаарыбар мин кинини таптыырбар кини буруйдааҕын курдук саныырым)...

Бу сырыыга “тыастаах” эрийбэтим, өйдөөх төбөбүнэн эрийдим. Кэпсэтэн төбөтүн үлтү булкуйан кэбистим. “Ханна сүтэ сырыттыҥ” диэнигэр “проблема бөҕөтө баара” эрэ диэн кэбистим. Дабаай, көрсөн бииргэ шоу-луох диэтим. Аҕынным эҥин диэн оонньоон-дьээбэлээн эппитэ эҥин буоллум. Дьиҥэр, аҕыннаҕым дии!

Кыыһым өһүргэнэн турда, шоу эрэ буоллаҕына наа-дыйаҕын дуо, ахтыбыт киһи нормальнайдык атын сиргэ ыҥырыах да баар эбит эҥин диэбит курдуктары дэлби кутан кэбистэ. Пахай, күүлэй өттүнэн табыллыбат эбит диэммин, хата бэйэм кыбыста санаатым. Бырастыылаһан бараммын “оччоҕо иккиэн көрсүөх” диэтим. Күүлэйдиэххэ-дьаарбайыахха, түүҥҥү куорат устун диэммин син тылын ыллым.

Общагатыгар көтүтэн тиийдим. Кэтэһэн олордум, кыыһым тахсан кэллэ.

Оо, көрбөтөҕум эчи ырааппытын! Санаабар дэлби тупсубут курдук. Харааччы иирэн хааллым, отой утары иҥнэ-иҥнэ сүүрэн тиийиэх эҥин курдук буолуталаатым быһыылаах. Киирэн олордо. Мин адьас акаары киһи курдук ырбайыахпынан ырбайан, ыбылы дьол кутаатыгар куустардым. Туох баар били куһаҕан санааларым ханна эрэ умнууга хааллылар. Наһаа да дьолломмутум! Саныы-саныы ытыах курдукпун эҥин диэххэ...

Дуоһуйа кэпсэттибит, ону-маны санаан кэлэ-кэлэ быарбыт быста сыһыар диэри күллүбүт. Таһырдьа ойон тахса-тахса хаарынан ыһыахтастыбыт. Таах били романтическай киинэҕэ курдук, индийскэй киинэҕэ курдук ыллаабатыбыт эрэ быһыылаах...

Инньэ гынан күн аайы күммүтүн бииргэ атаарар буоллубут. Үөрэнэн бүттэҕинэ тута көтүтэн кэлэн илдьэ барарым. Ол эрээри уураспат этибит. Подругаларын эҥин кытары билсиһиннэртээбитэ. Табаарыстарбытын мунньан шашлыгы кэһэппиппит, айылҕа оҕолоро буола түспүппүт. Ол сылдьан Чыычааҕым сотору-сотору сибис гынара: «Ити биир подругам эйигин астынан кэбиспит». Ону күлэн эрэ кэбиһэрим. Онтон итинник диирэ элбээн барда. Тыый, бу кыыс сыбааттыыр дуу хайдах дуу? Соруйан гынар быһыылаах.

Чэ, сыбааттаан көр, хайдах буолаҕын диэммин ол кыыһынаан шанстаһан бардым. Кууһан олорор буолбуппун бэйэм да билбэккэ хааллым. Кыыһым да сытыыта сүр. Мин уоран Чыычаахпын көрөбүн – олох да аахайбат. Көрөрбүн көрдөҕүнэ мэнээк мичээрдээн кэбиһэр уонна атыттары кытары кэпсэтэн барар. Уопсайынан, мин бу кыыһы олох интэриэһиргэппэт эбиппин, табаарыс эрэ курдук ылынар.

Өһөспөр ол подругатын кытары, төһө да баҕарбатым үрдүнэн, күнүүлэтэр санааттан сырыттаҕым дии. Ээ, өр буолбатаҕым, арахсыбытым. Чыычааҕым аны ханнык эрэ уолу астына көрбүтүн кэпсиир. Күнүүһүтүм диэн аны ынырык. Оо, дьэ, аны онтукабын кистии сатаан эрэй бөҕөтүн көрбүтүм.

Таптыыр киһигиттэн итинниги истэр куһаҕан да эбит. Эрэлим кыыма умуллан хаалыахтыы куттуура. Чыычааҕым миэнэ эрэ буолуон баҕарабын!!! Таах даҕаны кинини элбэх ыччат сырсара. Мин да табаарыстарым сирбэттэрэ көстөр этэ. Ханнык баҕарар түгэҥҥэ кинини ким эрэ сүүйэн ылыах курдук. Ону санаатахпына син ыксыыбын ээ. Арай кини миигин таптаабат, таах доҕор курдук эрэ ылынар буоллун? Оччоҕуна дьэ мин тобуктуубун, саат-суут! Атын кыыс эбитэ буоллар былыр үйэҕэ сылдьыбытым ырааппыт буолуо этэ. Син киирэн-тахсан, уол оҕото дэттэрэр киһи билигин кэлэн кыбыстан турбута баара...

Ээ, нафиг диэн бараммын подругатын кытары салгыы сылдьарга сананным. Буоларын курдук бары бииргэ сылдьарбыт, күүлэйдиирбит, сынньанарбыт. Онтон тоҕо эрэ ол сылдьар кыыһым (Вера диэн ааттаах) Чыычаахпар күнүүлээн барда. Киһи буолан син сэрэйэрэ буолуо, кинини ыҥырыахха диэтэхпинэ айдаан таһаарара: «Кинитэ суох сылдьыбаккын дуо ол?». Ээ, мин тулуйбаккабын арахсыахха диэбитим. Таптаабаппын диэн сирэйгэ эппитим. Оннук ытыы-ытыы ааттаһа сатаабытын ылымматаҕым. Тулуйар кыах суоҕа.

Дьэ, аны ол арахсыбыппытын Чыычааҕым истэн лекция бөҕөтүн аахпыта. Аны кэлин билбитим – Верам хат буолбут үһү. Чыычааҕым эйэлэһиҥ эҥин дии сатаабыта. Мин тута барытын оҥорон көрдүм... Чэ, сөп, мин кинини кэргэн ылыам. Оҕолонуохпут, оҕобуттан аккаастаабаппын, ону баҕас билинэбин. Онтон сыл-хонук ааһыа, таптаабат киһибиттэн түргэнник сылайыам. Туора хааман барыам, кини ону тулуйбакка ытыа-соҥуо, айдаарыа. Син биир бүтэһик уһугар арахсыы эрэ күүтэр эбит.

Ол иһин Вераҕа эрийдим.

– Алуо, Вера, привет! – диэн саҕалаат, туох-хайдах сылдьарын сураһан бараммын:

– Биллиҥ ини тоҕо эрийбиппин? – диэтим.

– Билэн, – диэтэ.

Мин өр уһата барбатым, оҕом миэнэ буоларын билинэбин, ол эрээри олохпун эйигинниин атаарыахпын баҕарбаппын, санаабар эрдэ курдук эҥин диэтим. Төрүүбүн диир буоллаххына туох баарынан көмөлөһүөм диэн санаабын эттим. Киһим өр саҥата суох олордо уонна:

– Сөп, чэ! – диэт ууран кэбистэ.

Һуу диэт, өрө тыынным. Салгыы тугу быһаарынар эбит диэн кэтэһэргэ сананным.

Кэлин сурах хоту истибиппинэн түһэттэрэр буолбут этэ. Онтон аны Чыычааҕым биир хайа эрэ уоллуун кэпсэтэ турарын көрбүттэр. Уолаттарбар тута ол уолу булаҥҥыт миэстэтин булларыҥ диэбитим. Соннук биир да уолу чугаһаппат этим. Аны санаатахха мөлтөх да дьон эбит.

Чыычааҕым миигинниин кэпсэтэрэ аччаабыта. Кэлэйбит быһыылааҕа. Эрийдэхпинэ биирдэ эмэтэ ылар буолбута. Ньиэрбэм баранан аҕай биэрбитэ ол кэмҥэ! Тулуйа сатаан бараммын көрсөргө сананным. Үөрэҕин аанын айаҕар кэтэһэн турдум. Арай Чыычааҕым илэ бэйэтинэн эрийдэ: “Тугу гына тураҕыный? Кими күүттүҥ?” – диир. “Эйигин күүтэбин, хаһан бүтэҕиний? Кэпсэтии баар”, – диэтим.

Сотору кэминэн киһим таҕыста. “Бүгүн тугу гынаҕыный? Дьаарбайбаппыт дуо?” – диэтим. Маҥнай аккаастыы сатаата эҥин. Мин: “Олох кэпсэтии баар, барыстаххына этиэҕим”, – диэммин илдьэ бардым. Куорат устун хаамса-хаамса кэпсэттибит. Оруннаах кэпсэтии тахсыбатаҕа да буоллар, онно миэхэ кыра да наада этэ...

Онно-манна аһаан-сиэн бараммыт, күүлэйдии түһэн баран уопсайыгар атаара баран истим. Өрө тыынаат, биири этэрдээхпин диэтим. Кыыһым болҕойбут аҕай, таах да сэрэйбитэ буолуо... Уопсайын таһыгар кэлэн киниэхэ “эйигин таптыыбын” диэтим уонна буруйдаах оҕо курдук умса туттан турдум. Чыычааҕым эмиэ саҥата суох турда. Саатар тугу эмэ этиэҕин... Хорсуммун ыламмын саҕалаабыппын этэн бардым. Хаһааҥҥыттан кинини таптыы көрбүппүн, өр да көрбөтөх кэмнэрбэр хайдах буолбуппун... Чэ, уопсайынан, тугу саныырбын барытын сиһилии кэпсээн биэрбитим.

Ол тухары саҥата суох истэн баран турар. Тулуйа сатаан бараммын: “Миэхэ эн итинник саҥата суох истэн кэбиһэриҥ ыарахан баҕайы ээ... Хоруйу эрэйэрбин билэҕин дии?». Кылгастык эттэххэ, киһим толкуйданыам диэтэ уонна уопсайыгар киирдэ. Аны ол толкуйданарын күүтээһин баар ээ. Арай суох диэтин? Суох диэри толкуйданыам диэтэҕэ буолуо...

Чэ, итинник араас санаа киирдэ. Сарсыныгар телефон нөҥүө истимээри эмиэ уопсайыгар көтүтэн тиийдим. Ыҥыран ыллым. Киһим хата көрдөһүннэрбэккэ тахсыбыта. Ону сөбүлэҥин биэрбит курдук санаммытым.

Бииргэ сылдьан барбыппыт. Хас күнүн аайы кини аттыбар баар! Кинилиин бииргэ үөрэбит-көтөбүт! Дьоллоох да кэмнэр! Кинитэ суох күнүм тахсыбат. Кыра кэмҥэ көрбөтүм да ахтыһан барарбыт. Өр да оннук оскуола оҕолорун курдук сыллаһан, куустуһан сылдьыбыппыт... Төһө да кыыс буолбатаҕын биллэрбин син биир кинини убаастыырым, таптыырым... Ол иһин ити өттүгэр ыксаппат этим. Кини мин иннибинэ кимниин да сырыттын! Миэхэ бу кэмҥэ кини баара – биир үрдүк дьол, ситиһии буоллаҕа! Хаһан да сирэй-харах анньыбатаҕым. Кыыскын дуо диэн бэрэбиэркэ, ыйытык да суоҕа. Өр сылдьыбыппыт.

Онтон тоҕо эрэ киһим эмиэ тоҥуй баҕайы буолан хаалбыта. Көрсөрбүт эмиэ аҕыйаабыта, туох буоллуҥ диэтэхпинэ хардарбат. Туох сыыһаны оҥорбуппун толкуйдуу сатаатым да, тугу да тобулбатаҕым. Онтон биирдэ тулуйа сатаан бараммын сирэй сирэйгэ көрсөн: “Эт, – диэбитим, – киһини сордоомо”.

Кини эппит тылларыттан, этэргэ дылы, шок ылбытым! Оннугу эрэ кэтэспэтэҕим, таптаабаппын да диэтэҕинэ сөпсөһүөм этэ. ол гынан баран кини атыны эппитэ.

– Мин санаабар, эн өссө да эдэргин. сөпкүн күүлэйдии иликкин. Билэбин, ыал буолуоххун баҕараргын. Ол эрээри ыал буоллахпытына эн миигин буруйдуу сылдьыаҥ, сүгүн күүлэйдэппэтэҕиҥ диэн. Уонна эмиэ оннук быраҕан барыаҥ. Сөпкүн күүлэйдээн кэбис. Иккиэн оннук сылдьан ыал буолбатахпытына, эбэтэр эн кими да таптыа суохпун дии санаатаххына – хаһан баҕарар төннүөххүн сөп. Билигин “эйигин эрэ таптыыбын, таптыам” дииргэр итэҕэйбэппин, – диэбитэ.

Араастык мөккүһэ сатаабытым, барыма да диэбитим. Соннук «ытаппытынан» хаалларбыта. Дөйбүт киһи курдук сылдьыбытым.

Ол кэнниттэн хас да ыйы быһа эккирэтэ сатаабытым. Туһа тахсыбатаҕа. Ол иһин кинини тапталбын таҥнарбыт курдук санаан, эмиэ күүлэй олоҕор түспүтүм. Кинини ким да кыайан солбуйбатаҕа.

Дьиҥэр, санаабар эбитэ дуу... мин кыыс тугу саныырын, кыыһы хайдах гынан бэйэҕэр тардары эҥин билэр курдугум ээ. Барыларын иннин ылар этим... Оттон кини... Кини атын. Ураты. Аҥаардас харахтара сытар, киһини биир көрүүнэн абылыыллар. Кини тугу саныырын кыайан таайбатаҕым. Курдаттыы көрдөрбөт, киниттэн тугу баҕарар күүтүөххэ сөп. Ол оннуга миигин өссө тардара. Тарбаҕын төбөтүнэн ыҥырдаҕына сүүрэн тиийиэх курдукпун. Мин кинини кыайан ситиспэтэҕим. Ол кыһыылаах этэ – туттаран иһэн туттарбат...

Кырдьыгын эттэххэ, умна сатаабытым. Атын кыргыттардыын сыһыан эҥин олохтуу сатаабытым. Атыны таптыырбын билэн туран да сылдьыбыттара. Баҕар, таптыа дии саныыллара буолуо. Ол эрээри биири эттэхпинэ икки атахтыы куоталлара: «Билигин миигин кини (таптыыр кыыһым) кэл диэтэҕинэ мин туохтан да иҥнибэппин, тугу барытын умнан туран киниэхэ барабын!». Кэлэйэн дуу, эбэтэр туох да тахсыа суох эбит диэн арахсаллара. Сөп ээ, мин да итинник гыныам этэ. Албыннаан “эйигин таптыыбын” диэхпин сөп этэ, ону чиэһинэйим бэрт эбитэ дуу, албын сыһыаны утарарым дуу... Ол эрээри кыыһа суох кыайан сылдьыбат этим.

Чэ, ыарахан этэ. Кини эппитинии, сөппүн күүлэйдээбитим, сылайбытым. Арахсыспыппыт кэннэ уһун кэм ааспыта. Кинини сураһан билэрим, кимниин да сылдьыбат этэ.

Киһи аатыттан ааһа сыспытым. Онно-манна түбэһэн, сиэри таһынан көрүлээммин, төбөбүн хайа оҕустаран эҥин. Үөрэхпиттэн көтүөхтээхпин, хата, тылым-өһүм сытыыта бэрдиттэн хаалларбыттара. Кытаанах албыннаһыы этэ, үөрэхпин кэтэхтэн салгыыр буолбутум. Син киһи-хара курдук буолбутум. Үлэлээн, харчы өлөрүнэн массыынабын уларыппытым.

Биир наар сылдьар чүөчэлэммитим. Маҥнай таҕылбын эрэ ханнараары диэбит курдук этэ. Куһаҕана диэн чүөчэм ыал. Үлэлээх-хамнастаах, квартиралаах, массыыналаах... Быһаччы эттэххэ барыта баара. Бүтэһигэр ол чүөчэбэр үөрэнэн хааллым. Кинилиин сырыттахпына барыта бэлэм курдуга, улахан мэһэй-таһай да суох, быһатын атаахтыырым. Онтон аны чүөчэм күнүүлүүр буолан барбыта. Кэлин билбитим таптыыр эбит. Арахсыам, бииргэ буолуохпут эҥин диэбитэ. Биллэн турар, кинилиин ыал буолан олордохпуна олоруом этэ. Орон да өттүгэр үчүгэйэ диибин диэн. Эчи быһыыта-таһаата, дьүһүнэ кыраһыабайын! Киһи сирбэт, толкуйдаабакка да сөпсөһүөм эбитэ буолуо... Ол эрээри кини эрэ баар санаабар! Киниэхэ эрэлим кыыма умулла илигэ. Санаатахпына дууһалыын ыалдьарым.

Арааһы бары толкуйдаан бараммын, Чыычаахпын булан өссө көрсүөхпүн, кэпсэтиэхпин наада эбит дии санаабытым. Баҕар, киһилээҕэ буолуо. Ол эрээри хаһан баҕарар төннүөххүн сөп диэбитэ дии. Эрийэргэ сананным.

Куолаһын истээт долгуйан бардым. Ахтыбыппыан! Көрсүөххэ диэммин туруорустум. Көррүстүбүт эрээри, иккиэн хайдах эрэ тэйсэн хаалбыппыт. Кыбыстартан соло булбатыбыт. Көрсүспэтэхпит да ырааттаҕа дии.

Ону-маны кэпсэттибит. “Хайа, кыыстанныҥ дуо, хаһан сыа сиэтэҕин?” – диэн киһини өһүргэтэ сыста. “Санаабар син биир эйигин күүтэ сылдьабын. Хаһан таптыырбын итэҕэйэҕин?” – диэтим. Киһим эмиэ итэҕэйбэтэх курдук тутунна. Тулуйа сатаан бараммын ньиэрбинэйдээн бардым. “Хайа муҥун, хаһыс сылбын сордоннохпунуй? Эйигин эрэ таптыыбын!” – диэн хаһыытаабатым эрэ быһыылаах. “Билигин бу бүтэһигин быһаарсабыт. Эн хаһан итэҕэйэргин күүтэн олорботум буолуо. Арааһа, атын киһилээххин. Таптаабаппын диэҥҥин эрдэ этиэххин, тугу киһини халтайга күүттэрэҕин?” – диэн кыйаханан бардым.

Кыыһым аны олорон эрэ ытаан барда. Кыыс хараҕын уутун олох тулуйбат киһи эбиппин. Оо, дьэ, ону ааттаһан бардым. Бырастыы гыннардым-хайаатым. Бүтэһик уһугар куустуһан олорор буоллубут. Инньэ гынан иллэстибит ээ! Ахтыспычча мин дьиэбэр кэллибит.

Уу-дьэ! Үөрүүм иннибэр сыппыт эбит!!! Кыыспынаан ол түүнү утуйбакка атаарбыппыт... Кини сыгынньах этэ... минньигэс сыта... долгуйан сүрэҕэ тилигириирэ... бу тыынара билигин да баарга дылыта! Астык да этэ! Уонна киниэхэ мин бастакы эр киһи этим! Бу саамай дьоллоох кэмим этэ. Хайдах курдук үөрбүппүөн! Ол сымыйа сурахтарга итэҕэйэммин бэйэм бэйэбэр түһэн биэрбит эбиппин. Кинини оннук санаан ылбыппыттан да кыбыстабын.

Тоҕо итинник быһыыламмы-тын кэлин эппитэ. Кини саныырынан, мин наһаа бабник үһүбүн. Кыргыттары уларыта сылдьабын. Кини миигин быраҕан кэбиһиэ диэн куттаммыт үһү. Өссө подругалара ол иннинэ сылдьарбытын билбэккэ сылдьыбыттар, кинилэртэн кистээбит. Били оҕо оҥорбут кыыһым туох эрэ диэ дии санаабыт.

Онтон билигин сылдьарбытын бары билэллэр. Кыргыттара билэн бараннар кэпсэппэт буолбуттар. Биллэн турар, бары буолбатах. Мин ол көссүүбүн кытары тута арахсыбытым. Проблема суох этэ, быһаарбытым – өйдөөбүтэ диэбит курдук. Хата, билигин да сибээстэһэбит, көссүүлэспэтэрбит даҕаны доҕор-атас курдук.

Чыычаахпынаан били бастакы түүммүт кэнниттэн сылдьан барбыппыт. Миэхэ көһөн кэлбитэ, бииргэ олорбуппут. Ыал буоларга бэлэмим суох диирэ. Оҕолонуохха дии сатыырым, ону бакаа эрдэ диир. Быһыым-таһаам куһаҕан баҕайы буолуо да диир этэ. Онтон кырдьык быһыыта-таһаата сүрдээх ээ, онтукатын наһаа харыстыыра. Төрөөтөхпүнэ куһаҕан баҕайы буолуо диэн куттанар. Онтон мин кинини син биир иннин ылбытым, билигин кыыс оҕолоохпут. Биэс ыйдаах, оҕобун олуһун диэн таптыыбын! Көмүсчээним үүт-үкчү ийэтин курдук. Ханнык эмэ эр бэрдэ баарбын-суохпун атаҕастаан, сордоон көрдүн эрэ! Сири кытары тэҥниэх курдукпун.

...Оннук курдук бу аҕыйах хонуктаахха диэри наһаа да дьоллоохтук олорбуппут...

Ханта-ан!.. Көммөт киһи көммөт эбит.

 

ЧЭЭЧИК.