Доллар61.32 Евро75.65
-1 °С
Аватар пользователя admin
admin 14:33 в 11.04.20180 10

Өлө сыһыы: айыыһыта араҥаччылаатаҕа

Өбүгэлэрбит барахсаттар олорор олохторун устата аар айылҕаларыгар, аар айыыларыгар, үгүс үйэлэргэ ийэлэрин үүтүн кытта иҥэриммит ытык итэҕэллэрин тутуһан, кэнчээри ыччаттарыгар кэриэс гынан хаалларан, саха дэтэн биһиги көлүөнэ баччаҕа кэллэхпит.

Биһиги омук улуу Арассыыйаҕа холбоһуохпутуттан түөрсүүсчэкэ сыл аастаҕа дии. Бу кэм устата, сахалар төрүт итэҕэллэрин сүтэрбэттэрин туһугар турууласпыт, ол туһуттан үгүс үтүргэни, туора көрүүнү, эттэринэн-хааннарынан билбит, бэл диэтэр ити итэҕэллэрин көмүскээн олохторун толук уурбут саха ньургун уолаттара баар буоланнар, саха норуота бу итэҕэлин сүтэрбэккэ баччаҕа кэллэҕэ. Билигин аҕа көлүөнэ дьон, биһиги, бу итэҕэлбитин салгыы үүнэр көлүөнэбитигэр тириэрдэр, өйдөтөр, үөрэтэр туһугар кыһаллыахтаахпыт.

Өбүгэлэрбит халлаан тоҕус хаттыгастаах диэн өйдүүллэрэ. Дьэ ол тоҕус хаттыгастан иккиһигэр олорор Айыыһыт уонна Иэйэхсит киһи төрүөҕүттэн өлүөр диэри арыаллыылларын туһунан бигэтик итэйэллэрэ. Бу айыыларбыт оҕо кутун салгын кутун кытта самсыы тутан, буор кутун кытта булкуйа бохсуруйан, кэмин иннинэ сүппэтиннэр диэн сүрү кытта сөрүү тутан эр киһиэхэ иҥэрэр эбиттэр. Дьэ ону эр киһи дьахтарыгар тиксэрэр. Таптал таарымтатыгар таарыйтарбыт тапталлаахтарбыт бу түгэннэрин Ахтар Айыыһыппыт дьаһайар эбит. Бу кэннэ Иэйэхсит иккис халлааныгар төннөр. Айыыһыт тоҕус ый устата оҕо төрүөр дылы дьахтары араҥаччылыы хаалар.

Оҕо төрөөтөҕүнэ анал сиэри-туому тутуһаннар Айыыһыты атаарыллар. Дьэ оччоҕуна Иэйэхсит төттөрү кэлэн, саҥа төрөөбүт оҕону олоҕун устата, бүтэһик күнүгэр, чааһыгар диэри араҥаччылыыр. Бүтэһик чааска эмиэ иккиэн бииргэ буолаллар диэн буолар.

Дьэ ол бүтэһик чааспытыгар буор куппутуттан Сүр куппут арахсыбытын (Ийэ куппутун) Айыыһыттаах Иэйэхсит үөһээ халлааннарыгар илдьэн Үрүҥ Аар тойоҥҥо туттараллар. Онно бу киһи олоҕун устата оҥорбут үтүөтэ, буруйа ыйааһын бэскитигэр ууруллар диэн өйдөбүл баар. Ити куппут ыраастанан, саҥаттан иитиллэн бу орто дойду олоҕор эмиэ кимиэхэ эрэ саҥаттан иҥэриллэн, – баҕар аҕыйах хонугунан эбэтэр төһө эмэ сыл буолан баран, баҕар хас эмэ үйэ кэнниттэн эргиллэн кэлэр диэн буолар. Ол да иһин олохпут устата: “Айыыһыккыт аргыстастын, Иэйэхсиккит эҥэрдэстин!” – диэн алгыс тылын амалыйан эрдэхпит.

Мин үгүс сылларга көрсүбэтэх, бииргэ оскуолаҕа үөрэммит табаарыспын Сэмиэнэп Куонаан Дьэппириэмэбиһи көрсөн, дьиэбэр ыҥыран биир күн хонноро сытан астына сэһэргэһэн турабыт. Киһим кэпсээнэ-ипсээнэ баһаам. Аны туран онтун сүрдээх үчүгэйдик ыпсаран-хопсорон уу сахалыы, биир да нуучча тылын кыбыппакка киһи эрэ истэн олоруох курдук кэпсиир эбит. Булт-алт туһунан кэпсэппэхтээн баран, аны сиэр-туом туһунан сэһэргэһиигэ тиийэн хааллыбыт. Дьэ онно түбэһэ сылдьыбыт түгэннэриттэн кэпсээбититтэн көҥүллэтэн, бу сурукка тистэҕим үһү...

– 1974 сыл сайына. Күнүн-дьылын өйдүүбүн: от ыйын 10 күнүгэр, балтым барахсан кыптыыйга хараҕын дэҥнэнэн, анал бөртөлүөт ыҥырыллан куораттатар буоллулар. Онно мин барсар буоллум. Балтым уон эрэ саастаах. Куоракка быһа көтүтэн тиийэммит уобаластааҕы харах балыыһатыгар киллэрдибит. Дьэ манна эмтэнэ сытан, бииргэ эмтэнэн бүппүт дьүөгэ кыыһын атааран баран, суолу туораары массыынаҕа киирэн биэрэн суорума суолламмыта. Хаһан да хайыахпытый... Мин баран аҕаламмыт харайдахпыт дии.

Сайынын Мырылаттан 13 биэрэстэлээх сиргэ өрүс уҥуор оттуубут. Онно биригэдьиирбит оптуобуһу кэпсэтэн айаннаан тиийдибит. Сорохтор өрүһү мас тыынан туорууллар. Сорохтор, сатаан үчүгэйдик харбааччылар, бэйэбит харбаан туоруохтаахпыт. Мин син бу күҥҥэ диэри санаатаҕым аайы ити сүүсчэкэ миэтэрэ ууну харбаан туоруур этим буоллаҕа. Үс кыра мас тыылар бааллар. Онон сорохтор харбаан, сорохтор тыыларынан туорааһын буолла.

Мин бастаан киирэн уҥуоргу кытылбын көрөн баран анньынан кэбистим. Арай балачча уһуннук харбаабытым кэннэ күүстээх баҕайы тыал түстэ, кэннибин хайыһан көрбүтүм дьонум төннөн эрэр эбиттэр. Мин уҥуоргу кытылым төннүөхтээх кытылбынааҕар чугас курдугун иһин, уҥуоргу кытылбар туоруурдуу салгыы харбаатым. Өрүһүм долгуна улаатан сирэйбин сабыта оҕуста. Онуоха эбии сүүрүгүм күүһүрэн, ыксаан булумахтанан хаста да ууга чачайан ыллым. Устунан тимирэ-тимирэ күөрэйтэлээн ууну дэлби истим. Хаста даҕаны хаһыытаан баран, күнүм эрэ “кытар” гыммытын өйдүүбүн...

Хата били тыылаах уолаттарым чугас буоланнар, баттаҕа эрэ хараарыҥныыр киһини баттахпыттан соһон кытыыны булларбыттар. Ол тахсан, испит уубун дэлби хотуолаан син тыыммын ылбыт үһүбүн. Онон сатаммаккабыт төттөрү дьиэбитигэр тиийдэхпит дии.

Арай ити киэһээтигэр аҕам бытыылкалаах арыгы туруорда. Ол күн балтым суох буолбутун түөрдуонус хонуга эбит. Өбүгэбит үгэһин быһыытынан, мин “кирдээх” киһи ууга киирэн үрэхпин быртаҕырдыа суохтаах эбиппин. Онон аҕабыттан куттанан ити түбэлтэбин дьоммор кэпсээбэтэҕим...

Аны туран 1976 сыллаахха улахан уолум ыалдьан суох буолбута. Бу кэнниттэн икки ый курдук кэм ааспытын кэннэ, сэтинньигэ убаһа идэһэлэнии кэмигэр, кыра уолбунаан уокка оттунар хаппыт мас состоро диэн ааттаан тэринэн бардыбыт. Тиийиэхтээх тыабыт сэттэ биэрэстэ буолара буолуо. Тыраахтарбыт “Бөлөрүүс”. Кэннигэр отваллаах. Арай суолбутун ортолоон баран көрбүппүт отвалбыт биир кулугута түһэн аҥаар өттө кыҥнары түһэн хаалбыт. Төнүннэхпит дии. Бөһүөлэктэн биир биэрэстэлээх сиргэ түспүтүн булан, отвалбытын көннөрөн, кулугутун уган, төһө да сөбүлээбэтэрбин маспытыгар бардахпыт дии. Дьиҥинэн саппаас кулугу баар этэ эрээри, сүппүт кулугубут отвалбыт дьиҥ бэйэтин киэнэ этэ. Уолум Дьэппириэм, уруулга олорор киһи, былааһын туһанна.

Хайа да сырыыга, айаннаатыҥ даҕаны төттөрү кэлэри дьон сөбүлээбэт дьыалата буоллаҕа дии. Бу түгэни сатаммат буолуу бэлиэтэ диэччилэр. Оннук даҕаны буолбута.

Хаппыт мас охторугар үксүн тосту түһэн хаалааччы. Ол иһин маска сөрөөн охторо сатааччыбыт. Биир обургу соҕус хаппыт тиити булан тула хаамабын. Хата чугас соҕус сыбаан охторуохха сөптөөх хатыҥ турар эбит. Мин көрдөхпүнэ туоһа харааран, таһыттан көрүүгэ эмэх буолбут хатыҥҥа маарынныыр. Ол диэки охторордуу ити өттүн аҥаарыгар диэри эрбээн баран, нөҥүө өттүн эрбээтим. Маһым “тас” гына тыаһаан баран иҥнэс гынна эрээри охтубата. Ону сэрэнэ соҕус туран быһа эрбээн эрдэхпинэ дьэ суулунна. Мин хардыы курдук туора хааман биэрэн баран көрөн турдахпына маһым хатыҥҥа тиийэн саалынна. Хатыҥ тостубата, онон тииппин туора садьыйда. Маһым төрдө кытарбытынан бу адаарыйан кэлээт түҥнэри саайан түһэрэн эрэрэ баара да, миигин баттыы түстэ. Абытайдаах ыарыыттан күнүм хараҥаран эрэрэ баара, өйбүн сүтэрдим...

Арай туох эрэ сырдык соҕус хаспах курдук иһигэр баарбын. Били бокуонньук уолум, Барыыһым турар. Кини кэннигэр сулардыы бытыктаах хатыҥыр баҕайы оҕонньор турар. Иккиэн сырдык, маҥан таҥастаахтар. Оҕонньоро:

– Тоҕо манна кэллиҥ?! Эйигин ылбаппыт! Кэнники, хойут кэлээр! – диэн кыыһыран, ордоотоон тоҕо барда.

Итинник диирин кытары өйдөнөн кэллим. Хаар чараас, киһини сототун ортотунан эрэ. Мин хаһыытыыр кыах суох буолла. Тиитим төрдө түөспүн уонна сыҥаахпын ыбылы баттыы сытар. Уолум сүүрбэччэ миэтэрэлээх сиргэ турдаҕа дии. Мин көрөн турара буолуо диэммин тыыннаахпын биллэрэн атахтарбынан тэбиэлэнэрбин көрөн сүүрэн кэллэ. Кэлэн “Дружбатын” ылан маһын быһа эрбээри гыммытын тохтоттум. Быһа эрбээтэ даҕаны ньиччи баттыыра чуолкай, маһым ханна эрэ эндирдээн сытарын сэрэйэбин.

– Отвалгынан өрө көтөхтөр! – диибин. Уолум хата бэйэтэ маспын төрдүттэн өрө көтөҕөн арыый холкутаппытыгар бэйэм үҥкүрүс гынан таҕыстым. Соҕотох киһи көтөҕө соруммат маһа этэ даҕаны... Уҥа ойоҕосторум уоттуу умайаллар. Түөһүм сүгүн үөһээ тыыннарбат үлүгэрэ буолла. Эмиэ өйбүн сүтэрдим. Арай өйдөммүтүм уолум туруора сатыы сылдьар эбит. Киниэхэ өйөтөн, бэрт нэһиилэ кабинаҕа тахсан дьиэлээтэхпит дии. Дьэ  абытайдаах ыарыы, накаастаах айан диэн манна буолла...

Дьиэбэр бэйэм киирдим. Уолум куттанан буоллаҕа буолуо, гарааһыгар хаалан хаалла. Эмээхсиним Натааһам иһэн хаалбыт сыҥаахпын, сирэйбин-харахпын көрөн аймалҕан бөҕөтө буолаахтаата. Оһоҕум иннигэр олорон атахпын устаары эмиэ өйбүн сүтэрэн ылбыппын. Балачча уһуннук муостабар сытан, тыыммын ыла түһэн баран турдум.

Бырааспытын ыҥыттардыбыт. Онтубут убаһа өлөрө баран хаалбыт эбит. Ити кэмҥэ учаастактааҕы балыыһаҕа хирург Боппуоп Сэмэн Миитэрэйэбис үлэлиир этэ. Эбиэттэн киэһээ кэлэн көрөөт балыыһатыгар илтэ. Итиннэ балыыһаҕа биир хоннороот Чурапчыттан суһал көмө массыыната кэлэн Чурапчылаатым. Эрэнгиэҥҥэ түһэрэн икки ойоҕоһум тостубутун, түөһүм уҥуоҕа бэттибитин быһаараннар итиннэ сүүрбэччэ хонук сытан тахсыбытым. Иһим түгэҕэр, атаҕым сымсыгар хаан турбутун ыраастааннар, онно туруунда уганнар бэрт өр моһуогурбутум. Ойоҕос тостуутугар тугу гыныахтарай. Сыл аҥаарын курдук эрэйдэммитим...

Дьэ бу икки түбэлтэ кэнниттэн, били өс хоһоонугар этэллэринии, алдьархай аҥаардас сылдьыбат эбит диэн санааҕа кэлбитим.

Мин үйэм тухары тыраахтартан түспэтэх киһибин. Онон тыраахтар бары көрүҥүн барытын боруобалаатым. Дьэ аны биирдэ маннык түбэлтэ буолла. 1984 сыллаахха К-700 тыраахтарга үлэлиибин. Бурдукка ананан тэриллибит биригээдэҕэ бааһына оҥоруутугар, сэттэ лемехтээх плоскорез диэни соһобун. Тыраахтарым эргэ. Уруулун арыыта тэстэрэ бэрт буолан 200-тээх буочукаҕа арыыбын тиэнэ сылдьабын. Туормас эмиэ эстибит сэбэ. Кыра хаһаайыстыбалар саппаас чааска ыарахаттары көрсөрбүт биллибит дьыала буоллаҕа дии.

40 гектардаах сирбин биир күнүнэн бүтэрээт дьиэлээтим. Дэлби сылаарҕаан, онуоха эбии ыксааммын, сор быатыгар диэххэ дуу, уруулбар эбии арыы куппакка эрэ төттөрү куугунаттым. Көнө суолбар киирэн төрдүстээн кэбистим. Бу тыраахтар “Бөлөрүүс” курдук буолбатах, нэксиэтэ суох барар, кыра аппаны-дьаппаны билиммэт. Өр-өтөр гымматым, үрэҕим муостатыгар куугунатан кэллим. Манна муостаҕа киириигэ эрийэ тутуулаах, мин уруулбун эрийэ баттаат көннөрөөрү гыммытым уруулум кыайтарбата, онон уруулбун эрийэрим быыһыгар туормаспын үктүү сатыыбын. Тыраахтарым инники уруул өттүнээҕи көлүөһэтэ муостам кытыы биллэрик бэрэбинэтин үрдүгэр тахсан үрэхпин өҥөс гына түстүм...

Дьэ мантан антах бириэмэ быраарара диэни уонна киһи санаата түргэтиирэ диэннэрин илэ-бодо биллэҕим үһү. Үрэҕим уолан уута суох. Үс миэтэрэ үрдүктэн сууллуохтаахпын. Ааммын аһан ыстаныахпын, тыраахтарым үрдүбэр баттыы түһүүһү. Кэргэммин, биэс оҕобун саныыбын, чэ быһата “бүттүм” дии санаатым. Ол да буоллар ааммыттан, уруулбуттан тэйэ сатаан анараа аан диэки поликка ыстанным. Кабинам иһигэр икки дьааһыкка күлүүс уонна буолта, гаайка үлүгэр, хайа аны 20 тоннаны көтөҕөр домкратым, өссө да араас сээкэй элбэх буоллаҕа дии. Дьэ эбэтээ, тыас-уус бөҕө буолан эрэрэ баара да биирдэ хабас-хараҥа буолан хаалла...

Төһө буолтум буолла? Арай өйдөнөн кэлбитим тыраахтарым тыаһа бөҕөтө, уҥа илиим отой уҥа лаппаакыбар сыһыары баттана сытарын нэһиилэ орооммун абарыыйнай умулуннарар тэрилбин баттаабытым тыраахтарым хата умулунна. Бу аварийкабын хата торуос булан саҥа холбоон сылдьарым, онтум суоҕа буолла мотуорум хам тутуохтаах этэ.

Мин бэйэм ааным диэки төбөлөнөн сытар эбиппин. Ол аата охтор кэмҥэ, таҥнары хойуостан төттөрү эргийбиппин. Дьэ уонна хапсыччы баттана сытар кэбиинэм аһаҕас аанын быыһынан нэһиилэ сыыллан таҕыстым. Хата үрэҕим уута суох буолан абыраабыта. Онтон атын ууга тумнастан өлүөм эбитэ буолуо. Түөрт көлүөһэм үөһээ халлааны көрөн сыталлар. Уон үс туонна чап-чараас ньаалбаан кабинаны хапсыччы түһэн кэбиспит. Ити аан икки хос буолан, быыс биэрэн миигин быыһаатаҕа. Онтон атын уурааҕым ууруллуохтаах этим.

Эмиэ түлэс-балас баран сыттахпына аны туран “Минскэй” матасыыкыл тыаһа кэлэн муостаҕа тохтоото. Саҥарар да, хаһыытыыр да кыах суох киһитэ буоллаҕым дии. Мин үөрэ санаабытым баара киһим туран гаастаан кэбиһээт бара турда. Ити Брызгаайап Арамаан оҕонньор, киһи куһаҕан буолбут диэн тыллыы ыксаабыт.

Мин сүнньүм уонна көхсүм ыалдьара үлүгэр. Арааһа тимир дьааһык дуу, домкрат дуу охсубут буолуон сөп курдук. Ол буолан тоҕус сорунан муостабар тахсан олордохпуна Ньукулаайап Ыстапаан “Планета” матасыыкылынан кэлэн, биригэдьиирбэр Хабырыыл Ньукулаайапка дьиэтигэр тиийэбит. Онтон мин туран дьиэбэр барабын. Эмээхсиммэр эппиппин итэҕэйбэтэ. Ити үлүгэрдээх үөһээттэн сууллан баран хаама сылдьар буоллаҕым дии. Билигин кэлэн бэйэм да сөҕөбүн. Бииргэ улааппыт, оскуолаҕа бииргэ үөрэммит табаарыһым Куһумуун Соппуруон “Ниватынан” баран биригэдьиирдиин тыраахтарбын көрбүттэр, кэбиинэтин уларыттахха үлэлиир кыахтаах буолан үөрдүбүттэрэ. Хата улаханнык эчэйбэтэх диэн үөрэн биригэдьиирим барахсан Хабырыыл Даньыылабыс биир бытыылка “Въетнамскай” буокканы, иһигэр силистээх буолааччы, ыыппытын Соппуруоммунаан иһэн кэбиспиппит. Сарсыарда хата арыгыга өлөттөрбүт курдук этим. Көхсүм, сүнньүм ыарыытын аахсыбатахха.

Табаарыһым барахсан билигин төһө да аҕамсыйдар, сааһыгар холооно суох сэргэх. Тыа киһитин сиэринэн сэмэйдик, эрэллээх кэргэнинээн, Натаалыйа Уйбаанабыналыын оҕолорун, сиэннэрин көрөн-истэн, дьиэ-уот тэрийтээн, сылгы-сүөһү тутан  быр-бааччы олороллор.

Онон доҕорбор кэпсээнин иһин махтанан туран, түгэнинэн туһанан алгыспын аныыбын...

Одунтан ыйаахтаах буор кутуҥ бөҕөргөөн,

Чыҥыстан салгын кут сайдыыта салаллан,

Ийэ кут иҥэрбит сэниэтэ эбиллэн,

Дьылҕаҕын кытаанах илиигэр ылаҥҥын,

Таҥхаҕын тус күүскэр туһанар буолаҥҥын,

Сарсыҥҥы күннэриҥ сарыала арыллан,

Билгэҕин бигэтик билэҥҥин кыһаллан,

Уһуннук, дьоллоохтук олороор, доҕоруом!

 

Михаил ГОГОЛЕВ -Долгун,

бииргэ үөрэммит табаарыһа.