Доллар61.32 Евро75.65
-1 °С
Аватар пользователя admin
admin 14:39 в 11.04.20180 13

Чөчүөккэ буулаабыта

 

Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгэр Тыһакыыска Арҕаа Бөһүөлэк, Хатыҥ Күрүө, Бааккаан диэн кыстык фермалара, ону тэҥэ Томтор Ыарҕа, Кустуур уонна Куба Уйата диэн дьикти үүттүгэннээх сайылыктар баалларын өйдүүбүн.

Дьоммут ферма ыарахан үлэлэригэр эриллэннэр хаһан да сынньалаҥ диэни билбэттэрэ, онон дьиэҕэ-уокка улаханнык сыстыбаттара диэххэ сөбө. Эгэ кэлэн өрөбүл уонна уоппуска диэн өйдөбүллэр кэлиэхтэрэ баара дуо? Онон оҕолор биир үксүн бэйэ-бэйэбитин кытта уһун күҥҥэ эриһэн, халтай төттөрү-таары бадьыыстаһаммыт, иһирдьэнэн-таһырдьанан оонньообута буолан күммүтүн-дьылбытын барыырбыт.

Адьас кырабытыгар биһигини чөчүөккэ буулаабыта. Ону быһыта-орута да буоллар, син өйдүүбүн диэххэ сөп. Улахан дьон үлэҕэ бардаллар эрэ, биллибэт-көстүбэт дьукаахпыт сип-сибиэтик күлэн чачыгыраабытынан, оһох кэнниттэн соҕотохто баар буола түһэрэ. Улаханнык саҥа таһааран быһаарсыбакка, хайдах эрэ бүтэйдии өй-санаа эрэ күүһүнэн өйдөһөрбүт. Онно эдьиийим Еленалыын иккиэйэх эрэ этибит. Оттон улахаммыт Люция үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар хонуктаан сылдьар буолан, үксүн дьиэҕэ-уокка көстүбэтэ.

Саҥа табаарыспыт соччо улахан таҥаһа-саба суох, сып-сырдык күөх харахтаах, куп-кугас дьүһүннээх оҕо бадахтааҕа. Арай киирэн-тахсан тилигирээн сытыыта бөҕө, өрө ытыллан олус мэнигэ өйбөр хаалбыт. Кыратык да куттаммыппын өйдөөбөппүн, төттөрүтүн оонньуу охсор баҕалаах, дьоммут хаһан үлэҕэ баралларын кэтэһэр буоларбыт. Киһи сөҕөрө диэн кимиэхэ эмэ тугу да эппэт, кэпсээбэт уонна дьоммут баарына ол туһунан төрүкү кэпсэппэт, санатыспат да буоларбыт. Ол курдук итии-куйаас күннэрбит улам ааһаннар, сир аһын эгэлгэтэ силигилээн ситэр ыас хараҥа түүннэрдээх, тоҥоруулаах күһүммүт обургу сыыйа-баайа тиийэн кэлбитэ.

Оонньуубут да биһиэнэ үксэ солуута суох, хайдах эрэ буоллун-хааллын диэбит курдук, мээнэ соҕус буолара. Ол курдук сасыһан, сороҕор күн устата дьиэ, хотон үрдүттэн, ардыгар сүрдьүгэс оҕуруоттан ыстаҥалаһан тахсарбыт. Ити курдук устар күн бэйэ-бэйэни эккирэтиһэн, сылайыахха диэри сырсыаккалаһан, өрө-таҥнары бадьыыстаһан уһун күнү барыырбыт. Тоҕотун билбэтим эрээри, алҕаска да доргуйбуппун, илии-атах эчэйбитин, эт-сиин көҕөрбүтүн өйдөөбөт эбиппин. Онтон биллибэтинэн-көстүбэтинэн оонньуур ыырбыт улам кэҥээн, устунан дьиэттэн-уоттан тэйэн киирэн барбыта. Оттон ол аата-суола суох табаарыспыт арыт сыһыы кэриитигэр, арыт чугас өтөххө хоно хаалар буолбута. Ол курдук ыраахха диэри туналыйан далбаатыы, сайыһа туран хааларын көрөр этибит. Оттон нөҥүө күнүгэр ол хаалбыт сиригэр туох да буолбатаҕын курдук өрүтэ тэйиэккэлээн, олус диэн үөрэн-көтөн чачыгырыы көрсөрө.

Биир эмиэ оннук үтүө күн умсугуйан туран уйа-хайа суох оонньуубут. Оттон киэһэриитэ кугас оҕобут биһигини ойуур диэки батыһыннартыыр, быыстала суох от-мас кэнниттэн ыҥыран илиитэ эйэҥэлээн олорор. Устунан отой да отон уктаах түҥ ойуур иһигэр киирэбит, оттон уолбут үөрбут-көппүт курдук дьиэрэҥкэйдээн сирдээччи буолар. Ол курдук күн улам аллараа түһэн, онтон устунан борук-сорук буолан барар. Аччык аҥаардаах күн устата сүүрбүт-көппүт дьон улам сылайан, сэниэбит эстэн уҥа-хаҥас куоҕаҥнаһан барабыт. Үөл-дьүөл буолуута уолбут көстөр-көстүбэт буолар, онтон хараҥаҕа балыйтаран отой да мэлийэр.

Биһиги киһибитин ыҥыра сатаан сэниэбит эстэр, быстараммыт отон угар охтон утуйан хаалабыт. Тоҥорум бэрдиттэн эдьиийим хам кууһан утуйбута быһыылааҕа. Күһүҥҥү халлаан буолан онон-манан сулустар чаҕылыҥныылларын, түүнүн тыаллаах-куустаах уонна сарсыарданан балай эмэ тоҥоруулаах курдугун эрэ өйдүүр эбиппин. Арай түһээтэхпинэ моторуспут бэйэлээх, сытыы-хотуу көрүҥнээх кыра оҕо элбэҕэ. Сотору-сотору биһигини тула эргийэллэрэ. Хайдах эрэ сэмэйдик: «Утуйа сыталлар, олус айдаарымаҥ. Тс-сс…» – дэһэр курдуктара. Хойут истэбин ээ, былыр чөчүөккэ оонньоспут оҕото кэлин, бэйэтэ элбэх ыччаттарданар үһү диэни. Эдьиийим биһикки биирбит аҕыс, оттон мин сэттэ оҕоломмутум, үгүс сиэннэрдээхпит. Онон итэҕэйэр курдук эбиппин, оттон ол иччилээх түүлү олус чуолкайдык өйдүүбүн.

Нөҥүө күнүгэр тоҥон-хатан эрдэлии уһуктаммыт, ытаһа-ытаһабыт кугас уолбутун ыҥыра сатыыбыт. Тула өттүбүт сырдыыта өйдөөн-дьүүллээн көрбүппүт баара, отой да халлааны харбайбыт сүүнэ улахан мастардаах лиҥкир хара тыаҕа олорор эбиппит. Муннубут быһыылаах дэһэммит уот-күөс улам мөлтүүр, саҥа-иҥэ да букатын аччаан барар. Устунан арбайбыт лабаалаах аарыма тиит төрдүн буламмыт, синэ биир диэбиттии олорунан кэбиһэбит. Онно төһө өр буолбуппутун өйдөөбөппүн, ол курдук умса түһэн утуйан хаалбыт этим. Уһуктан кэлэммин эргим-ургум көрбүтүм баара, аттыбар эдьиийим кытта утуйан токулла сытаахтыыра. Сотору-сотору үрдүбүтүнэн кыһыл өрүөстээх киргил обургу көтөн сирдьигинэтэн ааһар. Онтун быыһыгар чугас маска хатанан, киһи куйахата күүрүөх айылаах часкыйа былаастаан хаһыытаталаан ылар. Ол күтүрүҥ баара хайдах эрэ, кимиэхэ эрэ биллэрэ сатыыр дуу, эбэтэр ыҥырар да курдук эбит этэ.

Ханна эрэ соһуччу ыт үрэн моргуйар саҥата иһиллэр. Биһиги бокуойа суох сулбурута ыстаҥалаһан тураммыт, ытаспытынан аны ол диэки умса-төннө охтобут. Сүүрэ сатааммыт тыын быһаҕас түһэммит, онуоха эбии от-мас иилистэн сэниэбитин эһэн, биир сиргэ олорунан кэбиһэбит. Сотору соҕус дьон саҥата бу тиийэн кэлэр: «Хайа, бу бааллар эбит, дии... Этэҥҥэлэр, этэҥҥэлэр... Туох бэйэлээх сирдээн, бу дьону бачча ыраах аҕалтаатаҕа буолла?» – диэн эһэм Бүөтүр оҕонньор бэркэ диэн мунаахсыйбыт саҥата иһиллэр. Буолумуна, хаһан да дьиэттэн-уоттан тэйбэтэх мэник-тэник мэнигийээттэр бааллара, ол күн дьоммутун улаханнык соһуппут, уолуппут да буолуохпутун сөп курдуга. Оттон эдьиийим биһикки, ол кэмҥэ аччыктаан итиэннэ эстэн-быстан мээнэнэн көрө сылдьар дьаранаастар, отой туохха да наадыйбат уонна кыһаммат буолбут кэриҥнээх этибит. Күн тахсыыта акка мэҥэстэн сыламнаан, дьиэҕэ-уокка кэлбиппитин билиминэ да хаалбыппыт.

Кэпсииллэринэн дьоммут сүтүктээннэр ыйыталаһа, көрдүү сатаан бараннар улаханнык ыгылыйбыттар. Чугастыы колхуос бырабылыанньатыгар тахсан тыллаабыттар курдук. Онуоха бэрэссэдээтэл бэрт ахсааннаах бырабылыанньатын дьонуттан биир-икки киһини биэрэн көрдөөн көрбүттэр да, туһа тахсыбатах. Арай эһэбит Бүөтүр оҕонньор эрэ сэрэхэдийэн, Ураанньык диэн ыппытын батыһыннаран аҕалан чопчу булаттаан ылбыта үөрүүлээх курдук тахсыбыта.

Арай өскөтүн чопчу хайысханы тутуспатах, аны туран ыта суох сылдьыбыт буоллун? Ааспытын кэннэ санаатахха олус да кэрэгэй быһыы-майгы буола сыспыт эбит. Оттон хас биирдиибит дьылҕата кини оҕо буолан хайдах-туох оҥоһуллубутунан, айыллыбытынан эрэ быһыллар эбит буоллаҕа дэһэбит. Былыр киһи оҥоһуутун үөһээҥи айыылар төрдүн-ууһун, удьуорун, түөлбэ сирин-уотун кытта ырытан, үөрэтэн эрэ баран таҥаллар диэн быһаараллара. Кэлин улаатан бараммын ол чачыгыраабыт, күлбүт-үөрбүт оҕону түһээн көрөр, ардыгар бала ыарыйдахпына саҥатын кулгаахпар истэр, билэр курдукпун, ээ. Дьүһүнэ улаханнык сааһырбыт, оттон куолаһа модьураабыт курдук буолбут, онон кини эмиэ кырдьар эбит эрээри, сирэйин тас омооно, синньигэс чаҕаархай куолаһа улаханнык уларыйбатах курдук.

Онон ыра ытыска, төлкө түөскэ диэн мээнэҕэ эппэттэрэ. Ол да курдук эдьиийим биһиккиттэн үгүс ыччат дьон ууһаан-тэнийэн тахсыахтаахтара, үгүс сиэн оҕолор үөскээн-төрөөн дьоммутун утумнуохтаахтара таайан, биһиги көһүннэхпит. Оттон ол биллибэт сып-сырдык моһуоннаах, ыраас хааннаах мэник-тэник оҕочооспут баара, эмиэ оннук сыаллаах-соруктаах уонна үөһэттэн бука этиттэриилээх да буолуон сөп, биһигинниин быстах бииргэлэстэҕэ. Онон да хабараан тымныыга хаарыйтарбат, хахсаат тыалга ымыттыбат Уһук Хоту дойдуга айыы оҕото буолан айгыһыннахпыт, күн киһитэ буолан күндүлэннэхпит диэн бүтэйдии үөрээхтиир эрэ буоллахпыт.

 

Иван УАРОВ.