Доллар61.32 Евро75.65
-1 °С
Аватар пользователя admin
admin 11:08 в 11.04.20180 7

Күөһү эрдэ өрүнүллүбэт

Саха муудараһа «күөскүн эрдэ өрүнүмэ» диэн сэрэтэр. Мин сэттис кылааска үөрэнэ сылдьан аллар атаспын, 9-с кылаас үөрэнээччитин Ильин Буобаны кытта бултаабыппын саныыбын.

Сэбиэттэн, учууталларыттан куттанан бултуур доруоптарбытын ыһан баран таҥаспытыгар, ыстааммытыгар уктан бөһүөлэктэн таҕыстыбыт. Кыталыктаах диэн дэриэбинэттэн 20 мүнүүтэ хаамыылаах сытар алааска тиийдибит. Мантан антах бырасыака устун Үрүҥ Хайа диэки хааман куһуйдубут. Булчуттарбыт да бэрт ээ, куобахтыы сылдьар дьон диэтэххэ сыалай 5 ыттаахпыт. Бу иһэн биир ыппыт куобаҕы туппутун үрүксээкпитигэр симиннибит. Буобалыын ыттаах баран куобахтыырбытыгар үксүн ыттарбыт тутан биэрэллэрэ, ону бэйэбит өлөрдүбүт-бултаатыбыт диэн кэлээччибит. Онон дьонтон итэҕэһэ суох куобаҕы «бултуубут», сороҕор тииҥи да үрэн биэрэллэр. Эбиитин ханнык эмит күөлгэ кус ыттыбыт да эрэйдээбэккэ таһааран биэрэллэр.

Күнүс аһыы олорон өрүһү өҥөйөн көрбүппүт арай адьас биһиги анныбытыгар, өрүс биэрэгэр улахан баҕайы хоҥор хаас олорор эбит. Тута үөмэн киирэн ытар туһунан өй да суох, Буобабынаан хайдах үллэстэр туһунан уһуннук-киэҥник мөккүһэн бардыбыт. Буобам «морускуойдаһабыт, ким кыайбыт ол ылар» диир. Ону мин утарабын, былырыын морускуойга улахан баҕайы улары ылбакка бөчүгүрэскэ тиксибиппин өйдүүбүн. Хаастаах кэллэххэ ийэм төһө эрэ үөрэр, саатар аҥаарын аҕаллахха…

Бэрт өр мөккүһэн баран, үөмэн киирээри өрүһү өҥөйөн көрбүппүт хааспыт көтөн баран хаалбыт. Биһиги үллэстэ олордохпутуна тэһийбэтэх быһыылаах, эһэкээммит да кыыһырдаҕа буолуо…

90-с сыллар бүтүүлэригэр доҕотторум Буотама үрэх таһыгар «эһэ арҕаҕын буллубут» диэн ыҥырдылар. Күнү быһа айаннаан хонукпутугар булчуттар үүтээннэригэр тиийдибит. Биһиэхэ «көмөҕө» диэн ааттаан ханнык эрэ байыаннай  таҥастаах күөх харахтаах убайдар кэлбиттэр. Ол киэһээни быһа Дьэргэстэй ыһыаҕа төлө тардылынна. Дьиҥинэн мин да оччону-баччаны көрөн кэллэҕим, эҥин араас быһыылаах-таһаалаах бытыылкалаах арыгыны иһэн кэллэҕим буолуо да, араас бытыылка элбэҕин көрөн сөхпүтүм.

Эһэбит тириитин, үөһүн ким ыларын барытын сиһилии быһаарыстыбыт. Мин табыллар быабар дьонум эһэ тириитин «эдэр киһи кини ыллын» диэн биир-биэс тыла суох миэхэ бэлэх кэриэтэ «биэрэн» кэбистилэр. Ол аайы мин үөрүү-көтүү бөҕө буоллум. Эһэбитин арҕаҕын таһыгар өлөрөн баран дьиэбит таһыгар  массыынанан состорон аҕалан, дьиэҕэ иттэ-иттэ астыах буоллубут. Ол аайы мин: «Соһуллан кэлэригэр тириитэ алдьанан хаалыа», – диэн тириилээх киһи буолан утарсан көрдүм. Бэйэм сокуоннай бэйэм тириибин харыстыырым баа буолбат. «Тирии аара алдьаныа суоҕа, соһуллубут соһуубут», – диэн миигин саҥардыбатылар.

«Сороҕун хаалларыахха, кырдьаҕаһы өлөрөн баран байанайы маанылыахпыт», – дэһэн икки улахан күлтэйбит бытыылканы сарсыҥҥыга хааллардыбыт. Киэһэ утуйаары сытан: «Эһэни өлөрдөхпүтүнэ, арҕахха киирэн эдэр киһи эн таһаараҕын», – диэн кыратык куттаатылар. Арай эһэ тыыннаах сытар буоллун? Аны арҕаҕар иккис эһэ баар буоллаҕына иэдээн! Мин уоттаах сэриигэ өстөөхтөргө соҕотоҕун киирэн сэриилэһэр Александр Матросов курдук сананан кэбистим. Ол да гыннар, үчүгэй баҕайы тирии бэлэхтэтэн, үөрэн-көтөн утуйардыы оҥоһуннум. Дьиэбэр тиийэн саалабар тиирэ быраҕан, бэйэм бултаабыт эһэм олбоҕор олорон доҕотторбун кытта аһыы-сии олорорбун санаан ыллым, Чоочо баай курдук олбоххо олорон, кэлбит ыалдьыттары көрсүөм буоллаҕа…

Түүн утуйа сытан түһээтэхпинэ, эһэбит мин ийэбэр тиийэн кэлэн: «Морууса, уолгун Куоланы буой, миигин өлөрөөрү гынар. Мин олоро түһүөхпүн баҕарабын», – диир. Ону истэн ийэм миэхэ: «Хайдах буола сылдьаҕын, эһэ эрэйдээҕи», – диэн мин бултаһарбын бопсор.

Сарсыарда уһуктан баран тугу түһээбиппин арыый аҕа саастаах киһибитигэр кэпсээбиппэр, киһим сөбүлүү истибэтэ. «Бултатымаары үҥсэр, хайдах буолар? Арҕахха утуйа сытан өссө үҥсэр эбит дии. Көрөн иһиэхпит», – диэтэ. Бараары туран кыратык «абырахтанныбыт». Доҕотторум настырыанньалара отой туох да бэрт, эһэбитин хармааммытыгар баар курдук саныыбыт. Абырахтана туран: «Эһэбит этин кэлэн баран кыратык буһаран сиэхпит», – дэһистибит. Дьиэлээх хаһаайыммытыттан көҥүлэттибит.

Суола-ииһэ суох биэс биэрэстэ сири икки чааһы быһа айаннаан сыннаран, син этэҥҥэ тиийдибит. Сорох дьоммут бэҕэһээҥи бырааһынньыктарыттан төбөлөрө эҥин ыалдьар. Ол эрээри булт туһунан саҥардахха ыарыылара ааһан хаалар. Арҕахха, эһэни уһугуннарымаары, сүүсчэ хаамыы тиийбэккэ сатыы хааман тиийэн көрбүппүт – эһэбит бу түүн туран баран хаалбыт! Саҥа түспүт кыраһа хаарга суола-ииһэ суола бу ырылыйан сытар.

Били биһиги түүнү быһа кинини астаан-үөллээн, иһин-үөһүн барытын үллэстэн, массыынанан состорорбутун, байанайы бултаан баран  маанылыах буолан дьаабыланарбытын барытын истэ сыппыт буолуон сөп эбит. Былыргы дьон «эһэ киһи тугу кини туһунан кэпсэтэрин истэ сытар, онон иһин-хоонньун үллэстибэккэ, эһэ диэбэккэ кырдьаҕас дэниллиэхтээх» дииллэрэ.

 

Саха киһитэ бултуон иннинэ сиэри тутуһуохтаах. Эһэни бултааһын абыычайа дьиҥинэн маннык буолуохтаах.

Кырдьаҕаһы булан, доҕоргор кэлэн: “Бүгүн, доҕор, дьэ ыалга сырыттым, дьиэтин-уотун барытын бүдүлээтим”, – диигин. Ити күн хомунан кырдьаҕас дьиэтин таһыгар 200-300 миэтэрэ ыраах сиргэ түһэн хонон тураҕын. Сарсыарда туран быанан кириэс бүөнү баайан оҥороҕун. Ол бүөнү баайаргар тиискинэн отой түспэккин, наар илиигинэн эрэ баайаҕын. Билбэт дьоҥҥун кытта сылдьар буоллаххына “өлөрөбүн”, “өһөрөбүн” эҥин диэн тыллары туттубаккын, наар эйэлээх киһи курдук аа-дьуо кэпсэтэҕин, айдаарбаккын.

Дьиҥ бултуу бараары туран бултуу барааччылар бары: “Наһаа да утуйуох санаам кэллэ”, – диэн нуктаабыта буолан ылабыт. Быһата, кырдьаҕас болҕомтотун сыппатабыт, аралдьытабыт.

Онтон тиийэбит. Дьиэ айаҕар тиийэн табахтыыбыт, кыратык олорон сынньанабыт. “Хоноһо дорооболоһуон иннигэр дьиэлээх киһи хайдах билиэҕэй?” – диэн аргыый аҕай кэпсэтэбит. Хайдах киирэри сүбэлэһэн баран, бүөнү түһэрэбит. Оччоҕуна кини ырдьыгыныыр. Онуоха: “Хоноһо дорооболоһуон иннинэ эн дорооболоһуо суохтааххын. Көрсүө киһи буоллаҕыҥ”, – диэн кырдьаҕас киһи саҥарар.

Бүөнү түһэрэбит. Уһун ураҕаһы быстан, сулалаан баран бүөҥ ойоҕоһунан үргүлдьү киллэрэҕин. “Чэ эрэ, ыччаттарыҥ кэлэн турабыт, уҥуоххун туттараары көһүннэҕиҥ, онон ол-бу буолбакка үчүгэйдик дорооболос, биһигини ыалдьыттары кытта”, – диэн баран ураҕаһы уган түүтүн эрийэн бэйэҕэр тардаҕын. Оччоҕуна ураһаҕаһы кытта өлөрсө-өлөрсө тиийэн кэлэр. Ол кэнниттэн бултуугун.

Өскөтүн кырдьаҕас мыдаардаҕына, бары саабытын эһэбит. Иһирдьэ быалыырга саамай эдэр киһи киирэр уонна быаны кырдьаҕас моонньугар иилэр, ол кэнниттэн бары саба түһэн тардан ылаллар. Үргүлдьү астыырга табыгастаах сиргэ диэри соһон илдьэллэр. Баран иһэн саҥараллар: “Бу кэрээки омуктар өбүгэбитин өлөрбүттэрин көмүс уҥуоҕун көтөҕөөрү, алтан уҥуоҕун араҥастаары баран иһэбит”, – дии-дии, ытаспыта буола-буола астыыр сирдэригэр соһоллор.

Бастаан иһин тыырарга: “Кымырдаҕас ааҕый сүүрдэ”, – дии-дии сүлэҕин. Сүлэн баран түөһүн түөстүүгүн. Онтон сүрэҕин, тыҥатын, мэйиитин быспаккаҕын бииргэ ылаҕын. Ол кэнниттэн тыҥатын айаҕар уоптаран кэбиһэҕин: “Кэнэҕэһин үйэ тухары ыччаттаргын көрөр-истэр буоллаххына, сүрэхтээх тыҥаҥ бэлэскэр кэлэн бүөлүү сытар буоллун. Ол курдук аһыныгас буол”, – диэн этиллэр. Онтон кулгааҕар икки мас ытар гына баайан баран: “Өбүгэбин олус да үчүгэй гына киэргэттим”, – диигин. Ол гынан баран тобугун аллараа өртүнэн маска мэйиитин араҥастыыгын: “Биһиги эйигин куруук баһылыы турууһубут”, – диигин. Ити уураргар төбөтүн арҕаа диэки хайыһыннараҕын: “Кэлбит суолуҥ кэҕиннин, барбыт суолуҥ малыйдын. Саха киһитигэр-сүөһүтүгэр хатааннаах санааны санаама. Халыҥхардаҕын, суон дурдаҕын далай иһиттэн далыгыра кутуругуттан ылан бар”.

Былыргы абыычай быһыытынан улахан мүһэтин эттииргэр алдьаппаккын. Сүрэҕин ылан хайытан, биирдии ньуоска хааны киһи барыта иһиэхтээх. Ол аата кинини көрбүт киһи эрдээх сүрэхтээх буолуохтаах.

Миэстэтигэр буһаран аһыырбытыгар: “Суор, тураах сиэтэ”, – дии-дии суордуу, тураахтыы кыланаҕын, хуухтуугун. Ол кэнниттэн көннөрү аһаан бараҕын.

Хонук сирбитигэр кэлэн үс кырбас эти уокка биэрэ-биэрэ: “Хара тыа халыҥ халҕана, хайгы хабылык, орбоҥ уос, тиэрэ тэбэгэй, улуу дайды уһугулуйдун. Хонноро-хонноро дайдыгыттан хорой кыылынан хонуктан, үтэлэнэр-үтэлэнэр сиригэр үөгэс кыылына үтэлэнэ, хара тыаҕыттан хаһыыра-хаһыыра хабылаан ис, эбиэттиир-эбиэттиир сиргэр эрдэҕэс кыылынан эбиэттии бар. Муустаах ииниҥ муҥкулаатын, таастаах ииниҥ таҥкыраатын, тимир ииниҥ  тиҥкирээтин, кэбэл дайдыҥ кэдэрги тартын. Улуу дайды улууйдум, дом”, – диэн баран эһэ бултаабыт тутууҥ бүтэр.

 

Соччо КУ-ТУ-КААЙ.