Доллар61.32 Евро75.65
-1 °С
Аватар пользователя admin
admin 14:35 в 11.04.20180 7

Куобах мэнээгэ уонна... экология

Өрүс илин эҥэригэр куобах мэнээгэ ааспыт үйэ алта уонус сылларыгар муҥутаан баран, сэттэ уон сылга эстибитэ. Дьэ бу дэлэччи-хоточчу бултан биһиги, төһө да оскуола оҕолоро буолларбыт, син кистии-саба тииһиммиппит.

Куобах барахсан үөскүүр буоллаҕына туох да мэһэйи-боҕууну билиммэт. Төһө даҕаны кураан өттүктээх үөскүүр диэбиттэрин иһин, 50-60-с сылларга оннук үлүгэр курааннар буолбатахтара. Син оттоон-мастаан, сүөһү-ас тутан олорбуппут. Ити кэмнэргэ илин эҥэр улуустарга эрэ буолбакка, киин улуустарга барыларыгар балысханнык үөскээн ааспыта.

Бүтэһик эстэрин саҕана туох баар ыарҕаны бүтэрэн, кыра титириктэри, хахыйахтары, чэчирдэри, сиртэн ыла төһө кэлин атаҕыгар туран тиийэр үрдүгэр диэри, үрүҥ субатыгар тиийэ тула кэбийэн, моойдоон, туох баар ойууру имири эспиттэрэ. Онно сөп буолбакка, кэбиһиллэн турар оттору сууллуор диэри сииллэрэ, бэл бөһүөлэк кыбыытыгар кытта киирэллэрэ.

Айылҕаҕа туох барыта кэмнээх-кэрдиистээх, аһары барыы иэстэбиллээх дэнэрин оҕочоос бэйэм бастаан онно сэрэйбитим. Биир сарсыарда улахан наадабар «кыра дьиэбэр» киирэн олорон эрдэхпинэ улахан баҕайы куобах омуһахтан ойон тахсан тилигирээн, сүрэхпин хайыта сыһан турар. Ситэри сабыллыбат аанынан хайдах киирбитэй да, оннук тахсан барбыта. Сохсоһуттар сохсолорун айаҕын аайы аахтара куобах иҥнэрэ. Ити сохсолорго куобах эрэ буолбакка мас көтөрө, атын, сохсо кылыытын таарыйыахха айылаах булт барыта баттатара, ону баара куобах быыс булларбакка иҥнэр этэ.

Дьэ итинник куобах балысханнык үөскээһинин айылҕа бэйэтэ тохтоппута. Куобахпыт эстэрин саҕана истэрэ дэлби тарыҥнанан, тириилэригэр уонна төбөлөрүгэр бөдөҥ отон саҕа хап-хара баастар тахсаннар көнньүнэн өлөн сыталларын булаттыыр этибит. Ити 1968-69 сылларга. Атын туох да кыыл-сүөл охтубат, өлбөт, тоҕо куобах эрэ охторуй? Бу Аан айылҕа барахсан көмүскэнэр-харыстанар дьаһала буолаарай?

Оҕо сылдьан куобах этигэр сөп буолан, салҕан, саас аҕыран эрэр эмис куобах этин сиэмээри элбэхтэ саҥарыллыбыт буолуохтаахпыт. Күһүн аайы нэһилиэк эр дьоно хомуллан, сүүһүнэн киһи көһүнэн усталаах тыаны, сиһи-сиһинэн быһан күрэтэн үүрэн, киһи баһыгар отуччалыыга-түөрт уоннууга тиийэ куобаҕы бултуулларын өйдүүбүн. Ол сылдьан улахан да булду үүрэн таһааран бултаан эрдэхтэрэ дии.

Убайым Балантыын кэпсээнин өйдөөн кэллим. Биирдэ икки ДТ-55 сыарҕалаах тыраахтарынан уонна биир ГАЗ-51 массыынанан алта уонча буолан Бабаҕа сиһин диэки күрэххэ барбыттар. Бу бука 1961-62 сыллар күһүннэригэр эбитэ буолуо. Түөрт уонча киһи үүрэр, сүүрбэччэ киһи тоһуйар, аныгыскы сырыыга үүрээччилэр тоһуйаллар, тоһуйбуттар үүрэллэр. Бу сырыыга убайым аах тоһуурга турар буолбуттар. Убайым Маркел диэн табаарыстааҕа. Бу Маркел кыра соҕус кэлэҕэй этэ, ол иһин хас саҥараары гыннаҕын аайы «ааһа» диэн ыллаан саҥаран тылын хоҥнорон баран дьэ наадатын субурус гыннаран кэбиһэр буолара. Ол иһин киһи барыта кинини Ааһа Маркел диэн ааттааччылар. Өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр соҕус боксёр этэ.

Биир үрүйэни өрө батан, үс-түөрт биэрэстэлээх сиһи быһан, тарҕаһан оннуларын булан тоһуурдарыгар тураллар. Маркел эмиэ табыгастаах сири көрдөөн, биир силистэри-буордары түөрэн сууллубут тиит үрдүгэр тахсан турбут. Сотору ыраахтан күрэтээччилэр ыһыылара-хаһыылара иһиллэн барбыт. Дөрүн-дөрүн саалар тыаһыыллар, ити күрэтээччилэр икки ардыларынан эбэтэр икки «кынаттарынан» куотаары гыммыт куобахтары ытыалыыллар. Сотору кэминэн күрэтээччилэр ыһыылара-хаһыылара чугаһаан испит. Арай Маркел көрдөҕүнэ, киниттэн отучча хаамыылаах сиргэ охто сытар суон баҕайы тиит үрдүгэр туох эрэ, кыра оҕо бэргэһэтин саҕа хап-хара тахсан кэлбит. Саалаах киһи аанньа быһаарбакка туран кыҥаатаҕа дии, ол туран “арааһа саарба быһыылаах” диэн саныы турдаҕына харалара иккиэлэспиттэр. “Бай, аны иккиэлэстилэр, хайаларын ытабын?” – дии саныы турдаҕына дьэ эбэтээ, күтүр бэйэлээх улахан эһэ төбөтө былтас гына түспүт! Маркел ыксал бөҕөнөн:

– Ээһээ! Ээһээ! Эһээ, – диэн хаһыы бөҕөтүн түһэрбит. – Ба-баа-бардаа! – салгыы хаһыытыыр, онуоха кини диэки көрөн аттыгар турар булчута бэрт холкутук:

– Ааһа Маркыал, ол ханналаата диигин? – диэн холкутунан, биһээлинэн биллибит Байбал (Ханаас Байбал) бэйэтиттэн ыйытан унаарыппыт. Эһэ эрэ баара буолуо диэбэккэ турбут киһи, бэккэ билэр Маркыалын «ээһэтин» «ааһаттан» атыннык истибэтэ чуолкай. Онуоха Маркела:

– Ааһа бардаа, ааһа бардаа, – диэн эбэн биэрэр уонна тарбаҕынан ыйбытыгар анарааҥыта кыһаллыбакка:

– Оттон хамсаабакка тураҕын буотта, – диэн унаарытар. Биирдэһэ кэпсэтэн быһаарсыбатын өйдөөн, иккистээн тарбаҕынан ыйан көрдөрбүтүгэр дьэ көрөн, киһилии чугас киһитигэр биллэрэр.

Онтон Өлөкө Бүөтүр өлөрүнэн орулуур, салгыы Сар Миитээ сарылыыр, кэнниттэн Баракаас Бүөтүр бааҕыныыр, Баллака Баһылай бэбээрэр онтон Кылбайаан уола кыланар. Бу бары Хатылы олохтоохторо барахсаттар, бука бары үтүө-мааны, оҕо-уруу бөҕө, ытык-мааны дьон, үксүлэрэ «Маҥхааһай» түөлбэтин олохтоохторо. Оҕо эрдэҕинээҕим саамай үтүө өйдөбүлэ барыта кинилэр оҕолорун-сиэннэрин кытары быстыспат ситимнээх.

Баракаас Бүөтүр – нэһилиэккэ баарбыт-суохпут диир киһилэрэ, аатырбыт тимир ууһа, мин хоонньоһон утуйбут оҕо сааһым саамай эрэллээх доҕорум Чичигинаров Сэмэн аҕата, олбуорум  уҥуор олороллор. Ити Бүөтүр Чичигинаров оччолорго ааттаах үчүгэй хоһооннору суруйар этэ. Кини «Сир аргыһа», «Хачыгаар» диэн хоһоонноругар аатырбыт тойуксут, алгысчыт, оһуокайдьыт Дьөгүөр Хампыайап ырыа матыыбын суруйан хаалларбыта, кэлин иһиллибэт буоллулар. Кинилэр ийэлэрэ Даайа мин ийэм истиҥ дьүөгэтэ этэ. Оҕолоро, мин алтыспыт дьоннорум Маарыйа Бөтүрүөбүнэ, Баһылай Бөтүрүөбүс хатылылар киэн туттар, күөн анньар дьоно. Оттон  ити дьон-сэргэ биэрбит ааттарын суруйбут Боппуоктарым, Сабаакыннарым, Литвиисэптэрим, Сүөдэрэптэрим  үтүө даҕаны дьон этилэр! Билигин оҕолорун-урууларын ааҕан сиппэккин. «Ханаас» Байбалга, биир кэпсээммин анаабытым.

Аралдьыйаары гынныбыт.

Тоһуурдьуттартан саһан кирийэн сыппыт тыатааҕы туран, сыаптаан турар дьону кэрийэ сүүрбүт, ону кытта “эһэ барда!” диэн хаһыы бөҕө буолбут. Онон түгэх дьон сүнньүөх уктан ытыалааннар, бултаан кэбиспиттэр. Кэлин уоскуйан баран дьэ күлсүбүттэр. Маркел эһэ да эһэ диэн хаһыытын аттыгар турар киһитэ Байбал киһим тугу эрэ этээри саҥарар үгэһинэн «ааһалыыр» дии санаабыт. Бу кэпсэл хойукка диэри уос номоҕо буолан, элбэх киһини күллэрбит буолуохтаах. Маркыал эһэтин кулгааҕын туура ыппыта буоллар, “икки бэртэр буоксалаһаллара хааллаҕа” диэччилэр эмиэ бааллара эбитэ үһү.

Кэпсээним саҕаланыытыгар ити кэмҥэ бултаабыппытын быктаран ааспытым, ону кэпсиим.

1968 сыл күһүнүгэр Дьөгүөрэп Бааска, бииргэ үөрэнэр ааттаах арахсыспат табаарыһым, отторун күрүөтүн тутан баран мотуорканан устан иһэннэр көрөн, “Аммаҕа, Уокалахаан арыытыгар куобах бөҕөтө, күнүстэри сырса сылдьаллар” диэн кэпсээн бөҕөтө буолан кэллэ. Убайынаан Ануфрийдыын (оҕолуун-улаханныын Олоомпур диэн ааттыыллара) саалара суох буолан ааһа турбуттар. Бу балаҕан ыйын бүтүүтүн эргин.

Биһиги Бааскалыын дьиэлэрбит кэккэлэһэ тураллар, үһүс табаарыспыт, бииргэ үөрэнэр Хоһуурап Өлүөсэбит эмиэ отой чугаспытыгар олорор. Бу Мындаҕаайыга, Бэс бөһүөлэгэр олоробут. Оччотооҕу оҕо барыта сааһыт бөҕөтө буоллахпыт дии, хата ботуруоммут аҕыйах буолан эбии иитиннибит, онон киһи аайы мунньан-тараан отуччалыы ботуруоннахпыт.

Тэринэн хомунан, оскуолабыт кэнниттэн Олоомпур мотуорун уларсан арыыбытыгар элээрдэн тиийдибит. Өрүс талаҕынан саба үүммүт, 500-600 миэтэрэ усталаах, 50-60 миэтэрэ кэтиттээх арыыны кэккэлэһэ туран үүрэн, кумах тумулга таһааран ытыалыырга былааннанан ыта-ыта хааман иһэбит.

Талах быыһа барыта үллэҥнэс куобах. Ытыалааһын диэн балысхана дьэ манна буолла. Арыыбыт икки өттө уу буолан, куобахтар муҥнаахтар куотан кумах тумулга тахсан биэрдилэр. Куобах ууһута суох дииллэрэ туос сымыйа эбит, ыксаатаҕына ууга киирэн кулгааҕын ньылаччы быраҕан баран дьэ хата кимнээҕэр бэркэ харбыыр, бэл диэтэр сүүрүгү да билиммэт.

Арыыбыт биир өттө уута уонтан эрэ тахса миэтэрэ, дириҥ уутугар сүүрүгэ диибин диэн, ону харбаан тахсан баран хаалаллар. Биһиги ботуруоннарбыт бүтэн тохтоотубут. Арыыбыт нөҥүө өттүн сүүрүгэ кыра эрээри, уутун ырааһа арааһа отучча миэтэрэ баара буолуо, ону холкутук туоруур эбиттэр. Харбаан иһэн ууга тимирбит баарын көрбөтөхпүт.

Дьэ уоскуйан, куобахтарбытын хомуйуу буолла. Ааҕан көрбүппүт чаас аҥаардаах бириэмэҕэ бултаабыт куобахпыт алта уон сэттэ буолла. Аҕыс уонча ботуруон – мэлигир! Сүүрбэччэ куобах куотта, сорохторо төттөрү буруйан хааллылар.

Мотуоркабыт куорпуґа кыра «Казанка», куобахпытын тиэйбиппит кэннэ отой ньахчас гына түстэ. Аны хоҥноорубут биинтэбит успуонкатын быһа тэптэрэн кэбистибит. Бэлэм успуонка суох буолан биэрдэ, онон мотуоркабытын барытын сүргэйэн, туох эрэ кытаанах баҕайы буолтаны аалан нэһиилэ оҥоһуннубут.

Дьэ уонна барылата түһэн баран гаастаан кэбиспиппит мотуорбут туора охсон эрэрэ баара да, биирдэ ууга барылаһа түстүбүт. Кытылтан чугаспыт, өрүс оҕолоро буоллахпыт дии, улахан ыксал, буккуллуу, дубук туттуу суох – уубут чычааһын билэр бөҕө буоллахпыт. Куорпуспутун көннөрү тардаат бастаан булпутун быыһыыр аатыгар түстүбүт. Хата баара, куобахтарбыт тута тимирбэт эбиттэр, балачча сыралаһан, аҕыйах куобаҕы сүтэрэн син хомуннубут, сааларбытын хостоотубут. Эбэ барахсан уута чычаас сиригэр отой тугу даҕаны кистээбэт, онон батарантаастан саҕалаан бэл диэтэр гаайачынай күлүүстэрбитигэр тиийэ олоччу хомуйан ыллыбыт. Сүтүкпүт диэн – аҕыйах алтан ботуруон. Оччотооҕуга бу да ботуруон кэмчи буолар этэ.

Айаммытыгар тоҥмуппутун аахсыбатахха, этэҥҥэ дьиэбитигэр тиийэн ууттан хостоммут инчэҕэй куобахтарбытын дьоннорбутугар тарҕата сатаан эрэйдэммиппитин бу баар курдук өйдүүбүн. Бааскам кэлин тиис бырааһа буолбута, Өлүөсэм Хабаровскайдааҕы физкультурнай институту бүтэрэн тренер бөҕөтө буолбута. Билигин суохтар.

Дьэ билигин “киин улуустарга куобах тоҕо үөскээбэтий?” диэн ыйытык бөҕөтө турар. Айаҕалыы сатаан хотуттан, төһөлөөх эмэ харчыны кутан, куобах туран, аҕалан хас да улууска ыыталаатылар. Хантан үөскүөхтэрэй?! Айылҕа барахсан бэйэтэ билэн, дьаһайан турдаҕа!

Дьэ уонна дьиэ таһынааҕы булчуттар эрдэ бултааннар үөскэппэттэрин туһунан дойҕоҕу туойаллар. Биэс Аангылыйа саҕа иэннээх Сахабыт сирин аар тайҕатыгар үөскүөхтээх куобахпытын матасыыкыл, массыына уотунан уонча хонукка дьиэбит таһыгар бултаан үөскэппэтэхпит туһунан үһүйээни, ама, ким итэҕэйиэй?

Куобах үөскээри гыннаҕына сай устата иккитэ төрүүр. Төрүөҕүн аайы уончалыыга тиийэ оҕолонор. Хаанымсахтарынан аатырдар саарбаларбыт, солоҥдолорбут, чэ баҕар кырынааспыт да буоллун, куобаҕы мунньан, хаһаанан, «саһааннаан» сыталларын булбут суох. Тыҥырахтаах көтөрдөрбүт оннук айылаах элбэҕэ суохтар. Саһыл, бөрө эмиэ хаһаас ууруммат. Уонна тоҕо үөскээбэтий?

Биир бэйэм толкуйум уонна этэрим биир: итиччэ төрүөхтээх кыыл кыайа-хото үөскээбэтин сүрүн төрүтэ биир эрэ. Ол айылҕабыт сатарыйыыта, ол эбэтэр аныгылыы – экологиябыт алдьаныытын араас биричиинэтэ. Бэйэҥ толкуйдаа.

Өссө биир бэйэм куттанарым диэн – куобахпытыттан саҕалаан ити иэдээн бэйэбитигэр тирээбитэ буолар. Төһөлөөх эмэ уһун кэмнэргэ өбүгэлэрбит барахсаттар көрөн-харайан кэлбит сирдэрэ-уоттара киһиттэн-сүөһүттэн тэйэн, быраҕыллан, дэлби бобоннор өртөммөккө-оттоммокко, киһи илиитэ-атаҕа тиийбэккэ куруланан, сэтирэн турдахтара. Төһөлөөх үрэхтэр, үрүйэлэр, сөкүлэр, маардар уонунан сыллаах кур сэтиэнэххэ баттаттылар! Ойуурдарбыт, сис тыаларбыт, куобахпыт барахсан эрэ буолуо дуо, атын үгүс кыылбыт-сүөлбүт үөскүөхтээх, аар-саарга аатырбыт аар тайҕабыт киин улуустарга тоҕута тэпсиллэн, быһыта кэрдиллэн бүттэ. Алмаастаах, гаастаах, көмүстээх, ньиэптээх улуустар тустарынан этэ да барыллыбат.

Хара тыа хааман иһэрин курдук айанныыр халыҥ үөрдээх кыыл табабыт айанын суола олоччу бүөлэнэн, эстэригэр тиийдэ. Халлаантан кытта хара дьаат таҥнары саккырыыр. Аны билигин сирдэри, тыалары алта уончалыы сыл араҕас сирэйдээхэргэ арыандаҕа биэрдилэр. Дьэ уонна аҕыйах ахсааннаах олохтоох норуот үрдэ суох бултаан балыгы, булду эһээри гыммытын туһунан дойҕоҕу туойаллар. Бу дьыала төрдө-төбөтө ыраахтан силистээх-мутуктаах ээ, бадаҕа...

 

Михаил ГОГОЛЕВ -Долгун.

Бэрдьигэстээх, 2018 с.