Сирэйигэр ииктэппит куобах
Уонча буолан куобахтыы сылдьабыт. Кэрийэн, сэлэлии хааман ытабыт. Сорох сирдэргэ тараахтаан диэччилэр. Сэлэҥ икки кыната үмүрүччү соҕус инникилиир буоллахтарына, куобах соччо куоппат, син-биир уҥа-хаҥас кынаттарга тиийэн ыттарар.
Күнүс аһыы түһэр бириэмэбит чугаһаата. Иннибитигэр соччо ырааҕа суох күөл атаҕа тайаан сытарын билэбит. Муус соторутааҕыта тоҥмута, оттон сирбит онон-манан маҥан самалык курдук көстөр хаардаах. Хаар тобоҕун маҥан куобах сытар диэн балыттарыы элбэх, ытааччы да баар. Оттон хараҥа харыйа ойуурдарга хаар ууллар былаана суох. Хахха, куула өттүлэргэ күн көрбөт буолан эмиэ чараас хаардаах, хата онно таҕыстахпытына куобах, кыыл суолун сирийэн көрөбүт.
Иннибитигэр хас да куобах тэһииргээн быыппастан барбыттарын көрдүбүт, олору “күөл кытыытыгар тиийэн ылар инибит” дии санаатыбыт. Ойуурбут ыраас буолан күөлбүтүгэр үмүрүччү, бэркэ киирэн иһэбит. Сэрэйбит курдук, уолаттар кытыыга тиийээт ытыалаан бурҕаҥнаттылар. Сотору буолаат, ортоку испит дьоммут диэки мустан бардыбыт. Настырыанньа бэрт, уолаттар биэс-алта куобаҕы кэлин атахтарыттан тутан намылыҥната сылдьаллар. Ойуурга элбэх киһиэхэ маҥан куобаҕы илиигэр тутар сэрэхтээх буолааччы: омуннаах сааһыттар куобах хамсыыр диэн ыппыт, киһини эчэппит түбэлтэлэрэ тахсааччы. Оттон биһиги сотору чэйдиэхпит, ол бириэмэҕэ булпутун күн көрөр өттүгэр сытыара түһэн баран, үллэстэн сүгүөхпүт турдаҕа.
Арай ортокунан күөлгэ киирбит Уйбаанчыкпыт уопсай күө-дьаа буолууга тоҕо эрэ кыттыбат. Саатын бэлэм тута сылдьан тугу эрэ көрдүүргэ дылы: хаары хаһыйа тэбэн көрөр, убаҕас манчаарыны сыныйан одуулаһар.
– Хайа, Уйбаан, ити тугу сүтэрдиҥ? Кэлиий манна, – диибин.
– Ээ, сатана баара субу манан, мин иннибинэн кытыыга ньохоохтоон киирбитэ эбээт уонна таһыччы сүтэн хаалла. Дьэ, дьиибэ, ханна барыан сөбүй?
– Бэйэҥ өйдөөн көрбөтөҕүҥ буолуо. Уҥа дуу хаҥас дуу тиийэн ыттарда ини, – ким эрэ быһаарда.
Уйбаанчык саатын санныгар бырахта уонна күөлүн диэки хайыһан туран ииктээн чаккыратта. Онтуката, от төрдө муус булан, күүгэн аллан көһүннэ.
Эмискэ биир уолбут чаҕаара түстэ:
– Пахай, доҕоор, куобаҕыҥ ити быччайа сытар дии! Сирэйигэр ииктии тураҕын, харахтара эрэ харааран көстөллөр!
Бары сааларын үрдүгэр түстүлэр.
– Сааҕа сэрэниҥ! Бары кэннигитинэн тэйиҥ! – диэн хамаанда биэрдим.
Уолаттар кэннилэринэн биэс-алта хаамыыны оҥороотторун кытта куобахпыт ойон турбат дуо! Бу сыыдамын көрүөҥ этэ! Буута быстарынан ойуурун былдьаста. Ытыалаан сардырҕатыы буолла, сыыһыы да баар. Ол эрээри киһилиэхтэрэ дуо, оройунан хойуоһуннардалар. Саамай эдэрбит Вася уол аҕала сүүрдэ, онуоха ким эрэ кэнниттэн: «Нохоо, ити киһи иигин сирэйиттэн тэбээн аҕалаар!» – диэн барыбытын күллэртээтэ.
Сыппыт сирин баран көрдүбүт: кыра оӨкучах курдукка сыппыт, онтуката өрөҕөтүн сылааһыгар хаара ирэн хаалбыт. Эрэйдээх баара дэмин былдьатан, киһи иигэ сирэйигэр сабыта бырдаӨалыар диэри сытаахтаабыт. Барар-кэлэр сирэ суох буоллаҕа дии. Ыксаатаҕына куобах да саһар, кирийэр баҕайыта!
Киһи тыла сэттээх-сэмэлээх диэччилэр…
Бу соторутааҕыта, сааскы кус саҕана буолбут түбэлтэ. Үүтээҥҥэ чэйдии олоробут. Биһиги саҥа кэлбиппит. Арыый инники кэлбит уолаттартан мин ыйытааччы буоллум.
– Аҥыр баҕас баар ини?
– Дэҥ курдук ыраах «мөҕүрүүллэрэ» иһиллэр да, бэйэлэрин көрө иликпит. Көрдөхпүтүнэ даҕаны биһиги ыппаппыт ээ, баҕайылар дьүһүннэрэ куһаҕана бэрт. Өлөрбүт да иһин, кинилэри кытта ким сиргэммэккэ биликтэстэҕэй…
– Хайа, уолаттар, хайдах буоллугут? – мин тоҕо эрэ өрүкүнэйэ түһэбин. – Итилэриҥ сырыттахтара дии, бэртээхэй эбиэттэр! Манна кэлэн биэрэллэрэ буоллар мин көрөн олорботум буолуо, солуурчахпын булларбытым эрэ баар буолуо этэ…
Ити кэнниттэн икки күн аанньа утуйбатым, бэйэм даҕаны утуйбаппынан эрэйдэнээччибин. Түүнү быһа кураанах ууну манаан олорон баран, эбиитигэр күнүс сынньаммакка иэдэйэр буоллаҕыҥ. Мин оннук турукка киирдим, өссө “төннөрүм дуу” дии санаталаатым. Ол эрээри бачча сааспар диэри бултуу сылдьан төннүбүппүн өйдөөбөппүн.
Үһүс түүнүгэр табаарыспын Валерийы кытта дурдабытыгар олордубут. Ходуһа уутугар кэннибитигэр чугас баҕайы күөлбүт мууһунан көрөн нэлэһийэ сытар. Былыттаах буолан хараҥа, борук-сорук, мончууктарбыт көстүбэттэр. Күөлбүт кытыыта сип-синньигэс оттоммут ходуһалаах, онон халтаҥ. Кэннибитигэр ыксалаһа от күрүөтэ баар.
Ботур-ботур кэпсэтэ олордохпутуна, чугас дулҕа толооҥҥо быһыылаах, хаста да аҥыр “һуу, һуу” диэтэ, онтон сүтэн хаалла. Сотору буолан баран кэннибитигэр куһаҕан баҕайытык “хаах” диир курдук саҥа иһилиннэ уонна хадьымалга олорбут “тырк” гынар тыас иһилиннэ. Табаарыһым миигиннээҕэр чуор, барыны бары, кыра да тыаһы үчүгэйдик истэр.
– Доҕоор, аҥырыҥ кэннибитигэр кэлэн түстэ, тураҥҥын ыт, – диэн ойоҕоско имнэннэ.
Мин аргыый аҕай, кэннибин хайыспытынан, саабын бэлэмнии тутан туран кэллим. Арай чугас баҕайы хадьымалга синньигэс остуолба чөҥөчөгүн курдук көбүс-көнө баар, борук-сорукка саһарымтыйан көстөр. Итиннэ туох да суоҕун бэркэ билэр буоллаҕым. “Ити олорор эбит”, – дии санаатым. Ол эрээри ытар, өлөрөр санаам симэлийэн хаалла. “Бу баарбын дии, киһи эрэ буоллар тоҕо ыппаккын?” – диэбиттии, аҥырым көтөр былаана суох быһыылаах, олорбутунан хаалла. Мин буоллаҕына төттөрү олордоҕум дии.
– Хайа, тоҕо ыппатыҥ? – табаарыһым ыйыта тоһуйда.
– Ээ, тоҕо эрэ илиим барбата. Эрэйдээҕи… – эрэ диэн саҥалаах буоллум.
Ситинтэн кус ытыыта бүтүөр диэри син кыратык да буоллар утуйан, дьоммун кытта тэбис-тэҥҥэ бултаатым. Саас барахсан сайаҕас салгынынан тыынан, астынан аҕай куораппар төнүннүм. Оттон аҥырдарбыт ити саас биһиэхэ көстүбэтэхтэрэ, чугаһынан да көтөн ааспатахтара. Ити түбэлтэни мин ол көтөрдөрү кытта чопчу сибээстээбэппин буолан баран, сөп түбэсиһиитэ хайдах эрэ итинник санааҕа тириэрдэр.
Үйэлээх сааспар бултаатым ини бултаабатым ини, араас оройуоннар сирдэригэр сырыттым ини сылдьыбатым ини, ол гынан баран ити биирдэ эрэ харса-хабыра суох тылластым быһыылааҕа. Дьонум бэрт кырабыттан айылҕа, булт туһунан мээнэ тылласпат курдук такайалларын хаһан да умнубаппын.
Георгий ВАСИЛЬЕВ-Мандар.
