Түөрт ССКП генеральнай секретардарын кэмигэр райком бастакы секретарынан үлэлээн түҥ-таҥ түһүү, буккуллуу, эстии-быстыы, быһыы-майгы, дьон санаата алдьаныытын, бэйэни таҥнарсыы кэмин будулҕанын ортотунан ааспыт кырдьаҕаспын.
Амма оройуонугар үлэлиир эрдэхпинэ Горбачёв политическай реформаны киллэрэн, дьон адьас иирэн хаалбыта. Оннооҕор, отделение биригэдиирдэрин куоластаан, коллектив аныыр буолбута. Сопхуос парткомнарыттан ыйыппакка эрэ. Эгэ эрэ, сопхуос директордарын, отделение управляющайдарын сөбүлэҥэ суох күүстэринэн коллектив талар буолбута, райком бюротун санкцията суох. Номенклатура төрдүттэн эстибитэ. Партия райкома туох да былааһа суох буола түспүтэ. Биһиги тугу да дьаһайар кыахпыт суоҕа. Саҥа демократтар эмэһэҕэ тэбэ сылдьар, үөҕэр-түрүйэр дьоно буола түспүппүт.
Аны оройуоннааҕы партийнай тэрилтэ конференциятыгар делегаттары талыы буолла. Делегаттар райком састаабын талыахтаахтар, ол иһигэр миигин. Урут конференция делегаттарын райком барытын көрөн эр киһитин, дьахтарын уонна ыччатын наардаан талаллара. Онтон демократия диэннэр оройуон бары куолуһут, кириитэһит коммунистара делегат буола түстүлэр. Аны альтернативнай быыбардар, обкуом рекомендацията суох ойоҕоһуттан кими баҕарар туруоран, миигин сотон кэбиһиэхтэрин сөп. Уһуннук үлэлээн, кэлии Чурапчы киһитэ буолан, дьон салҕан, уурайыахпын наһаа баҕарар буолбуттара.
Кириитикэ да элбэҕэ. Алдьархай айдааннаах конференция буолуохтааҕа. Миигин эккирэтэр кырдьаҕастар миигин идэһэ оҥостоору сүгэлэрин, быһахтарын буруустуу сылдьар сурахтара иһиллэн барбыта. Биир үтүө санаалаах, улахан аптарытыаттаах, сэриигэ кыа хаанын тохпут, уһуннук салайар үлэлэргэ үлэлээбит Стручков Василий Николаевич барахсан маннык сүбэлээн турар: “Максим Николаевич, уһуннук үчүгэйдик үлэлээтиҥ, райком конференциятын бу делегаттарынан талылларыҥ саарбах буолуо. Эн хаһаайыстыбанньык үлэһиккин, онон райсовет председателинэн талыллыаххын сөп этэ, ону райком актива өйүө этэ уонна биһиги көмөлөһүө этибит. Ол судургу буолуо, райсовет председателэ П.С.Онуфриевы бэйэҥ оннугар конференция иннигэр олордон кэбис уонна кини оннугар председателинэн олорор саамай тоҕоостоох кэм үүннэ. Оччоҕо делегаттар бары өрө тыына түһүө этилэр”.
Дьиҥэ, саамай сөптөөх сүбэ этэ. Аккаастаатым. Сыыспыт эбиппин. Барарбын кытта мин туттарбыт биэс бөһүөлэкпин өһөөбүт курдук эһэр аакка барбыттара. Райсовекка хаалбытым буоллар, Булун республика саамай кыраһыабай, курорт бөһүөлэгэ буолан дьэргэйэн туруо этэ. Сүүс киһи олохсуйбут, барыта буруус маһынан тутуллубут уонча түөртүү квартиралаах дьиэлээх, спортсааллаах, оскуолалаах, детсадтаах, балыыһалаах, центральнай хочуолунайдаах бөһүөлэги эһэн кэбиспиттэрэ. Бурууһун хас да нэһилиэк, ол иһигэр спортсаал маһын эмиэ, чааһынай дьон тиэйэн барбыт этилэр. Ити бөһүөлэк хаалыахтаах этэ. Амма улууһун аатырда туруо этэ. Дьэ, кыһыылаах. Итинник быһыыга-майгыга, ким да тугу даҕаны быһаарыммат будулҕаныгар пенсияҕа барбытым.
Пенсияҕа олордохпуна Чурапчы икки ытык кырдьаҕаһа: Васильев Иван Петрович уонна Неустроев Иннокентий Дмитриевич дьиэбэр көтөн түстүлэр уонна маннык этиилээх дьон буоллулар: “Обкуом көҥүлүн ыллыбыт, Сысолятин Геннадий Михайлович уурайан куоракка көстө, кини оннугар эйигин туруорабыт. Сөбүлэҥҥин аҕал”, – диэн буолла. Мин аҕыс-тоҕус ый үлэлээбэккэ олорбут киһи тэһийбэт курдукпун, хайа уонна Таатта үрэҕин уутун Чурапчы күөлүгэр түһэрэр Лазарев Дмитрий Петрович идеятын Г.М.Сысолятин даҕаны, райсовет председателэ Егор Афанасьевич Борисов даҕаны өйөөбөттөрүн истэ олордоҕум дии. Ол идеяны олоххо киллэриэххэ сөбүн өйдүүр буоламмын: “Ээх, сөп” – диэтим.
Горбачёв балыыҥката саамай өрөгөйдөөн турдаҕына, 1991 сыл тохсунньутугар Чурапчыга тиийдим. Партийнай үлэҕэ уопуттаах буолан, быһыыны-майгыны тута биллим. Миигин талларымаары ыччат өрө тура сылдьар эбит. Ону билигин тугу кистиэмий, ааттарын толору суруйабын – баары баарынан, кырдьыгы кырдьыгынан. Саамай баһылыктара оччолорго райсовет председателэ Егор Афанасьевич Борисов эбит. Кини соратниктара Птицына Аграфена Семёновна, Яковлев Спиридон Иванович, Борисов Егор Егорович, Адамов Гаврил Иннокентьевич миигин утараллар. Бу Чурапчы саамай эрэнэр уолаттара, райком чилиэннэрэ, депутаттара. Кинилэр кэннилэригэр ыччат турдаҕа дии. Оччолорго миигин, биэс уон аҕыстаах киһини оҕонньор диир буоллахтара.
Ол да буоллар өйүүр аҕыйах киһи баар эбит. Ноев Тимофей Васильевич, Захаров Афанасий Афанасьевич (аймаҕым), Кандинскай (аатын умнубуппун), сопхуос директордара Ефремов Анатолий Васильевич, Смирников Григорий Викторович, Попов Николай Николаевич. Ааттарын-суолларын дьон биллин диэн толору суруйдум.
Дьэ, пленум саҕаланна. Миигин обкуом представителэ туруорда. Утарсааччыларым үс киһини туруордулар.
Куоластааһын буолла, мин алта уон бырыһыаны ылан кыайан таҕыстым. Горбачёв реформата “үлэлии” түспүт: дьиэлэр тоҥ хаһаалар, истээх сону кэтэн олорон үлэлиибит. Системалар итиннэ тоҕо бараллар, манна тоҕо бараллар, чох аанньа тиэллибэт, уоппут сотору буола-буола быстар. Электронасостар умай да умай буолаллар, биир да туалет ыраастаммат, томтойон баран сыталлар. Аны үөрэнэн хаалбыттар: туох эмэ авария буолла, чох тиэллибэтэ, уот быһынна – райком бастакы секретарыгар телефоннууллар. Райсовет председателэ онно эрэ кыһаллыбат. Мин сарсыарда аайы Е.А.Борисовы ыҥыран ылан этэбин: “Ити барыта эн эбээһинэһиҥ. Сүүр-көт, котельнайдары түүннэри кэрий, утуйума”, – диэн.
Уолум сөбүлээбэт курдук туттан тахсан барар. Ол быыһыгар куолубунан М.Е.Николаевы кириитикэлиибин. Ол кини кулгааҕар тиийэ охсор. Үс ый буолаат уолум куоракка күрээн хаалла. Сельхозтехника управляющайынан анаммыт сураҕын истэн хааллым. Миигин абааһы көрөн, киэптэтэн күрээбитэ чуолкай. Мин үлэлии кэлбэтэҕим буоллар, оройуон бастакы баһылыгынан ананыа этэ. Онтон оронон тахсан, президент буолбата чуолкай. Онон уолгут президент буолбутугар чурапчылар миэхэ махтаныах тустааххыт.
Райком тугу да дьаһайар кыаҕа суох. Дьиҥнээх бардак. Бары көҥүл-босхо баран хааллылар. Оннооҕор Ленин памятнигын көтүрэн, уулусса ортотугар массыына суолугар туруорар дьон буоллаҕа. Бука, массыына үлтү тэбистин диэхтэрэ буолуо. Туох да ону дьарыйар былаас суох, барыта көҥүл, анархия.
Горбачёв политическай реформата итинник этэ. Бу кэмҥэ аны райсовет председателин быыбара буолар. Борисов оннугар. Миигин ыҥыран аҕалбыт И.Васильев уонна И.Неустроев маннык этиилээх кабинеппар киирдилэр. “Максим Николаевич, партия бүттэ, эһиннэ. Үлэлиэххин баҕарар буоллаххына райсовет председателигэр туруорун, биһиги депутаттары кытта үлэлиэхпит, кыайыахпыт”, – диэн буолла. Лазарев Дм.П. идеятын олоххо киллэрэр баҕам баһаам. Атаһым, урут мелиорацияҕа үлэлээбит татаар бэрдэ Тазадинов Владимир взрывпром тойоно “алаастар кирбиилэрин тоҕо тэптэриэм” диэн эрэннэрэн турар. Чурапчы күөлүгэр Таатта уутун холбуур идеяны үбү-харчыны бас билэр оройуон муҥур тойоно, райсовет председателэ буоллахпына эрэ олоххо киллэриэхпин сөбүн өйдөөн сөбүлэстим.
Утарсааччылар алдьархай киирсии, оннооҕор Е.А.Борисов куораттан анаан тахсан утары куоластаата ээ, кини райсовет депутата буоллаҕа дии. Хайыахпыный, кыайдаҕым дии. Чурапчы дьонун абыраабыт, абырыыр 400 гектардаах Улуу күөл баар буолбута. Быыбарга кыайан ол күөл үөскээтэҕэ. Онон киэн туттабын.
Максим СИБИРЯКОВ.
Тулагы, 2020 с.
