1970-80-с сылларга саха тыатын оҕотугар, хомуньуус-комсомуол саҕана, көмпүүтэр-тэлэбииһэр суоҕар бултааһын диэн туох да үчүгэй түүл курдук буолара.
Оҕо барыта сорсуннаах булчуттар курдук буолаллара. Борбуйдарын көтөхпүт кыра кылаас уолаттара ыстааннарыгар тахсан киирбэт буоллулар да арагаайкаһыт айдаана, моҕотой-чыычаах бултааһына. Ол саҕана моҕотой тириитин маҕаһыыҥҥа туталлара, биэс-алта харчы буолара. Арагаайкаһыттар саас туллук кэллэҕинэ пиэрмэ бурдугун ысклаатыгар доҕуур иитэллэрэ, арагаайканан манаан ытан кыайаллара. Ону ол пиэрмэ таһыгар астаан биэдэрэҕэ буһарыллара, ол минньигэһин! Эмис сааскы туллугу, моҕотойу бултаабыккын эмиэ буһараҕын уонна дьэргэстэй ыһыаҕын ыспыт курдук сананаҕын.
Моҕотойуҥ тириитин харыстаан сүлэн таҥастаатахха, сайыны быһа муспут тирииҥ мунньуллан санааҕар туох да элбэх харчы буолара. Өссө кураанах бытыыкка туттардахха тоҕус харчы. Онон күһүн моҕотойуҥ тириитин мунньан, кураанах бытыыкка бөҕө туттаран уонна моҕотойуҥ тириитин маҕаһыыҥҥа туттардахха син бэлэһипиэт, сорохтор мопед харчыта буолара. Эбэтэр саҥа чаһыы, ол саҕана чаһыылаах оҕо курутуойунан сананара. Оҕо барыта моҕотойдьут буолан бэлэһипиэтэ суох оҕо суох буолара, арай кыргыттар эрэ бөһүөлэккэ сайын сатыылыыллара. Бөһүөлэк уолаттара мустан тимир сэптэринэн бөһүөлэги биир гына кэринэллэрэ, дэлби мустан тимир көлүөһэлээхтэрин түргэнник тэбэн уулусса устун туох да кавалеристар курдук тутталлара. Билиҥҥи матаһыыкылынан күннүүр байкердар курдук буолуллара, бэлэһэпиэтэ суох уолу кыыс курдук көрүллэрэ. Ол гынан баран уолаттарга барыларыгар тимир көлөлөөхтөрө.
Моҕотойгун сайыны быһа бултуугун, бытыыккаҕын буолар-буолбат сиртэн барытыттан сайыны быһа хомуйаҕын, сыбаалкаҕа тиийэ. Дэлби сууйан бэлэмниигин, ол саҕана маҕаһыыннарга бытыыкка тутуута былаан курдук буолара. Оттон улахан кылаас уолаттара сааһыттар, ол саҕана сааламмат оҕо да суох буолара, бары саалаах буолаллара. Уонна төрөппүттэр оҕолоро ойуурга кустуу-куобахтыы баралларын бопсубаттара, сааҕа дэҥнэниэ, мунуо эҥин диэн суох буолара. Ол курдук таҥара көмөтүнэн муммакка, сааҕа дэҥнэммэккэ сылдьыллара. Таҥара көмөтүнэн диибин да ол саҕана таҥара эҥин диэни итэҕэйиллибэт, абааһы-таҥара диэни пиэньиэр-комсомуол улаханнык саҥарара да бобуулаах.
Күһүн хаар түстэҕинэ тииҥҥэ, андаатарга охтуллара. Онтуҥ элбэх харчыга барара: тииҥ 7-10 солкуобай, андаар тириитэ 15-кэ тиийэрэ. Оттон маҕаһыыҥҥа буолбакка, кэтэхтэргэ 30 солкуобайга барара. Ол саҕана андаатар тириитэ саҥыйахтаах түөтэ аҕыйаҕа, кыахтаах ыаллар ийэлэрэ эрэ кэтэр таҥастара буолара. Оччолорго нуорка, коза, ыт тириитэ саҥыйахтар, бэргэһэлэр суох буолан, андаатар тириитин атыылаһар киһи элбэҕэ, булчут дьоҥҥо андаатар тириитин үлэһээччи да элбэҕэ.
Ол бултаабыт харчыгар төрөппүттэриҥ көҥүллээтэхтэринэ саҥа саа, матаһыыкыл ылаллара. Ол саҕана матаһыыкала суох уолаттар суохтара, куһаҕан булчуттар мотуордаах бэлэсэпиэттээх буолаллара. Матаһыыкылынан түргэн баҕайдык сүүрдэн бөһүөлэги биир гыныллара, кыргыттары хатааһылатарбыт, сороҕор наһаа-наһаалаан мөҕүллэр да элбэҕэ…
Сэттис-ахсыс кылааска сылдьан ойуурдарга-күөллэргэ соҕотохтуу бултаныллара. Эһэ-бөрө көстүө диэн ким да куттаммата, арай киһи уҥуохтаах сири таарыйбат буола сатаныллара, киһи уҥуохтаах сиргэ абааһыта бэрт буолуо диэн чугаһыныллыбата. Саас, күһүн кус-куобах саҕана сааһыттар буолан үс уруок кэнниттэн күрээн сир ыла туруллара. Хонон-өрөөн, булт саҕана субуотаҕа үс уруок кэнниттэн кыргыттар эрэ үөрэнэллэрэ. Учууталлар да эр дьон үксэ бултуу бараллара, эр киһи учуутал субуотаҕа оскуолаҕа көстүбэттэрэ. Арааһа, дэриэбинэҕэ бултаабат эр киһи суоҕа.
Биирдэ бэнидиэнньик күн, туох да убаастыыр-куттанар учууталым Дьууруй Афанасьевич, сааскы куска сылдьан утуйан паартабар бүк түһэн олордохпуна: «Бэҕэһээ Тарыҥ үрэх диэки саа тыаһа элбэҕэ сүр этэ», – диэбитигэр соһуйан уһуктубутум. Ол аата учууталларбыт котокулар ким, ханнык оҕо ханна бултуурун билэ-көрө сырыттахтара. Сороҕор бултуу сылдьан учууталлары кытта эмискэ көрүстэххэ, тугу да саҥарбаттара. Баҕар тыа-ойуур сокуона буолуо буоллаҕа. Ол гынан баран бултуу сылдьан икки атахтааҕы, кими эрэ ыраахтан көрдөххө атахха бэриллэрэ. Дэриэбинэттэн ойуурга бултуу барарга сааҕын ыһан баран, ыстааныҥ иһигэр симэн ойуурга тиийэн ыстааҥҥыттан таһааран хомуйан баран бултуу барыллара.
Оскуолабыт дириэктэрэ Уйбаан Саабыс биһигини матымаатыкаҕа үөрэтэрэ, оҕолор да учууталлар да толлор киһилэрэ. Сороҕор дириэктэрин хоһугар ыҥыран, өрөбүл күнүгэр хайдах бултаабыппытын тэҥнээҕин курдук ыйыталаһара, бэйэтэ сороҕор бириэмэ булбакка дьиэ таһыгар үлэлээбитин кэпсиирэ. Бултаабыппытын куттаммакка эбэ-эбэ кэпсиирбит, өссө мөҕүөхтээҕэр «маладьыас, ол гынан баран сааҕа сэрэхтээх буолуҥ» диэн баран илиитин биэрэрэ. Сороҕор бириэмэ хааллаҕына учууталларбыт булт-алт туһунан кэпсииллэрэ. Онон бары кыра булка сүрдээх быһыылаахтара.
Тыа оҕотугар сайын сайылыкка көһүү, окко киирии улахан кэтэһиилээх, окко киирии бырааһынньык курдук буолара. Онуоха диэри ким арагаайка оҥостуута, өрүстэн үчүгэй төгүрүк таастары мунньунуу, ким борбуйун туппут саалаах, саа сэбин, буорах, доробуунньа, бөстүөн мунньуллан бүтэрэ. Ким сайын окко сааланар кыһыны быһа саатыгар ботуруон, саа сэбин мунньунара. Сороҕор доробуунньаҥ аҕыйах буоллаҕына, аккумулятор иһинээҕи сибиньиэһи кирпииччэҕэ кутан бэйэбит оҥорорбут. Маҕаһыынтан соҕотуопкаҕар буорах-бөстүөн ыла сатаныллара. Доробуунньаны үксүн бэйэбит кутарбыт, онон ким аккумулятора алдьанарын үлэһиллэрэ. Окко диэн саа сэбин мунньуллара, окко буоллаҕа бултааһын атыыра диэн. Ол саҕана маҕаһыыҥа атыыланар собуот ботуруона кэмчитэ, собуот ботуруона кумааҕы ботуруон диэн буолара. Биир эмит кумааҕы ботуруону хантан эрэ ыллахха, онтугун харыстаан хас да сыл киэргэл курдук батарантааска сылдьара, тугу эмэ астааҕы ыта сатанара. Ботуруон барыта бэйэ иитиитэ этэ, сайын окко оттуу сылдьан омурҕан аайы ботуруон иитиллэрэ, киэһэ аайы үлэ бүттэ да бултуу барыллара.
Кус оҕото көттөҕүнэ ылдьыын кэнниттэн куска, күһүөрү куобах оҕото улаатта да куобахтааһын саҕаланара, онон миинэ суох хаалыллыбата. Ол саҕана сопхуос сүөһүтүн мэлдьи отчуттарга диэн өлөрбөттөрө, биирдэ эмит отчуттарга дууһаҕа киилэ аҥаардыы эт биэрэргэ көҥүл ылбыттар “өлөрөргө үөһээттэн көҥүл кэлбит” диэн үөрүү-көтүү, бырааһынньык курдук буолара. Харата суох сылдьар отчуттарга ол бэриллэр эти сопхуос тиэхиньикэлэринэн кэрийэ сылдьан сибиэһэй эт түҥэтэллэрэ. Ол эт миинньигэһиэн! Сопхуос саҕана сүөһүнү мэлдьи санаатаҕыҥ аайы өлөрүллүбэтэ. Министиэристибэттэн, оройкуомтан көҥүл сурук кэллэҕинэ эрэ, хара суоҕар сайын нэһилиэнньэҕэ эбэтэр отчуттарга диэн сүөһүнү хоччуоппалыыллара. Ол саҕана эт маҕаһыыҥҥа биир солкуобай биэһуон харчы, онтон кэтэх ыаллар бэйэлэрин сүөһүлэрин хоччуоппалаан нэһилиэнньэҕэ 3-5 солкуобайга атыылыыллара. Сайын сибиэһэй эти сиэбэккэ сылдьар дьон онно атыыр уочаратынан атыылаһаллара. Сүөһү ол-бу маска-окко түһэн өллөҕүнэ улахан сүүрүү-көтүү буолара, бэтэринээрдэр өлбүт биричиинэтин булан аак суруйдахтарына, ол оройуонунан-Дьокуускайынан бигэргэтилиннэҕинэ ким да буруйга тардыллыбата, государство баайа улахан харыстабыл буолара. Сибиэһэй эмис ынах этин миинэ барахсан…
Ол саҕана саа сэбэ мэнээк атыыламмата, кэмчитэ. Собуокка оҥоһуллубут ботуруон отой аҕыйаҕа, баар да буоллаҕына дэриэбинэ кыахтааҕа, тойотторо, былааттаах-билсиилээх киһи ылара. Онон улахан дэписиит табаар буолара. Маҕаһыыҥҥа соҕотуопка диэн баара, онно ынах-сылгы түүтүн, сылгы сиэлин, кутуругун туттаран, күһүн отон туттаран ол соҕотуопкаҕа саа сэбин биэрэллэрэ. Онон саас ынах пиэрмэлэргэ баран, пиэрмэҕэ үлэлиир дьон оҕолорунаан баран сааскы түүлээбит ынахтар имэрийэн түүлэрин хастыы да куул хомуйуллара. Мин аҕам бэтэринээр буолан саас аайы сылгыттан хаан ылалларыгар барсан, эмиэ сааскы түүлээбит сылгылар түүлэрин түүлээн, сылгы сиэлин-кутуругун дэлби кырыйан, отой сыарҕалаах акка толору тиэйэн аҕалан маҕаһыыҥҥа туттарыллара. Сылгыһыттар аттарын сиэллэрин-кутуруктарын олус кылгастык хаалларан, эмиэ сороҕор мөҕүллэр да элбэҕэ: кутуруктара-сиэллэрэ кумаар-күлүмэн саҕана онтон харыстыыр диэн орой мэник оҕолор ону хантан билээхтиэхпитий, биһиэхэ төбөбүтүгэр саа сэбэ эрэ.
Аны күһүн саа сэбигэр диэн сүрэҕэлдьээбэккэ уонунан дьааһык отон ылҕанара, дьэ саа сэбигэр буолан сүрэҕлдьээбэккэ хоно сытан сүрэх-бэлэс киирэн отоннооһун буолара. Ону туттардахха маҕаһыын пуонда диэн лимииттэммит ботуруон, саа сэбин суруйан биэрэрэ. Онон муспут түүгэр-кутуруккар, отоҥҥор ылбыт сааҥ сэбэ бэйэҥ киэнэ буола түһэрэ, этэргэ дылы ким сүрэхтээх ол аһыыр астаах буолар диэбиккэ дылы. Онон биһиэхэ ким элбҕи ылбыт бэйэтин киэнэ буолан, булт саҕана кини отой хаһаайын курдук буолара. Ким элбэх саа сэптээх тойон курдук илии үөһэ сылдьар курдук буолара. Ким сүрэҕэ суох, саатын сэбэ эрдэ бүттэҕинэ буорах-доробуунньа иэстээһинэ саҕаланара. Иэс мэлдьи төннөрүллүөхтээх. Элбэх саа сэптээх оҕо булт саҕана отой булт хаһаайына буола түһэрэ. Соҕотуопката суох саа сэбэ бэриллибэтэ.
Мин сэттис кылааска киириэхпэр диэри, арааһа төрдүс кылаастан буолуо, сайын куска ытынан кус оҕотун туттарааччы, хойобуун куһу ытынан булларааччы, убайдар күөрэппит кустарын булааччы, сааскы, күһүҥҥү куска чай өрөөччүнэн, күһүҥҥү куобахха үүрээччинэн сылдьыбытм. Биирдэ эмит убайдар настырыанньаланнахтарына саанан ыттаран, сири билбэт буола үөрүллэрэ. Сороҕор күөрэппит кустарын ыттаах булбакка мөҕүллэр да элбэҕэ. Онон табыллыбыт куһу булар булгуччулаах буолара.
Мин сэттис кылааска үөрэнэ киирэр сайыммар аҕам сааларбын көҥүллээбитэ. Убайдарбын кытта сылдьан бултуурбар убайым Бочуок сүүрбэһис, таһынан сомуоктаах сааны биэртэ. Онтон убайым Бочуокка бэйэтин былыргы, эмиэ таһынан сомуоктаах икки айахтаах 16-с саатын биэртэ. Ол дьыл саа ылар киһи буолан атаҕым сири билбэт буола үөрбүтүм. Сорсуннаах булчут аатын ыларбар сүрэхтэнэн киирэн барбытым. Саабар уон алта тимир ботуруон биэрбиттэрэ. Тоҕо эрэ ол дьыл бултаан кэллэхпитинэ мин тугу бултаабыппын ыйыталаһыы буолара уонна тоҕо эрэ киэһэ аайы мин төһөтө ыппыппын бэрэбиэркэлииллэрэ. Онон улахан хонтуруолга сылдьарым.
Ол дьыл отой чугас олорор эрэ куһу ытарым, сыыстахпына сааланар бырааппын быһыахтара диэн куттанар быһыылааҕым. Ыты сырсарбар кус оҕотугар убайдартан итэҕэһэ суох бултаныллара, сороҕор элбэҕи да бултуурум. Сааланан баран булдум ахсаана аҕыйаабыта, убайдар кутаммакка элбэхтэ ытар буолан кустарын ахсаана элбэҕэ. Бу сырыыга ыты сырсааччынан быраатым Оппороох этэ, кини мэлдьи ытынан миигиннээҕэр элбэх куһу бултуура. Ол саҕана ыттар котокулар куска наһаа буолааччылар, биирдэ да хойобуун кус булуллубатаҕа суоҕа. Күөл ортотугар ыттаах буолан төһө баҕарар ытыллара, тыы эҥин соһуллубата, ыттар эрэйдээбэккэ былдьаһа-былдьаһа таһааран биэрэллэрэ.
Биирдэ бииргэ оттуур убайым Өстүөпэ аллар атаһыныын Махатыырап Уйбаанныын – Саллаанайдыын иккиэн Сырдаах диэн сиргэ кустуу киирдибит. Атырдьах ыйа бүтүүтэ буолан кус үксэ көппүт кэмэ уонна сыырдаах ото бэрт буолан олорор куһу ыппаккын, көтүтэн эрэ ытаҕын. Мин көтөн иһэр куһу сыыһыам диэн отой ыта сатаабаппын. Киһим биһиги түөлбэҕэ биллэр ытааччы, кини уон ботуруоннаах, мин ботуруонум уон алта. Уйбаан сотору-сотору ытар, мин ботуруоммун харыстаан көтөн иһэр куһу ыппаппын, сорохторун чугаһынан көттөхтөрүнэ санаабар кыҥаабыта буолабын.
Киһим ботуруона бүттэ, миигиттэн саабын уларыста, мин ботуруоммун харыһыйарым сүр да, саабынан бултаабыт куһун аҕабар миигин бултаабыт диэх буолан саабын ылла. Мин элбэх куһу бултаабыт буолуохпун баҕарарым сүр, Уйбаан куһу табарын билэбин, онон тылбытынан хантараактаһан баран саабын, ботуруоммун туттардым. Киһим уон алтата ытан уонтан тахса куһу өлөрдө, мин бэйэбэр ол кустары сурунан дьиэлээтибит. Дьиэбитигэр кэлэн Саллаанайым аҕабар хайдах курдук элбэх куһу бултаабыппын, хайдах күөрэтэлээбиппин кэпсээтэ. Мин дьиҥэр сымыйанан бултаан, саатан аҕам хараҕын көрүөхпүн кыбыстарым сүр. Ол да буоллар аҕабыттан уонтан тахса куһу бултаабыт киһи буолан дэлби хайҕанным, ол күн сорсунаах булчут аатырдым.
Ол күнтэн саҕаланна, Уйбааным миигин сорук-боллур оҥорооһуна. Киһим туох эрэ буолла да миигин соруйар: уута бас, маста аҕал, биирдэ эмит утары саҥараары гыннахпына киһим «кус бултаабатаххын аҕаҕар этиэм» диэн куттаан, отой сорук-боллур гынна. Мин аҕабар этиэ диэн куттанарым сүр, санаабар «сааланар бырааппын быһыа» диэн куттанаахтыырым буолуо. Өссө бэйэтэ саалаах аата дьоҥҥо бултата-бултата, бэйэм бултаатым диир диэҕэ диэн отой салларым сүр. Ол ахсын Уйбааным соруйара өссө элбээн иһэр, оттон мин сороҕор аҕам мөҕөн сааланар бырааппын быһарын эҥин түһүүр буоллум.
Ити сайын бэйэм алта чөкөөкүнү бултаатым, отой бултаабыт булпун сурунан иһэбин, Уйбаан бултаан биэрбит кустарынаан 16 кус. «Төһө куһу бултаатыҥ» диэтэхттэринэ «16 кус» диибин, онтон бэйэм дьиҥнээхтик суруна сылдьар кустарым алта. Ол саҕана биһиги Тарыҥ үрэххэ оттуубут.
Биирдэ үрэхтэн уу баһа киирдим. Арай ол киирэн уу баһа туран үс чөккөөкү түһэн олороллорун көрдүм. Түргэн үлүгэрдик хаптас гынным, дьиэбэр сыыллан тахсан саабын киллэрэн, эмиэ сиринэн сыыллан киирдим. Биир эрэ чөккөөкү олорор, кыҥаан баран ыттым. Көрбүтүм үс кус өлө сытар, бары холбоһон баран олорбуттар. Бултаабыт кустарбын үөрэ-көтө балааккаҕа илдьэ тахсан, биирдэ ытан үс куһу бултаан аатырдым ахан. Ол күнтэн ыла «Кутукаай курдук биирдэ ытан үс куһу өлөрөр буолуҥ» диэн аҕам миигин хайгыыр дуу, күлүү дуу гынар буолла.
Үрэххэ балыкка сыл аайы туу угабыт, саас сордоҥ-күстэх тахсан ыыр буолан син иҥнэр. Ол быыһыгар мунду да элбэх иҥнэр, киэһэ аайы сордоҥ сиибит. Сороҕор собо сиэхпитин баҕардахпытына Алар күөлүгэр илимнээн собо сиибит. Ол күөлгэ умуннара-умуннара илимнээтэххэ кыра да собо буоллар, биһиэхэ 4-5-тээх илимҥэ тутар собо буоллаҕына кыра быччыкы диибит, син тутар. Күн аайы ииттэххэ туппат буолан хаалар, онон соһута-соһута, нэдиэлэ курдук өрөтө-өрөтө илиммитин иитэбит. Икки-хас күн иитэн баран эһэбит. Биирдэ эмит син тэйиччи, 5-6 биэрэстэ сытар улахан соболоох Мохулуга убайдар атынан баран илимнээн туох да улахан, сэттэлээххэ тутар эмис собо аҕалан сиибит. Сороҕор ол Мохулуга кустуу киирэбит. Мин Мохулуга хайдах эрэ сүрэҕим тэппэт, кытыыта барыта кута. Куттанарым туох да сүр, аны кутаҕа түһэн өлүөм диэн. Уонна ол күөлгэ көтөн иһэр эрэ куһу ытаҕын. Сороҕор аҕам Мохулуга оттуур доҕоругар Биэкэр Ылдьааҕа ыалдьыттыы атынан баран, Мохулу соботун ыырдан аҕалар.
Үппүт тууларын көрөөччү-харайааччы кыра дьон мин уонна бырааттар Оппороохтоох, Биичиккэ. Улахан убайдар кыраҕа сылдьыбаттар, хаһан да күөгүлээбэттэр эҥин. Биһиги сороҕор омурҕан быыһыгар күөгүлээн син мундуну-сордоҥу, күстэҕи хаптарабыт. Мэҥиэбит килиэп эбэтэр аһыыка, күлүмэн.
Биирдэ самыырдаах күн от мунньа барбатыбыт. Мингин күнүс ийэм “үрэххэ киирэн туугун көр, дьоммут тахсарыгар сордоҥ ыһаарылыахпыт” диэн миигин туу көрдөрө ыытта. Мин үрэххэ киирдим, арай көрбүтүм санаабар улахан баҕайы тайах аһыы турар. Дьиэбэр ойон киирэн саам дуомун ыла охсоот үрэхпэр төннө охсон, тайахпар үөмэн сыыллан киирдим.
Тайаҕым миигин көрбөт, биэс-алта миэтэрэ киирэн баран утары аһыы турар тайаҕы төбөҕө кыҥаан баран ыппытым тайаҕым өс киирбэх охтон түстэ. Мин үөрүүбүттэн ойон-эккирээн ыллым, аҕам аах от охсо сылдьар сирдэригэр ыстанным. Туу ииппит хорууну үрдүнэн ойон иһэн хараҕым кытыытынан көрбүтүм сордоҥ-күстэх бөҕө туубар киирбит. Тоҕо эрэ кокуоскалаан саайдым, тоҕо кокуоскалаабыппын өйдөөбөккө да хааллым, отой улахан булчут курдук сананан кэбистим быһыылаах. Өссө маннык саҥалаах буоллум, тоҕо саҥарбыппын эмиэ өйдөөбөтүм, баҕар ханнык эрэ кинигэни аахпыппыттан буолуо: «Аны эһигин сиэниллибэт, уу үөннэрин, аны эмис тайах этинэн аһыахпыт». Инньэ диэт да аҕам аахха ойдум.
Дьоммор сүүрэн тиийэн тыын ыла сатыы-сатыы, “тайах-тайах” дии-дии сытар сирин диэки ыйабын. Бастаан өйдөөбөтүлэр, уоскуйан баран тайах өлөрбүппүн син кэпсээтим. Бары оҥостон тайахпытын көрө бардыбыт. Сөҕөллөр, дьиҥинэн убайдар итэҕэйбэт да быһыылаахтар, от охсуутуттан сүрэҕэлдьээн эрэ барыстылар. «Кутукаай биирдэ ытан үстүү куһу, биирдэ ытан улахан баҕайы тайах бултуур», – диэн хайгыыллар дуу, күлүү гыналлар дуу.
Арай үрэхпитигэр тиийбиппитигэр тайахпыт сыта да суох. Мин итэҕэйбэтим, сыппыт сирин көрдөрө-көрдөрө “манна сууллубута” дии-дии харахтарбын сотто-сотто көҥүспүн эргийдим. Убайдар күлүү гыммыттарыгар ытамньыйа-ытамньыйа аҕам диэки көрөбүн, аҕам хайдах эрэ миигин аһымыттыы көрө-көрө тайах сыппыт сирин баран көрдө, илиитинэн тутан көрдө-хайаата. «Коля, итинтэн ытаама, эр киһи буоллаҕыҥ, үчүгэй саалааҕыҥ буоллар эн да бултуо эбиккин. Ити эн сааҥ сыыһынан, кус оҕотун ытар алталаах доробуунньанан сүүскэ түһэрбитиҥ бастаан дөйөн охтубут, хаана да суох. Охтубут, турбут суола баар, охтубутун кэннэ чугастан салҕаабытыҥ буоллар баҕар сибиэһэй этинэн аһаан бэрт буолуо эбит. Булка эҥин араас барыта буолар, киһи ытыаҕын курдук. Кыра тайах, икки саастаах муойкаан эбит, уонна эн сааҥ муҥнаах тайаҕы хотуппат буоллаҕа. Ити убайдаргыттан өһүргэнимэ, кинилэр тайаҕы да көрө иликтэрэ буолуо. Уолум хата эһэкээннээх эбиккин, тайах үлүбээй киһиэхэ көстүбэт, туран биэрбэт, эһэкээннээх эрэ киһиэхэ көстөр. Мин сарсын ыттарбын кытта бу тайаҕы көрдүөхпүт», – диэн миигин уоскутта.
Ол күнтэн мин туубун көрө киирдэхпинэ биир да сордоҥ иҥнибэт буолан хаалла. Быраатым Оппороох дуу, Биичиккэ дуу киирдэхтэринэ биэдэрэнэн таһаараллар. Ону сордоҥнорго кокуоскалаабыппын аҕабар эппиппэр: “Булдуҥ омтуорбут, эһэкээҥҥин хомоппуккун, хаһан да хайдах да булка кокуоскалаабат, куһаҕаны саҥарбат буол. Кэлин эйиэхэ да иҥнэр буолуо, эһэкээн тугу дук гынарын бэйэтэ билэр. Ити эйиэхэ кыра киһиэхэ тайах туруоран биэрбит, тоҕо эрэ убайдаргар биирдэ да тайах туруорбат. Эн өссө тыыннаах тайаҕы көрбүккүн, убайдарыҥ көрбүттэрэ да саарбах, эн эһэкээннээх эбиккин», – диэбитэ.
Онно билэн турабын ойуурга булду сэнээн кокуоска көрдөрөр диэни, өссө сүрдээх эһэкээннээхпин биллим. Ол тайаҕы аҕам суоллаан бултаабыппыт. Убайдарым бары буолан мин ыппыт доробуунньабын көрдөөбүппүт, сүүһүн тириитигэр аҕыйах доробуунньа сылдьарын булбуппут. Аҕам эппитэ: «Бу Коля биһикки иккиэн бултаатыбыт», – диэбитэ. Мин өссө 16 куһу кытта тайах аҥаарын суруммутум, убайдар да убаастыыр буолбуттара. Саллаанай да соруйара бүппүтэ. Ол мин тайах бултаабыт киһи сааланар быраабым быһыллыбатын биллэхтэрэ уонна мин тугу бултаабыппын хонтуруоллаан эмиэ бүппүттэрэ
Күһүөрү кус оҕото көтөн соҕуруу барда да, отчут дьоҥҥо куобах саҕаланар. Ол эмиэ биир үтүө булт буолар: үлэһит дьоҥҥо ас-үөл элбиир, куобах кус курдук көтө сылдьыбат, бултуурга табыгастаах. Мин син куска сайын устата биэстэ-алтата ытан тоҕус кустаахпын, бэйэм ытан бултаабыт куһум. Саанан ыппыппынааҕар куһум ахсаана дьиҥэр элбэх, өссө тайахтаахпын.
Күһүн куобах оҕото улаатта да куобахха туһахтыыбыт. Туһахтаан аҕабыттан эрэ итэҕэспин, сороҕор түүн тоҥоттоотоҕуна куобах күүскэ сүүрдэҕинэ алта эҥин куобах туһахпар иҥнэр. Онтубун нэһиилэ сүгэн кэлэбин. Өссө аҕам куобахха туһахтыыр сирбэр кыл туһаҕынан мас көтөрүгэр ииппитин көрөбүн да, туох да иҥнэ илик. Саабынан биир да куобаҕы бултуу иликпин, куобах бултуохпун наһаа баҕарабын. Убайдар наһаа туһахтаабаттар, киэһэ аайы кэрийэн син бултууллар. Мин сороҕор кэрийэ сатыыбын да, биир да куобах олорон биэрбэт, ыраахтан куоталлар. Ыраах куобаҕы ыппаппын.
Туһахтыырбар саабын сүгэ сылдьабын, туһахтарбын көрө сырыттахпына син куобах көстөр да, санаабар мин саам тиийбэт сириттэн куоталлар. Уонча хаамыыттан ыраах буолла да ыраах, саа тиийбэт курдук саныыбын. Баҕар арагаайкалааһын кэнниттэн сааламмыт буолан буолуо. Сороҕор саалаах уолаттар бары баран куобахтыыбыт, улахан ычыктары сыаптаан киирэн кэрийэбит. Биирдэ эмит куобах да үүрэн көрөбүт. Куобах үүрээһиҥҥэ бырааттарбын кытта үүрүүгэ эрэ сылдьабыт, мин саалаах киһи тоһуурга туруохпун баҕарарым сүр, тоҕо эрэ тоһуурдар куобаҕы кыайа бултууллар. Миигин “куобахтары үлүбээй ыытыа” диэн тоһуурга отой буолбаттар, онон куолаһа суох саҥа сааһыт буолан үүрүүгэ эрэ сылдьабын. Ол саҕана куобах элбэҕиэн, оҥкучахпыт мэлдьи туола сыһар. Сарсыардааҥыттан киэһээҥҥэ диэри куобах этин соһо сылдьан сиибит. Матаһыыкылынан дэриэбинэҕэ дьоммутугар сотору-сотору кэһии ыытабыт, «Юпитер» кэлээскэтин тобус-толору тиэйэбит. Сайын дэриэбинэҕэ харата суох олорор ыалга улахан көмө буолуохтаах.
Биирдэ киэһэ эрдэ оттоон бүттүбүт, сарсын бөһүөлэккэ барыахтаахпыт. Индийскэй киинэ кэлбит диэн сурах кэллэ, “Бобби” диэн киинэ. Идэбитинэн саалаахтар, саата суохтар куобах үүрэ диэн бардыбыт, куобах бултаатахпытына дьоммутугар кэһиигэ диэн. Тарыҥ үрэх уҥуор, оскуола күөлүн ууларын диэки, дьиэбититтэн син тэйиччи бардыбыт. Биэс-алта биэрэстэлээх сир, онтуҥ күнү быһа үлэлээн сылайбыт кыра дьоҥҥо отой ыраах курдук.
Үүрүү саҕаланна, син тоһуйааччылар ыталлар, мин идэбинэн үүрүүгэ сылдьабын. Үүрсүһэн истэхпинэ биир кыра куобах иннибэр кэлэн олорбутун кыҥаан баран ыппытым охтон түстэ, мин үөрүүбүттэн сүрэҕим бэлэспинэн тахса сыста. Ойон тиийэн ылан эрдэхпинэ куобаҕым турда да куотан ыһыырда турда. Мин санаабар бытаарбыт, табыллыбыта биллэр, хаана эҥин тохтубута көстөр. Оччо саанан ытан ботуруону бараабыт киһи куобаҕым кэнниттэн сырсан махчаҥалаатым, куобаҕым үрэххэ кэлэн, үрэхтэн мэһэйдэтэн син олордо. Онтон миигин көрдө да үрэҕи харбаан уҥуор таҕыста, мин эмиэ куобахпын сырсан үрэх көҥүһүн харбыыр икки ардынан кэһэн тахсан куобахпын сырсан имиттим. Хата куобаҕым түүтэ илийэн дуу туох дуу, чугас баҕайы олорон биэрбитин ытан ыллым.
Ол икки ардыгар үүрүү бүппүт, үүрээччилэр диэкиттэн миигин ыҥырыы бөҕө. Мин куобах бултаах киһи көҥүспүн тэпсэн дьоммор тиийдим. Тиийдэ-тиийээт дьоммор куобахпын уунан көрдөрдүм. Ону баара дьонум миигин күлүү гыннылар: «Эчи кыратын куобаҕа, маны сырса сылдьыбыт, эн ити кыра куобаҕы сырса сылдьан үүрэччилэри бутуйан, аҕыйах куобах бултанна», – диэн өссө мөхтүлэр. Испэр кыһыйа санаатым да буоллар этиспэтим, кыра булчут куолаһа суох. «Өссө бачча куобаҕы бултаабыт киһини тоһуйууга туруорар инилэр», – дии саныыбын. Бэйэм үөрдүм ахан, кыратык сэнээбиттэригэр кыһыйа санаатым, өссө куобахпын кыра баҕайы диэтилэр, дьэ кыһыы.
Бириэмэбит ыраатан, дьиэлээн истибит. Мин убайым Өстүөпэ кэнниттэн иһэбин. Халлааммыт кыратык хараҥаран эрэр, борук-сорук. Куобах бултаабыт киһи үөрэн-көтөн, санаам көтөҕүллүбүтэ сүр. Син биир аҕабар миигин куобахтаах диэн этэллэрэ чуолкай. Арай баран иһэр ыллыкпытыгар куобах олорор, убайым көрбөккө иһэр. Мин убайбын тохтотон баран, олорор куобахха үөмэн отой чугас киирдим. Куобаҕым миигин иһиллээн кулгааҕын чөрбөтөн бөҕө олорор, талахтартан төбөтө көстөр. Кыҥаан баран ыттым, өс киирбэх куобаҕым охтон түстэ. Сүүрэн тиийэн баран бэйэм да итэҕэйбэтим, дьон, булчуттар да манныгы кэпсииллэрин истэ илигим. Икки куобаҕы өлөрбүппүн, холбоһон олорбут эбиттэр. Хата дьонум ситэн кэлэн хайҕааһын буолла: «Кутукаай куһу да, куобаҕы да иккилиини хоһулаан эрэ өлөттүүр», – диэн өссө хайҕанным.
Күһүөрү сайын өссө элбэх куобаҕы бултаары син тэйиччи ычыкка уонча туһаҕы ииттим. Онтубун сороҕор хойутатан туһахпын көрбөппүн. Биир күн саҥа сирбэр туһахтарбын көрө бардым. Төрдүс туһахпар саһыл тыыннаах олороругар тиийдим. Тугу да толкуйдуу барбакка, бу сырыыга от кээһиитигэр сылдьан, дьиэлээбэккэ эрэ быһа кэлбит буолан саам суох. Сөп соҕус маһы ылан саһылбын кырбаан киирэн бардым, санаабар төбөҕө охсо сатыыбын. Ол охсо сырыттахпына саһылым тииһин көрдөрөр, босхото буоллар охсуһуох быһыылаах. Тиистэрэ туох да сүрдээх, биирдэ сүүскэ таптым, саһылым үчүгэйдэтэ быһыылаах, бытаарда. Хаста да сүүскэ таптым, саһылым дьэ оҕутта. Туһахтан арааран, үрүгсээкпэр угуннум, үөрүү диэн туох да сүрдээх. Атын туһахтарбын көрбөккө да дьиэбэр сүүрдүм.
Дьиэбэр тиийэн, киирэн булпун аҕам иннигэр хостоотум. Ол хостуу турдахпына саһылым тыыннаах эбит, ойон таҕыста да аһаҕас аанынан куотта. Мин кутуругуттан сыыһа харбаан хааллым. Ыппыт хойутаан да буоллар сырыста, ол эрээри сиппэтэ. Хаарыан булпуттан илиибин сотуннаҕым ол.
Ити курдук этилэр, бастакы бултааһыным түгэннэрэ.
Соччо КУТУКААЙ.
