Тыл байана, биллиилээх поэт, тылбаасчыт Иван Егорович Слепцов — Арбита ааспыт сыл ахсынньы ый 29 күнүгэр төрөөбүтэ 104 сылын туолла. Кини Тараҕай нэһилиэгэр дьадаҥы ыалга бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэр алтыалар.
Дьокуускайга педтехникуму бүтэрэн учуутал идэтин ылбыта. Сунтаарга учууталлаабыта. Үчүгэйдик уруһуйдуура, гитараҕа, мандолинаҕа, кырыымпаҕа оонньуура. 1942 сыл олунньу 2 күнэ – Арбита дьылҕатын сор суоллаабыт күн. Сэбиэт былааһын холуннарыыга буруйданан маҥнай ытылларга ууруллубута, онтон ааһынан 10 сылга хаайыыга Севвосток лааҕырыгар түбэспитэ.
1943 сыл от ыйыгар өлбүтэ. 1965 сыллаахха биирдэ үтүө аата чөлүгэр түһэриллибитэ. Икки кинигэтэ бэчээккэ тахсыбыта. Ити икки кинигэтэ күн сирин көрбүтүгэр, оччотооҕу дьалхааннаах сылларга, үс киһиэхэ махтаныах тустаахпыт.
Кинилэр кимнээхтэрий? Г.М.Васильев, Арбита доҕоро, өр сылларга илиинэн суруллубут айымньыларын кистээн харайа сылдьыбыт. С.Т.Руфов айымньыларын көрөн-истэн, редакциялаан, комментарийдаан сөҕүмэр үлэни үлэлээн бэчээккэ бэлэмнээбитэ. В.В.Скрябин, оччотооҕу улуус баһылыга, мин Майа орто оскуолатын бииргэ бүтэрбит доҕорум, кылааһынньыгым, улуус кырыымчык бюджетыттан үбүлээн кинигэлэри таһаартарбыта. Бу үс саха саарыннарыгар биһиги, поэт аймахтара, бүтүн саха тыллаах дьоно-сэргэтэ улаханнык махтанабыт!
Арбита 10-ча эрэ сыл айар үлэнэн дьарыктаммыта, ити кылгас да кэмҥэ билигин биһиги билэрбитинэн 150-ча хоһоонноох, 96 тылбаастаах (Пушкинтан 47, Лермонтовтан 11, Маяковскайтан 9).
Иван Арбита туһунан ахтыылар, кини айымньыларын ырытыылар бэчээккэ элбэхтик таҕыстылар. Норуодунай суруйааччы С.Т.Руфов Арбита туһунан ахтыылар улахан кинигэтин бэлэмнээн бүтэрбитин миэхэ кэпсээбитэ. Кини соһуччу олохтон баран хаалан кинигэ баттаһа тахсыбакка хаалбыта. Сотору тахсарыгар эрэнэбит. Ааҕааччыларга улахан сенсациялаах, сонуннаах кинигэ буолуоҕа диэбитэ. “Арбита Сунтаарга Варвара Анисимова диэн кыыһы таптаабыт, ол кыыс хаартыската баар, ханна да тахса илик хаартыска. Дьэ кырасыабай кыыс, бааһынай, ол хаартысканы таһаарыам”, – диэбитэ.
Варя кэлин почта үлэһитэ буолбут, үөрэммэтэх. Кэргэннэммит. Оҕото суох. Муор-туор соҕус олорбут. Эдэр сааһыгар бу сиртэн барбыт. Сунтаарга аймаҕа киһи Сэмэн Тиитэбискэ кэпсээбит уонна кыыс хаартыскатын биэрбит.
Быйыл мин таайым туһунан ахтыы хомуйан бэлэмнээбит кинигэм “Бичиккэ” үп-харчы кырыымчыгынан кыайан тахсыбата. Мантан сиэттэрэн мин Арбитаҕа сыһыаннаах биир боппуруоһу таарыйыахпын баҕарабын. Ол маннык.
“Саха ыала” хаһыат 16.09.04 с. нүөмэригэр “Мэҥэҕэ күһүҥҥү көстүүлэр” диэн обургу ыстатыйа тахсыбыта. Автора Саха сирэ хаһыат корреспондена, бэркэ билэр киһим, бокуонньук Степан Юмшанов. Ону кылгатан билиһиннэрэри наадалаҕынан аахтым.
Арбита үрдүк аатыгар
Табаҕа алаастарын кэрийбит биир сүрүн өйдөбүлүнэн, Арбита төрөөбүт алааһыгар тиийиим буолла. Баара-суоҕа отут сыл олорбут, халлаан сындыыс сулуһунуу чаҕылыйан ааспыт сүдү киһи үрдүк аатыгар үҥэн-сүктэн ааһыы, суруйааччы ырата киһиэхэ ордук туспа суолталааҕын атыттар, баҕар, ситэ өйдүө суохтарын сөп. Бу ойуур быыһыгар, кыракый чөҥөлөх алаас кыра балаҕаныгар Саха сирин биир саамай уһулуччулаах талаана төрөөн-үөскээн ааспытын олохтоохтор ситэ сыаналаабаттар эбит дуу дии санаатым. Аата-суола, төрөөбүт-өлбүт сыллара суруллубут, кини туһугар Дьокуускай таас дьиэлэрин киирэр ааннарыгар тэлгэнэр мрамор биир тоороххойо көстөөхтөөбөтөх, мас хаптаһын баарын үрдүнэн отчуттар балаҕан иһигэр утуйалларыгар тэлгэммит отторо, аһаабыт-сиэбит тобохторо барыта ыһылла сытарын улаханнык атыҥырыы, айыыргыы көрдүм.
Куһаҕан поэт хоһоону түргэнник суруйар дииллэринии, миэхэ балаҕан аттыгар маннык тыллар киирэн кэллилэр:
…Ытык эбэлэр тардыыларыгар,
Мэҥэ мэҥэһик алаастарыгар
Ким баарый сибэтиэй аналлаах,
Кини курдук сүдү талааннаах?!
Ол чуумпурбут түгэммэр үөһээ-бүлүүлэр үс норуодунай суруйааччыларыгар музей туппуттарын санаан кэллим. …Оттон бу дьон Арбита үрдүк аатыгар сүгүрүйбүттэрэ, кинини сулус туттан өлбөт аатын үйэтиппиттэрэ. Ону Мэҥэлэр туох дииллэрэ буолла?
Степан Юмшанов.
Сөптөөх ыйытыы. Атын улуус дьоно талааннаах дьонугар, суруйааччыларыгар сыһыаннара чыҥха атын буолбатах дуо? Олорбут сирдэригэр-уоттарыгар музей тэрийэннэр дьонноругар-сэргэлэригэр, үүнэр эдэр ыччаттарыгар билиһиннэрэллэр, ааттарын-суолларын, талааннарын үйэтитэллэр. Киһи эрэ махтанар, санаата көтөҕүллэр дьыалата буоллаҕа.
Арбита төрөөбүт, улааппыт, мантан киэҥ аартыкка тахсан айаннаабыт балаҕана олохтоох дьаһалтанан өрдөөҥүтэ кини 80 сааһын үбүлүөйүгэр ис-тас өртүгэр тупсарыы үлэ барбыта. Уруккутунуу көмүлүөк оһох, бурдук тардар суоруна таас, сыҥаһа ороннор уо.д.а. үлэлэр оҥоһуллубуттара. Балаҕан сыбаммыта, күрүөлэммитэ, хаптаһын да буоллар, мемориальнай дуоска сааллыбыта. Суруйааччылар бөлөхтөрө ити үбүлүөйгэ тахса сырыттахтарына, анаан баараҕай сэргэ туруоруллубута. Оскуола оҕолоро, биирдиилээн да дьон кини талааныгар сүгүрүйээччилэр сылдьан ааһар буолбуттара.
Дьэ, бу балаҕаммыт былырыын, ол аата 17 сыллаахха, атырдьах ыйын 6 күнүн киэһэтигэр эрдэ туох да орпокко, күрүөлэри-сэргэлэри олоччу умайан, күл-көмөр буолан хаалла. Сүрдээх кураан күннэр этилэрэ. Туран эрэн бэйэтэ умайбатаҕа биллэр, дьон дьалаҕайыттан, сэрэҕэ суоҕуттан барбыта чуолкай. Хаһан баһаарынайдар кэлиэхтэригэр дылы буолбут бүттэҕэ. Айаҕалыы сатаан, баҕар буруйдааҕы булаайаллар диэммин полицияларга, прокуратураҕа сайабылыанньа суруйан көрдөтөн көрдүм да, булбатылар. Хаста да онтукпун сураһан көрдүм, суохтан атыны эппэтилэр, саатар официальнай хоруй суругу сайабылыанньа суруйбут киһиэхэ, миэхэ, тиксэрбэтилэр. Кэлин кэлэйэн сылдьыбат да буоллум, сааһырбыт киһиэхэ сылаалаах да буолла.
Онон мин маннык этиилээхпин уонна көрдөһүүлээхпин. Арбита быйыл төрөөбүтэ 105 сыла. Улуус, культура, нэһилиэк салалталара бу датаҕа Арбита балаҕанын копиятынан Табаҕаҕа балаҕаны оҥотторор үлэни саҕалаан ыытаргыт буоллар, кэлин ити тутуу киниэхэ музей буоларыгар да кэскиллээх буолуо этэ. Оттон төрөөбүт, улааппыт алааһыгар, балаҕанын оннугар ааттаах-суоллаах Мэҥэ таас туруоруллара туох куһаҕаннаах буолуой? Дьэ бу буолуо этэ, талааннаах уолгутун үйэтитии! Аны мин ыйытабын: биир дойдулаахтарым туох дииргит буолла?
Степан МАРКОВ, Уйбаан Арбита сиэн быраата, Тараҕай, Майа, улуус Бочуоттаах гражданина, СӨ культуратын туйгуна, СӨ Суруйааччыларын, РФ Суруналыыстарын союзтарын чилиэнэ.
2019 с.
