Тыл байанайа, биллиилээх поэт, тылбаасчыт Иван Егорович Слепцов-Арбита 2023 сыл ахсынньы ый 29 күҥүгэр 110 сааһын туолуоҕа. Кини Тараҕай нэһилиэгэр дьадаҥы ыалга бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэр алтыа этилэр. Дьокуускайга педтехникуму бүтэрэн учуутал идэтин ылбыта. Сунтаарга учууталлаабыта. Үчүгэйдик уруһуйдуура, гитараҕа, мандолинаҕа, кырыымпаҕа оонньуура.
1942 сыл олунньу 2 күнэ – Арбита дьылҕатын сор суоллаабыт кырыыстаах күн. Сэбиэт былааһын холуннарыыга диэн буруйданан маҥнай ытылларга, онтон ааһынан 10 сылга хаайыыга Севвосток лааҕырыгар барбыта. Онно Эһэ Хайаҕа 1943 сыл от ыйыгар өллө диэн бииргэ төрөөбүт эдьиийигэр Вера Егоровнаҕа, мин ийэбэр, сурук-биллэрии кэлбитэ.
1965 сыллаахха үтүө аата чөлүгэр түһэриллибитэ. Икки кинигэтэ бэчээккэ тахсыбыта. Ити икки кинигэтэ күн сирин көрбүтүгэр, оччотооҕу дьалхааннаах сылларга, үс киһиэхэ муҥура суох биһиги аймахтара махтаныах тустаахпыт. Кинилэр кимнээхтэрий? Г.М.Васильев, Арбита чугас доҕоро, өр сылларга, төһө да кытаанах бобуулааҕын иһин, илиинэн суруллубут айымньыларын кистээн бэйэтигэр харайа сылдьыбыт. Ону С.Т.Руфов айымньыларын ылан көрөн-истэн, редакциялаан, комментарийдаан, сөҕүмэр үлэни үлэлээн бэчээккэ бэлэмнээн икки кинигэтин таһаартарбыта. В.В.Скрябин, оччотооҕу Мэҥэ-Хаҥалас улууһун баһылыга, мин Майа орто оскуолатын биир кылааска үөрэнэн бүтэрбит доҕорум, кылааһынньыгым, улуус кырыымчык бюджетыттан үбүлээн улахан көмөнү оҥорбута. Бу үс саха саарыннарыгар биһиги, поэт аймахтара, бүтүн саха тыллаах дьоно-сэргэтэ сүгүрүйэр улуу махталбыт буолуохтун!
Арбита уонча эрэ сыл айар үлэнэн дьарыктаммыта. Ити кылгас да кэмҥэ билигин биһиги билэрбитинэн 150-ча хоһоонноох, 96 тылбаастаах (Пушкинтан – 47, Лермонтовтан – 11, Маяковскайтан – 9). Элбэх суруга-бичигэ сүппүт буолуохтаах. Уһун үйэлэммитэ буоллар норуотугар өссө айара-тутара, элбэҕи үлэлиирэ хааллаҕа…
Иван Арбита туһунан ахтыылар, кини айымньыларын ырытыылар бэчээккэ элбэхтик таҕыстылар. Норуодунай суруйааччы С.Т.Руфов тыыннааҕар элбэхтик үлэлээн, Арбита туһунан ахтыылар улахан кинигэтин бэлэмнээн бүтэрбитин миэхэ кэпсээбитэ уонна соһуччу олохтон баран хаалан кинигэ баттаһа тахсыбакка хаалбыта. Сотору тахсарыгар эрэнэбит. Ааҕааччыларга улахан сенсациялаах, сонуннаах кинигэ буолуоҕа диэбитэ. Арбита Сунтаарга учууталлыы сылдьан Варвара Анисимова диэн кыыһы таптаабытын, ол кыыс хаартыскатын булбутун, ханна да тахса илик хаартыска, дьэ, кырасыабай кыыс, бааһынай, ол хаартысканы таһаарыам диэбитэ.
Варя кэлин почта үлэһитэ буолбут, үөрэммэтэх. Кэргэннэммит. Оҕото суох. Муор-туор соҕус олорбут. Эдэр сааһыгар бу сиртэн барбыт. Сунтаарга аймаҕа киһи Сэмэн Тиитэбискэ кэпсээбит уонна кыыс хаартыскатын биэрбит.
Мин таайым туһунан ахтыы хомуйан бэлэмнээбит кинигэм “Бичиккэ” үп-харчы кырыымчыгынан кыайан тахсыбакка сыппыта хас да сыл буолла.
Мантан сиэттэрэн мин Арбитаҕа сыһыаннаах биир боппуруоһу таарыйыахпын баҕарабын. Ол маннык. “Саха ыала” хаһыат 16.09.04. нүөмэригэр “Мэҥэҕэ күһүҥҥү көстүүлэр” диэн обургу ыстатыйа тахсыбыта. Автора “Саха сирэ” хаһыат корреспондена, бэркэ билэр киһим, бокуонньук Степан Юмшанов. Ону кылгатан билиһиннэрэри наадалаҕынан аахтым.
Арбита үрдүк аатыгар
Табаҕа алаастарын кэрийбит биир сүрүн өйдөбүлбүнэн, Арбита төрөөбүт алааһыгар тиийиим буолла. Баара-суоҕа отут сыл олорбут, халлаан сындыыс сулуһунуу чаҕылыйан ааспыт сүдү киһи үрдүк аатыгар үҥэн-сүктэн ааһыы, суруйааччы ырата киһиэхэ ордук туспа суолталааҕын атыттар, баҕар, ситэ өйдүө суохтарын сөп. Бу ойуур быыһыгар, кыракый чөҥөлөх алаас кыра балаҕаныгар Саха сирин биир саамай уһулуччулаах талаана төрөөн-үөскээн ааспытын олохтоохтор ситэ сыаналаабаттар эбит дуу дии санаатым. Аата-суола, төрөөбүт-өлбүт сыллара суруллубут, кини туһугар Дьокуускай таас дьиэлэрин киирэр ааннарыгар тэлгэнэр мрамор биир тоороххойо көстөөхтөөбөтөх, мас хаптаһын баарын үрдүнэн отчуттар балаҕан иһигэр утуйалларыгар тэлгэммит отторо, аһаабыт-сиэбит тобохторо барыта ыһылла сытарын улаханнык атыҥырыы, айыыргыы көрдүм.
Куһаҕан поэт хоһоону түргэнник суруйар дииллэринии, миэхэ балаҕан аттыгар маннык тыллар киирэн кэллилэр:
…Ытык эбэлэр тардыыларыгар,
Мэҥэ мэҥэһик алаастарыгар
Ким баарый сибэтиэй аналлаах,
Кини курдук сүдү талааннаах?!
Ол чуумпурбут түгэммэр үөһээ-бүлүүлэр үс норуодунай суруйааччыларыгар музей туппуттарын санаан кэллим. …Оттон бу дьон Арбита үрдүк аатыгар сүгүрүйбүттэрэ, кинини сулус туттан өлбөт аатын үйэтиппиттэрэ. Ону мэҥэлэр туох дииллэрэ буолла?
Степан Юмшанов.
Сөптөөх ыйытыы. Атын улуус дьоно талааннаах дьонугар, суруйааччыларыгар сыһыаннара чыҥха атын буолбатах дуо? Олорбут сирдэригэр-уоттарыгар музей тэрийэн дьонноругар-сэргэлэригэр, үүнэр эдэр ыччаттарыгар билиһиннэрэллэр, ааттарын-суолларын, талааннарын үйэтитэллэр. Киһи эрэ махтанар, санаата көтөҕүллэр дьыалата буолбатах дуо?
Арбита төрөөбүт, улааппыт, мантан киэҥ аартыкка тахсан айаннаабыт балаҕана олохтоох дьаһалтанан өрдөөҥүтэ кини 80 сааһын үбүлүөйүгэр ис-тас өртүгэр тупсарыы үлэ барбыта. Уруккутунуу көмүлүөк оһох, бурдук тардар суоруна таас, сыҥаһа ороннор уо.д.а. үлэлэр оҥоһуллубуттара. Балаҕан сыбаммыта, күрүөлэммитэ, хаптаһын да буоллар мемориальнай дуоска сааллыбыта. Суруйааччылар бөлөхтөрө ити үбүлүөйгэ тахса сырыттахтарына, тэлгэһэтигэр анаан баараҕай сэргэ туруоруллубута. Оскуола оҕолоро, биирдиилээн да дьон кини талааныгар сүгүрүйээччилэр сылдьан ааһар бочуоттаах сирдэринэн буолбута.
Дьэ бу балаҕаммыт 2017 сыллаахха, атырдьах ыйын 6 күнүн киэһэтигэр эрдэ туох да орпокко, күрүөлэри, сэргэлэри олоччу умайан, күл-көмөр буолан хаалбыта. Сүрдээх кураан күннэр этилэрэ. Туран эрэн бэйэтэ умайбатаҕа биллэр, дьон дьалаҕайыттан, сэрэҕэ суоҕуттан барбыта чуолкай. Хаһан баһаарынайдар тэйиччи сиртэн кэлиэхтэригэр диэри буолбут бүттэҕэ. Айаҕалыы сатаан, баҕар, аньыыны оҥорбут буруйдааҕы булаайаллар диэммин полицияларга, прокуратураҕа сайабылыанньа суруйан көрдөтөн көрдүм да, булбатылар. Хаста да дьаныһан онтукпун сураһан көрдүм, суохтан атыны эппэтилэр. Саатар официальнай хоруй суругу сайабылыанньа суруйбут киһиэхэ, миэхэ, тиксэрбэтилэр. Кэлин кэлэйэн сылдьыбат да буоллум, сааһырбыт, ыарытыйар киһиэхэ сылаалаах да буолла.
Аны С.Т.Руфов 1993 сыллаахха таһаартарбыт икки кинигэтэ, «Көмүс күрүлгэн” уонна “Муҥурданыы” кинигэлэрин ааҕааччылар булан аахпат буоллулар. Урут үп-харчы кырыымчык кэмигэр боростуой хаһыат кумааҕытынан тахсыбыт кинигэлэр, дьоҥҥо баар да буоллахтарына, эргэрдилэр. Онон бу кинигэлэри уонна кэлин кини туһунан тахсыбыт кинигэлэри, кэлин эбии көстүбүт айымньыларын хаттаан бэчээттэтэн таһаарар боппуруоһу көрүөххэ, сөргүтүөххэ баара диэн баҕа санаалаахпын.
Онон мин өссө маннык этиилээхпин уонна көрдөһүүлээхпин. Арбита 2023 с. төрөөбүтэ 110 сыла. Улуус, культура, нэһилиэк салалталара бу даатаҕа Арбита балаҕанын копиятынан Табаҕаҕа балаҕаны оҥотторор үлэни саҕалаан ыытаргыт буоллар, кэлин ити тутуу киниэхэ музей буоларыгар да кэскиллээх буолуо этэ. Оттон төрөөбүт, улааппыт алааһыгар, балаҕанын оннугар ааттаах-суоллаах мэҥэ таас суруктаах-бичиктээх туруоруллара туох куһаҕаннаах буолуой! Поэкка сүгүрүйээччилэргэ пааматынньык курдук убаастаан көрө, ахта сылдьарга төһөлөөх үчүгэй буолуо этэй! Дьэ бу буолуо этэ, талааннаах уолгутун үйэтиигэ!
Аны мин ыйытабын, биир дойдулаахтарым туох дииргит буолла?
Степан МАРКОВ,
Уйбаан Арбита сиэн быраата, Тараҕай, Майа, улуус Бочуоттаах гражданина, СӨ культуратын туйгуна, СӨ Суруйааччыларын, РФ Суруналыыстарын союһун чилиэнэ, Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар бэчээт сайдыытыгар үтүөлэрин иһин Бочуот знак бэлиэ хаһаайына, бэчээт, үлэ ветерана.
Майа с.
