Баҕар эһигиттэн сороххут билбэтэ буолуо, андаатара диэн харамай, урут биһиги кыра кылаастарга үөрэнэр кэммитигэр, ол аата 70-ча сыллааҕыта, Саха сирин өрүс уҥуордааҕы оройуоннарыгар саҥа көстөр буолбута.
Андаатараны бастаан көрбүт сорох дьон омуннаан кэпсииллэрэ, куттууллара: “Дьэ андаатара диэн сүрдээх кыыл баар буолбут, киһини чугастан көрүстэххинэ сирэйигэр хатана түһэр үһү”.
Сотору билбиппит андаатара отой да сиэмэх харамай (хищное животное) буолбатах, көннөрү үүнээйи, үксүгэр от аһылыктаах, зоологияттан биллэххэ кэрбээччи (грызун) харамай эбит. Андаатара урут Саха сиригэр төрүт суоҕа, кинини биолог учуонайдар хотугу Америкаттан, Канадаттан аҕалан бастаан Скандинавия дойдуларыгар, онтон ССРС-ка, сэрии бүтүүтэ Саха сиригэр айылҕаҕа ыытан үөскэппиттэрэ.
Аҕыйах сылынан сүрдээҕин элбээбитэ. Андаатара үксүн күөллэргэ олохсуйар, сайын күөл кытыытыгар буорга хороон хастан эбэтэр күөл кытыытыгар отунан, күөл ныҥнаҕынан уйа оҥостор. Кыһын сороҕор буор уйатыгар, үксэ күөл мууһугар отунан, таппанан уйа туттан кыстыыр. Ол мууска уйатын биһиги диэки андаатара быккыта дииллэр.
Урут андаатара үөскүөн иннинэ, биһиги эҥээр күтэр (водяная крыса) күөлүгэр аттыларыгар элбэх буолара. Күтэри биһиги диэки маттаҕа дииллэр. Күтэрдэр чугас күөллээх бааһыналарга үүнэр бурдукка, хортуоппуйга күһүн улахан хоромньуну оҥороллоро. Ол күтэрдэр андаатара үөскүөҕүттэн ыла лаппа аҕыйаатылар. Көстүбэт буоллулар. Булчуттарга биллэринэн урут кутуйахтар (бытаһыттар), күтэрдэр (маттаҕалар), моҕотойдор, дьабарааскылар кырынаастарга, лааскайдарга, саһылларга, солоҥдолорго, мэкчиргэлэргэ, куобахтар модьугуларга (филины) куруук аһылык буолаллара.
Мин сэттискэ үөрэнэрбэр, 1951 сыллаах саас кулун тутарга Кириэс-Халдьаайыга Таас бөһүөлэгэр 120-чэ, биирдиилэрэ кыра клеткалаах киистэри дьиктиргии көрөн ыйыппыппар: “Бу киистэри сөмүлүөтүнэн аҕалан түһэрбиттэрэ, сарсын Үөһээ Томпоттон табалардаах дьон кэлэн илдьэ баран, антах ыытан үөскэтэр үһүлэр”, – диэбиттэрэ. Ол киистэри ким илдьэн иһэрин көрбөтөҕүм эрээри, саха биолог учуонайа Грязнухин диэн сэрии бэтэрээнэ буолуо дии саныыбын. Кини кииһи Баргузинтан аҕалан тарҕатыынан балачча өр дьарыктаммыта.
Киис былыр Саха сиригэр баарын бултаан имири эспиттэрин, учуонайдар иккиһин үөскэтиилэрин реакклиматизация дииллэр. Биолог учуонай Грязнухин Саха сиригэр кииһи үөскэтэн төһө үтүөнү оҥорбута, барыһы киллэрбитэ биллибэт.
Билигин уонча сыллааҕыта быста аҕыйаабыт куобаҕы элбэтиэхтэрин баҕарар эрээрилэр ол кыалла илигэ, арааһа, олохтоох нэһилиэнньэттэн тутулуктаах курдук. Андаатара ууга сүрдээх үчүгэйдик түргэнник харбыыр, уһуннук ыраахха умсар, ол иһин киниэхэ сайыҥҥы кэмҥэ куттал соччо суоһаабат. Ол оннугар кыһыҥҥы кэмҥэ андаатара өстөөҕө элбиир. Кинини ордук хото булчут дьон тимир сетка туунан уонна хапкаанынан бултаан аҕыйаталлар. Айылҕа сиэмэх кыылларыттан солоҥдолор, саһыллар чаастатык, сэдэхтик киистэр кыһыҥҥы быккытыттан бултаан сииллэр.
Кэлиҥҥи 20-25 сылларга Саха сирин биологтара атын сирдэртэн бизоннары, овцебыктары аҕалан айылҕаҕа көҥүл ыытан үөскэтэн эрэллэр. Ол кыыллар этэҥҥэ ууһаан, тэнийэн элбээтэхтэринэ, булчуттар бастаан лицензиянан бултаан ынах сүөһү этин курдук сиир буолуохпут. Таарыччы кэпсээтэххэ, билигин Аан дойдуга тарҕаммыт сүүһүнэн араас боруода ынах сүөһүлэри былыргы дьон дьиикэй туурдартан үөскэппиттэр диэн наука кинигэтигэр суруйаллар. Ол дьиикэй туурдартан бүтүгэс тууру буорахтаах саа айыллыбытын кэннэ, 300-тэн тахса сыллааҕыта Польшаҕа өлөрбүттэр диэн суруйаллар.
Ол сүүһүнэн тус-туспа эттээх, үүттээх, эҥин араас ынах сүөһү боруодаларыттан саха ынах сүөһүтэ биир кыралара эрээри саамай хойуу үүттээҕинэн, мөлтөх усулуобуйаҕа тулуурдааҕынан уонна минньигэс эттээҕинэн биллэр.
П. Дарбасов.
