Кырдьаҕас учуутал, оскуолаҕа 50 сыл физика учууталынан үлэлээбит үлэ бэтэрээнэбин. Кэнники кэмҥэ оскуола үөрэҕин программатыгар санаабын суруйаары гынабын.
Сахалыы НВК “ТОК” диэн биэриитигэр биир боппуруоска биир да киһи кыайан эппиэттээбэтэҕиттэн хомойбуттаахпын. Ол физикаҕа сыһыаннаах маннык боппуруос этэ: “Тоҕо кыһын өрүс, күөл уута түгэҕэр диэри эпсэри тоҥмотуй?” – диэн. Бу физика программатыгар эттик чиҥэ (плотность) уонна эттик итиини аһарыыта (теплопроводность) 7-8 кылаастарга үөрэтиллэр темаҕа сыһыаннаах.
Уу түгэҕэр диэри эпсэри тоҥоро эбитэ буоллар балык да, ууга үөскүүр үөн-көйүүр да тоҥон өлөн хаалыа, суох буолуо этилэр. Ону баара айылҕа наһаа муударай эбит, ууну дьикти свойстволаах гына айбыт. Уу итииттэн үллүүтүгэр атын убаҕастартан уратылаах (аномалиялаах). Уу 0-4 кыраадыска диэри үллэр. Онтон +4 кыраадыс буоллаҕына чиҥиир, плотноһа улаатар, чэ, атыннык эттэххэ хойдор, ыарыыр. +5 кыраадыстан үөһэ итииттэн үллэр. Күһүн салгын сөрүүкээн, тымныйан истэҕинэ, уу +4 кыраадыс сойдоҕуна ыараан уу түгэҕэр түһэр, онно мустар. Онон уу түгэҕэр кыраадыһа +4, бу сылаас уу. Кини ыарахан буолан үөһэ тахсыбат. Онтон мууһунан бүрүллэр.
Муус анныгар сыста сытар уу 0 кыраадыс. Уһун кыһыны быһа тоҕо сойбот, тоҥмот диэтэххэ, уу бэйэтэ, муус, хаар итиини аһарыылара отой мөлтөх, ол иһин уһун кыһыны быһа уу түгэҕэр сылаас. Аҕыйах уулаах чычаас уу түгэҕэр диэри тоҥор.
Оҕолор эппиэттээбэтэхтэриттэн предмети олоҕу, айылҕаны кытта сибээстээн үөрэтии мөлтөөбүт дуу дии санаатым.
Биир эмиэ муодаргыырым оскуолаҕа син өр, 10-чаҕа чугаһыыр сыл астрономияны үөрэппэт буолбуттара. 2 сыл буолла дуу, оскуола программатыгар астрономияны эмиэ үөрэтэр буолбуттар. Хайдах тулалыыр эйгэни, халлааны үөрэтимиэххэ сөбүй? Космоска көтүүлэр, космоһы үөрэтии киһи олоҕор туһаныллар буолбута ыраатта. Атын планеталарга, күнү тула, куйаарга туох буоларын билии наада дии. Уу ити этиллибит свойствотыгар олоҕуран учёнай Г.С.Угаров саҥа температурнай шкаланы – “Шкала Угарова” диэни айан күннээҕи олоххо туттуллар буолла.
Үөрэнээччи билиитэ билигин сүрүннээн ОГЭ, ЕГЭ түмүгүнэн быһаарыллар. Онон оскуола үөрэтэр программата наһаа уларыйда дуу, учууталлар болҕомтолоро атыҥҥа туһаайылынна дуу. Үөрэтии да, иитии да олоҕу, айылҕаны кытта сибээстээн ыытыллар буоллаҕына көдьүүстээх, туһалаах буолуо этэ дии саныыбын.
Татьяна ДАЛБАЕВА, РФ үтүөлээх учуутала.
Чурапчы, Дириҥ.
