Үссээйэ эмээхсин
Былыр Барча диэн киһи олоро сылдьыбыт. Ол киһи оһуохайдьыт, олоҥхоһут Адьыак Максим аҕата эбит.
Ийэлэрэ Үссээйэ диэн уһун курбуу курдук эмээхсин этэ. Эдэр эрдэҕинэ биир кыыс оҕо биэһигэр өлөн хаалбыт. Өлбүт оҕону урут аһыыр остуолга сытыараллара үһү. Үссээйэ оҕотун аһыйдар да, атын дьонун аһатыан наада дии. Онон урут үлэлиир үлэтин үлэлээн, хотонун бэрийэн киирээтин кытта кыыһа хаһыытаабытынан хоруобугар олоро түспүт. Үссээйэ соһуйуу бөҕөтүн соһуйбут. Ол оҕо оннук үс төгүл хаһыытаабытынан олоро түспүт.
Онтон ыла Үссээйэ өмүрэх буолбута үһү. Туох да дэҥи көрбөккө өрө хабылла түһэр буолбут. Биирдэ күһүҥҥү муҥха саҕана Бачах Байбал куулу быалан үрүсээк курдук сүкпүт. Уонна Үссээйэни кытта кэпсэтэн, ол дьону ситээри тиэтэйбит. Арай этэ тардан кэннин хайыспыта Үссээйэ сыбах сыбыы турар күрдьэҕинэн охсон эрэр эбит. Бачах куотаары сүүрбүт, Үссээйэ эмиэ сүүрбүт. Бачах икки мас бүтэйи ойбут, Үссээйэ эмиэ ойбут, Бачах үс мас бүтэйи ойбут, Үссээйэ эмиэ ойбут. Бачах аны түөрт мас бүтэйи тайанан аҥаардаан эмиэ ойбут. Үссээйэ сиирэ-халты охсо испит.
Уоскуйан баран Бачах туохтан өмүрдэ диэн көрбүтэ били оҥостуммут үрүсээгэ (куулун төбөтө) хаамтаҕын аайы сахсаҥныыр эбит. Үссээйэ ону сөбүлээбэтэҕэ буолуо диэн таайбыт.
Оннук оҕотуттан сылтаан Үссээйэ сүрэх ыарыһах буолбут. Сэрии кэмигэр биһиги дьоммут ыалдьан балыыһаҕа сыттахтарына эдьиийбитигэр сүбэлээн-амалаан, киирэн көмөлөһөн абырыыра үһү. Бэйэлэрэ да кырыымчык астаах олорон, аһылыгыҥ суох буоллаҕына этэр буол диирэ үһү. Туга да суох буоллаҕына сиэрдийэ курдук бэс маһы эдьиийбитинэн эрбээн, салаасканан соһон аҕалан хатырыгын уонна маһын ыккардыгар чараас маҥан субаны хастаан, ону хайдах хааһы оҥорорго үөрэтэн, бэс үөрэтэ диэн аһы астыырга үөрэппит. Онон биһиги кыра эрдэхпитинэ бэс үөрэтин сиир үһүбүт. Ону мин кырам бэрт буолан өйдөөбөппүн.
Саһыл уйалаах диэн пиэрмэттэн үүт аннын, билиҥҥинэн обраты оргуһуоҕунан сүгэн истэҕинэ атыттан чыычаах көттө да соһуйан, ыаҕайаларын үлтү тэпсэн, мэрэ быстыар диэри өмүрэн, туга да суох кэлэрэ үһү. Биһиги куукулабытын көрөн эмиэ өмүрэ сыһара. Ол иһин Үссээйэ иһэр буоллаҕына куукулаларбытын кистээн кэбиһээччибит.
Үссээйэ эрэйдээх сүрэҕим ыалдьар дии сылдьан, биир сарсыарда турбатах. Баран көрбүттэрэ былыр үйэҕэ өлөн хаалбыт үһү. Үтүө санаалаах Үссээйэ эрэйдээх олоҕо оннук түмүктэммитэ.
Повар уол
Биир тэрилтэ үлэһиттэрэ саас кустуу барбыттар. Чаай өрөөччүнэн оҕо дьиэтигэр улааппыт уол барсыбыт. Дьон тиийээт да илим үтэн балык ыла охсубуттар, сорохтор күөллэрин эргийэн аҕыйах кустаах үһүлэр. Аһаан баран сорох кустуу, сорох балыктыы барбыттар. Повардарыгар: “Балыгы буһараар, куһу буһараар, чаайы өрөөр”, – диэбиттэр. Повардара чаай өрбүт. Кустарын үргээн, балыгын буһараары көрбүтэ күөс буһарар биир эрэ солуурдаах эбиттэр. Ол иһин кустары, балыктары барытын биир биэдэрэҕэ буһаран кэбиспит. Дьоно кэлэн биир да киһи ол күөһүттэн аһаабатахтар. Өссө мөхпүттэр. Онуоха уоллара: “Бэрт дьон эһиги аскыт иһирдьэ киирэн баран, комната-комната тус-туһунан сылдьар инилэр”, – диэн букатын да буруйга аахсыбат үһү.
Сөрүүкэтэр холтууна
Биир эдэр киһи үлэҕэ кэпсэтэ биир кыанар соҕус ыал аҕатыгар кэлбит. Онуоха хаһаайын: “Оттоон бүтэн баран кэбиһиилээх от үрдүттэн мин кыыһым тахсан ииктиэхтээх. Онно кыыһым иигэ биир сиринэн субуруйан түстэҕинэ эн миэхэ үс сыл босхо үлэлиигин. Оттон кыыс иигэ хас да сиринэн саккыраан түстэҕинэ мин үлэҕин төлүөм”, – диэбит.
Эдэр киһиэхэ үлэ наадата бэрт буолан сөбүлэспит. Ол эрээри бу туох эрэ дьикти усулуобуйа диэн санаа арахпатах. Ол иһин чугас уус оҕонньор олороругар онно сүбэлэтэ барбыт. Ууска кэпсээн биэрбит. Уонна арааһа бу киһиэхэ үс сылы быһа босхо үлэлиир киһи буоллум быһыылаах диэбит. Онуоха оҕонньор эппит: “Кыыһын мунньааччынан биэрэр. Ол аата иккиэн оттуугут. Чаайдыыр кэмҥэ сөтүөлээриҥ. Онно эн ортокуҥ тура сылдьар буолуохтаах. Ити туоххунуй диэтэҕинэ сөрүүкэтэр холтуунам диэр. Миигин эмиэ сөрүүкэтиэ дуо диэтэҕинэ сөрүүкэтэн бөҕө буоллаҕа дии диэр. Уоннааҕытын бэйэҥ толкуйдуур инигин”, – диэбит.
Уоллаах кыыс оттуу сылдьыбыттар. Чаайдыылларыгар уол сыгынньахтанан, сөтүөлээри бэлэмнэммит. Онуоха кыыс уол ортоку матырыйаалын көрөн баран: “Ити туоххунуй?” – диэбит. Онуоха уол: “Сөрүүкэтэр холтуунам”, – диэбит. Кыыс: “Миигин сөрүүкэтиэ дуо?” – диэбит. Онуоха уол: “Сөрүүкэтэн бөҕө буоллаҕа дии”, – диэбит. Уонна дьэ иккиэн сөрүүкэтиспиттэр. Иккиэн аһара астынан турбуттар.
Онтон ыла күн аайы “сөрүүкэтиһэр” буолбуттар. Күн аайы “сөрүүкэтиһэр” буолан уол матырыйаала турбат буолбут. Онуоха кыыс: “Сөрүүкэтэр холтуунаҥ тоҕо суоҕуй?” – диэн ыйыппыт. Уол буоллар сүппүт диэн хардарбыт. Дьэ кыыс холтуунатын сүтэрбит диэн айдаан бөҕөнү түһэрбит. Киирэн сөтүөлүүр ууларын буккуйан көрбүт. Дьонугар тиийэн эмиэ айдаарбыт. Дьоно тугу да өйдөөбөтөхтөр. Күһүннэрэ буолан отторун кээһэн дьэндэтэн кээспиттэр. Хаһаайын кыыһа дьахтар буолтун билбит. Уонна уоллаах кыыһы холбоон кэбиспит.
Хотунаа.
Үөдүгэй.
