Аан дойдуга араас кыыллар, үөннэр уо.д.а. тыынар тыыннаах харамайдар элбэхтэр. Олор дьэ төһө улахан уонна кыра буолар эбиттэрий?
Саамай улахан кыыллар
1. Халлаан күөх киит. Саамай улахан кыылынан аан дойду үрдүнэн халлаан күөх киит ааҕыллар. Сир шарын саамай улахан харамайа. Улааппыт киит уһуна 30 метрэ буолуон сөп. Ыйааһына – 180 тонна. Бу 8 пассажирскай самолёкка тэҥнээх. Аҥаардас сүрэҕэ 600 киилэ ыйааһыннаах. Маннык улахан кыыл тугу аһыырый? Аһылыга – планктон уонна криль, кыра креветка курдук ууга устар харамайдар уо.д.а. Сууккаҕа кииткэ 1,5 мөл. ккал наада, ол аата кини 40-тан тахса мөлүйүөн крили сиэхтээх.
2. Африканскай слон. Океаҥҥа халлаан күөх киит саамай улахан, оттон кураанах сиргэ саамай улахан кыылынан африканскай слон ааҕыллар. Атыыр слон уһуна 7,5 метрэ, үрдүгэ 3,3 метрэ буолар. Ити бөдөҥ кыыл ыйааһына 6 тоннаттан элбэх буолар. Онтон тыһыта кыра соҕус буолар: уһуна 6,5 метртэн уһуна суох уонна үрдүгүнэн 2,7 метртэн кылгас. Ыйааһына 3 тонна буолар. Ким даҕаны куттанан бу кыыл өстөөҕө буолуон баҕарбат, ол гынан баран африканскай слон оҕолоругар хахайдар эбэтэр крокодиллар саба түһүөхтэрин сөп.
3. Жираф. Жираф – Аан дойду саамай үрдүк кыыла. Ыйааһына – 1500 киилэ, оттон үрдүгэ – 6 метрэ. Аҥаардас моонньута 2 метрэ буолааччы. Ол эрээри сэттэ эрэ позвоноктаах харамай эбит…
4. Южнай морской слон. Саамай бөдөҥ адьырҕанан Южнай морской слон ааҕыллар. Бөдөҥүнэн атыыр тыһыны баһыйар буолар. Тыһыта уһунунан 3 метрэттэн кыра буоллаҕына, атыыра 6,85 метрэҕэ тиийиэн сөп. Ыйааһына – 5000 киилэҕэ диэри. Морской слоннар кальмардарга уонна балыктарга бултууллар. Уу анныгар сүүрбэччэ мүнүүтэ сылдьыахтарын сөп.
5. Үрүҥ эһэ уонна кадьяк эһэ. Сир шарын үрдүнэн адьырҕа “коронатын” үрүҥ эһэ уонна кадьяк эһэ аҥаардаһаллар. Үрүҥ эһэни олус элбэх киһи билэр, оттон кадьяк соччо биллибэт. Кадьяк эһэ – хараҥа өҥнөөх (бурый) эһэ. Кинини кадьякскай архипелаг арыытыгар көрсүөххэ сөп, олус сэрэхтээх буолуҥ! Ити икки эһэттэн ханныгы кыайыылааҕынан ааҕар олус уустук, тоҕо диэтэххэ уҥуохтара уонна ыйааһыннара тэҥнэр: үрдүгэ – 1,6 метрэ, уһуна – 3 метрэ, оттон ыйааһына – 1000-тан тахса киилэ.
6. Муора крокодила. Рептилиялартан бастакы миэстэни муора крокодила ылар. Атын ааттара – гребнистай уонна ноздреватай крокодил. Бу крокодиллар Хотугу Австралия уонна Соҕуруулуу-Илин Азия кытылларыгар, Индия кытылларыгар баар буолаллар. Улааппыт крокодил уһуна 4,8 метрэттэн тахса, оттон ыйааһына 500-1000 киилэ буолар. Муора крокодила үөнүнэн-көйүүрүнэн, балыктарынан, моллюскаларынан уонна ракообразнайдарынан бултаан аһыыр. Өссө крокодиллар “күнүүлээн”, территорияларын көмүскээн ханнык баҕарар тыынар тыыннаахха, ол аата кыылларга, киһиэхэ даҕаны саба түһүөхтэрин сөп. Саба түһэн баран ууга соһоллор, онтон “сиэртибэ” эрэйдээх быыһанара олус ыарахан буолар! Онон, крокодиллаах сирдэринэн сэрэнэн сылдьыахха наада…
7. Китайскай исполинскай саламандра. Аан дойду саамай бөдөҥ амфибията – китайскай исполинскай саламандра. Уһуна 1,5 метрэ буолар. Кытай өрүстэригэр уонна күөллэригэр олороллор. Оттон билигин биһиги бириэмэбитигэр “на грани вымирания” сылдьар, ол аата аҕыйаан иһэр. Олороругар киниэхэ ыраас уонна олус тымныы уу наада, ол гынан баран аан дойду уута киртийэн иһэр. Өссө саламандра этин деликатеһинэн ааҕаллар.
8. Бельгийскай фландр. Кроликтартан бельгийскэй фландр чемпион буолар, тоҕо диэтэххэ кини олус бөдөҥ кыыл. Бу кроликтар 16-с үйэҕэ үөскээбиттэр. Сотору буолаат, кинилэри дьиэҕэ ылар буолбуттар. Дойдулара Бельгия буолбут. Бельгийскай фландр ыйааһына – 13 киилэҕэ диэри.
9. Страус. Страус бөдөҥүнэн көтөрдөргө бастакы миэстэни ылар. Страустар Африка уонна Аравия территорияларыгар бааллар. Атыыр страус үрдүгэ 2,8 метрэ, ыйааһына 156 киилэ буолар. Сымыыттара эмиэ “рекордсмен” буолаллар, тоҕо диэтэххэ ыйааһыннара 1,4 киилэҕэ тиийэр. Страус улахан эрэ буолбатах, олус түргэн кыыл эбит. Сүүрдэҕинэ скороһа 97,5 км/ч буолар.
10. Японскай краб-паук. Саамай улахан уонна дьикти “членистоногайынан” аан дойдуга краб-паук ааҕыллар. Япония кытылын диэки олорор муора краба. Ыйааһына – 19 киилэ, оттон атахтарын үрдүгэ – 3,8 метрэҕэ тиийэр. Краб-паук моллюсктарынан уонна кыыллар эттэринэн (тушами животных) аһыыр. Краб-пауктар олус уһун олохтоох эбиттэр, кинилэр 100 сыл олороллор.
Саамай кыра кыыллар
1. Карликовай мартышка. Карликовай мартышка Амазонка, Бразилия, Колумбия, Эквадор уонна Перу тропическай ойуурдарыгар олорор. Аан дойду саамай кыра эбисийээнэтинэн ааҕыллар. Оннооҕор улааппыт буоллаҕына, кини саамай улахан ыйааһына – 100 грамм, онтон бөдөҥүнэн 35 см-тан кыра буолар. Олус кылгастык, ол аата 12 сыл олорор. Үүнээйилэр соктарынан, фруктанан уонна үөнүнэн-көйүүрүнэн аһыыр.
2. Брукезия. Брукезия диэн хамелеоннар семействоларыгар баар күлгэри. Нуси-Хара арыыга, Мадагаскартан хоту баар. Учуонайдар бастаан ити кыыл туһунан 2012 сылга билбиттэр. Сир шарын үрдүнэн саамай кыра рептилия, уһуна баара-суоҕа 2,5 см. Брукезияны булар олус уустук, тоҕо диэтэххэ лиистэри кытта өҥүнэн тэҥ буолар.
3. Филиппинскай долгопят. Филиппинскай долгопят – саамай кыра примат, Филиппины территориятыгар, Бохоле, Самаре, Лейте уонна Минданао арыыларыгар олорор. Күнүс мастарга уонна кустарниктарга утуйар, онтон түүн үөннэргэ-көйүүрдэргэ бултуу барар. Улааппыт (взрослый) филиппинскай долгопят уһуна 10 см, ыйааһына – 110-130 грамм. Быччайбыт харахтарын кээмэйэ куртахтан улахан буолаллар. Тыһылара оҕолорун 6 ый илдьэ сылдьаллар (вынашивают), оҕолоро 23 грамм ыйааһыннаах төрүүллэр.
4. Свиноносай көтөр кутуйах. Свиноносай көтөр кутуйах, эбэтэр атыннык ааттыылларынан “мышь-шмель” – саамай кыра рукокрылай млекопитающайынан ааҕыллар. Бу көтөр кутуйах уһуна 3 см, ыйааһына икки граммтан элбэҕэ суох, ол гынан баран кынатын далааһына (размах) 15 см буолуон сөп! Мышь-шмель Таилаҥҥа, Канчанабури диэн провинцияҕа баар карстовай пещераҕа олорор. Түүн кинилэр хаспахтарыттан тахсан баран үөнү-көйүүрү бултууллар.
5. Карп Паедоциприс. Карп Паедоциприс билигин саамай кыра балыгынан ааҕыллар. Бу карпы бастаан 2006 сыллаахха Суматра бадарааннаах оборчолоруттан булбуттар. Балык научнай аата “Paedocypris progenetica” диэн. Улааппыта 8 мм уһун буолар. Мэйиитэ дьэҥкир төбөтүн курдары көстөр. Планктоннарынан аһыыр. Ол гынан баран, сотору аан дойдуттан сүтүөх курдук…
6. Tetracheilostoma carlae. Tetracheilostoma carlae – Сир шарын саамай кыра эриэн үөнэ, узкоротай семействоҕа киирсэр. Бу аан дойду саамай кыра эриэн үөнүн 2008 сыллаахха Барбадос арыытыгар булбуттар. Спагетти курдук олус синньигэс, уһуна баара-суоҕа 10 см, тыһыта биир эрэ сымыыты уурар, онтон оҕото 5 см уһуннаах буолар. Кымырдаҕас уонна да атын үөннэр личинкаларынан аһыыр.
7. Колибри-пчела. Бу олус кыра колибри аан дойду саамай кыра көтөрүнэн ааҕыллар. Ол гынан баран, тыһыта атыырдааҕар бөдөҥ соҕус буолар. Колибри-пчела Кубаттан сылдьар, ыйааһына – 1,8 грамм, уһуна – 5 см. Кинилэри, кыраларын иһин, үөнү-көйүүрү кытта бутуйуохха сөп эбит. Сымыыта оннооҕор кофе зернотуттан кыра буолар. Кынаттарынан далбаатыырын киһи хараҕа кыайан көрбөт.
8. Морской конек Дениз. Морской конёк Дениз киһи тыҥыраҕыттан кыра. Уһуна баара-суоҕа 1,6 см. Урут кинини учуонайдар ханнык эрэ атын кыыл оҕото дии санаабыт этилэр, ол иһин саҥа 2003 сыллаахха арыйбыттар. Чуумпу океан арҕаа чааһыгар олорор. Океаҥҥа морской конёк тааска, кораллга маскировката олус үчүгэй, ол иһин адьырҕа балыктар кыайан булан сиэбэттэр. Уонна биир дьикти түгэн: тыһылара төрөөбөттөр, атыырдара төрүүллэр, уонтан тыһыынчаҕа диэри оҕону төрөтөллөр! Төрөөн баран, 1-2 күн буолаат, эмиэ “ыарахан” (беременнэй) буолаллар.
9. Иберия Элеут хайа баҕата. Бу баҕаны бастаан Кубаҕа булбуттар. Уһуна – 8,5 мм. Саамай кыра түөрт атахтаах амфибия. Сир шарыттан сүтээри-өлөөрү сылдьар үһү, тоҕо диэтэххэ тыа хаһаайыстыбатын тупсараары ойуурдар мастарын кэрдэн иһэллэр. Билигин бу территорияны Александр Гумбольдт пааркатын Национальнай охраната көрө-истэ сылдьар. Ол гынан баран, мастары кэрдээһин бара турар…
10. Мышинай лемур. Мышинай лемур төбөтүттэн кутуругар диэри уһуна – баара-суоҕа 27 см. Аан дойду саамай кыра приматынан ааҕыллар. Мадагаскар ойуурдарыгар олороллор уонна түүнүн сылдьаллар, ол иһин кинилэри мастарга булар олус уустук. Учуонайдар аҕыс разновидноһын булбуттар. Эмиэ мастары кэрдээһиннэртэн сылтаан, сүтэн-өлөн эрэллэр.
Дмитрий СИВЦЕВ.
Хаартыскаҕа: Мышинай лемур.
