1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр фашистскай Германия ССРС-ка сэриинэн саба түспүтэ. Советскай норуот бары биир киһи курдук Ийэ дойду көмүскэлигэр туруммута.
Сталин уонна кини соратниктарын уолаттара эмиэ уоттаах сэриигэ киирбиттэрэ. Киһи убаастыыра диэн, биир да уол аҕатын кэтэҕэр саспатах. Уолаттар саатар тыылга штабка олорботохтор. Бары фронт инники кирбиитигэр сылдьан сэриилэспиттэр. Сорохторо кыргыһыы хонуутугар геройдуу охтубуттар. Ол да иһин кэлин Сталин ииппит уола Артем Сергеев бэйэтин ахтыытыгар: “Рублев шоссетыгар эмиэ харах уута баара”, – диэн суруйдаҕа.
Яков Джугашвили (Сталин) 1941 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр сэриилэһэр армияҕа барбыт. 20-с армия,7 мехкорпуһун14 танковай дивизия,14 гаубичнай полкатыгар, 6 артиллерийскай батарея командира эбит. 1941 с. от ыйын 4 күнүгэр 20-с армия 16 уонна 19 чаастара Витебскай анныгар төгүрүктээһиҥҥэ түбэспит. От ыйын 7 күнүгэр Витебскай уобалаһын Черногостинца үрэҕэр хорсуннук сэриилэһэн, атын байыастары кытта правительственнай наҕараадаҕа түһэрбиттэр. Атырдьах ыйын 15 күнүгэр ол туһунан “Красная звезда” хаһыакка суруйбуттар.
От ыйын 16 күнүгэр төгүрүктээһинтэн тоҕо көтөн тахсалларыгар Яков Лиоздка куорат таһыгар сүппүт. От ыйын 25 күнүгэр диэри биригээдэ комиссара Алексей Румянцев салалтатынан көрдөөн көрбүттэр да, булбатахтар. От ыйын 28 күнүгэр немецтэр аан бастаан Яковы доппуруостаабыттар. Онно кини: “Бэйэм дойдубун көмүскүүбүн”, – диэн киэн туттан эппит. Билиэҥҥэ да сылдьан бэйэтин аатын-суолун түһэн биэрбэтэх.
Гитлер Яковы фельдмаршал Паулюһу кытта атастаһа сатаабыт. Ону Сталин сөбүлэспэтэх. Балта Светлана Аллилуева ахтыыта баар: “Зимой 1943-44 года, уже после Сталинграда, отец вдруг сказал мне в одну из тех редких тогда наших встреч: “Немцы предлагали обменять Яшу на кого-нибудь из своих… Стану я с ними торговаться! Нет, на войне как на войне!”.
1943 с. муус устар 14 күнүгэр Яков Заксенхаузен лааҕырыгар өлбүт. Электрическай проволокаҕа ыстаммыт. Өлүгүн лааҕыр крематорийыгар уматан баран, күлүн Германияҕа ыыппыттар. Онно биллибэт биричиинэнэн сүтэн хаалбыт. 1977 с. Аҕа дойду сэриитин бастакы степенин орденын биэрбиттэр. Кэлин өссө Кыһыл Знамя орденыгар түһэрбиттэр. Оттон Артем Сергеев ахтарынан, Яков Сталин сэриилэһэ сылдьан өлбүт.
Василий Сталин 1941 с. сэрии саҕаламмытыгар баҕа өттүнэн тылланан фроҥҥа бара сатаабыт. “Его нельзя было держать в тылу. Человек он был активный, моторный, смелый. Летал прекрасно, на фронт рвался и его место было, безусловно, там. Он тяготился своим тыловым положением и страдал от того, что люди думают, что он хорошо устроился за отцовской спиной” (В.Аллилуев суруйуута).
1942 с. от ыйыгар Василий сэриигэ киирбит. Сталинградскай фронт 8 салгыннааҕы армиятыгар, Бастакы Оһуобай авиагруппа командира буолбут. 1943 с. олунньу ыйыттан 210 истребительнай авиационнай дивизиятыгар 32 гвардейскай истребительнай авиационнай полк командира эбит. Салгыы Хотугулуу-арҕааҥы фроҥҥа сэриилэспит. Ол сылдьан атаҕар бааһырбыт. Салгыннааҕы кыргыһыыларга элбэхтик кыттыбыт. Тус бэйэтэ 3 самолету суулларбыт. Группанан сылдьан суулларбыт самолеттарын отой да аахпат эбит. Этэн көрдөхтөрүнэ сапсыйан кэбиһэр эбит.
1944 с. тохсунньу ый 16 күнүттэн Прибалтийскай фронт 3 салгыннааҕы армиятыгар бойобуой көтүүлэргэ инспектор-летчик. Ыам ыйыттан генерал-лейтенант Е.М.Белецкой 1 гвардейскай истребительнай авиационнай корпуһугар 3 гвардейскай истребительнай авиационнай дивизия командира эбит. Дивизия Минскэй, Вильно, Лиды, Гродно, Поневежис, Шауляй, Елгава босхолооһунугар кыттыбыт.
Наградной лиистэн: “Дивизия на данном участке провела 22 воздушных боя, в которых летчиками уничтожено 29 самолетов противника (свои потери 3 летчика и 5 самолетов). Гвардии полковник В.И.Сталин обладает отличной техникой пилотирования, летное дело любит. Летает на всех типах истребительной авиации. Лично участвует в боях…”.
1945 с. олунньу ый 22 күнүттэн 1 Белорусскай фронт 16 салгыннааҕы армиятын 286 истребительнай авиационнай дивизия командира буолбут. Дивизия Берлини ылыы иһин кыттыбыт. Наградной лиистэн: “За период проведения Берлинской наступательной операции, частями дивизии под непосредственным руководством гвардии полковника В.И.Сталина проведено 349 боевых вылетов. Проведено 15 воздушных боев, в ходе которых сбито 17 самолетов противника…”. Василий Сталин хорсуннук сэриилэспитин иһин икки Кыһыл Знамя, Суворов 2 степенин, Александр Невскай орденнарынан наҕараадаламмыт.
Артем Сергеев (Сталин ииппит уола) 1940 с Ленинградтааҕы артиллерийскай училищены лейтенант званиелаах бүтэрбит. 1941 с. бэс ыйын 26 күнүгэр сэриигэ киирбит. Сталинград оборонатыгар, Днепр иһин кыргыһыыларга кыттыбыт. Илиҥҥи Пруссияҕа, Венгрияҕа, Германияҕа сэриилэспит. 1945 с. ыам ыйын 12 күнүгэр сэриини түмүктээбит. Хас да бойобуой медалларынан, орденнарынан наҕараадаламмыт.
Петр Ворошилов (К.Ворошилов ииппит уола) 1938 с. байыаннай академияны бүтэрбит. Идэтинэн танкист. “Во время Великой Отечественной войны, как компетентный специалист и представитель Главного бронетанкового управления РККА, оказал неоценимую помощь руководству танковых заводов и инженерам конструкторам в ускорении выпуска новейших образцов бронетанковой техники. Неоднократно выезжал на фронт, в танковые полки для оказания на месте помощи танкистам и ремонтным службам в освоении новейших на то время тяжелых танков ИС-2”. Бойобуой орденнарынан наҕараадаламмыт.
Тимур Фрунзе – истребитель-летчик (К.Ворошилов ииппит уола).1942 с. тохсунньу 7 күнүттэн Хотугулуу-арҕааҥы фроҥҥа сэриилэспит. “Участвовал в Демянской наступательной операции”. 9 төгүл бойобуой көтүүлэри оҥорбут. Тус бэйэтэ 2 самолету суулларбыт. Тохсунньу 19 күнүгэр салгыҥҥа сэриилэһэ сылдьан өлбүт. Советскай Союз Геройун аатын иҥэрбиттэр.
Леонид Хрущев – летчик, старшай лейтенант. Финляндияны утары сэриигэ кыттыбыт. 30 бойобуой көтүүнү оҥорбут. Маннергейм линиятын буомбалаабыт. Аҕа дойду сэриитигэр бастакы күннэриттэн кыттыбыт. 12 бойобуой көтүүнү оҥорбут. Кыһыл Знамя орденыгар түһэрбиттэр. От ыйын 27 күнүгэр салгыҥҥа сэриилэһэ сырыттаҕына самолета табыллыбыт. Онно атаҕар улаханнык бааһырбыт. Үтүөрэн баран фроҥҥа төннүбүт. 1942 с. олунньу ыйыгар 27 бойобуой көтүүлэри оҥорон уонна хорсуннук сэриилэспитин иһин Кыһыл Знамя орденынан наҕараадаламмыт. 1943 с. кулун тутар 11 күнүгэр Леонид Хрущев бойобуой көтүү кэнниттэн эргиллибэтэх.
Бойобуой көтүүгэ бииргэ сылдьыбыт летчик И.А.Замарин ахтарынан, кини самолетугар немец истребителэ атаакалаабытыгар табаарыһын быыһаары киирэн биэрбит. Кини: “Леонид истребителэ мин хараҕым ортотугар ыһыллыбыта”, – диэбит. Самолет “Кожановна-Ясенок-Ашково” диэн сиргэ сууллубут. Ити курдук сураҕа суох сүппүт. Кэлин партизаннар эмиэ көрдөөн булбатахтар. 1943 с. бэс ыйыгар өлбүтүн кэннэ Аҕа дойду сэриитин 1 степеннээх орденынан наҕараадаламмыт.
Леонид бааһырбыт атаҕын эмтэнэ сылдьан, вечеринкаҕа арыгылыы сылдьан алҕас морягы ытан өлөрбүт диэн баар. Ону сорохтор “мөккүөрдээх” диэн этэллэр. Өссө Леонид Хрущев бэйэтин баҕа өттүнэн немецтэргэ бэриммитэ, кинилэргэ сулууспалаабыта эҥин диэн суруйар этилэр. Маны сымыйа дииллэр. Ити сурах Н.С.Хрущев былаастан туораабытын кэннэ барбыта диэн этэллэр…
Фрунзе Ярославскай 1941 с. армияҕа ыҥырыллыбыт. 1942 с. Качинскайдааҕы байыаннай авиационнай оскуоланы бүтэрбит. Элбэх бойобуой көтүүнү оҥорбут. “Кыһыл Сулус” орденынан “За победу над Германией”, “За оборону Москвы” мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Степан Микоян 1940 с. Качинскайга байыаннай авиационнай оскуолаҕа үөрэнэ киирбит. 1941 с. балаҕан ыйын 3 күнүгэр үөрэнэн бүтэрбит. Сонно тута Москва анныгар сэриигэ киирбит. Онтон Сталинград, салгыы Хотугулуу-арҕаа фроҥҥа сылдьыбыт. Группанан салгыҥҥа киирсэн 6 самолету суулларбыт. Ити сыл Кыһыл Знамя орденынан наҕараадаламмыт. 1944 с. 12 гвардейскай, истребительнай авиаполкаҕа звено командира буолбут. Новиков, Жуков, Воронов, Мерецков, Попов этэҥҥэ көтүүлэрин арыаллаан “Кыһыл Сулус” ордеҥҥа түһэриллибит. 1945 с. Салгыннааҕы-Байыаннай инженернэй академияҕа үөрэммит.
Владимир Микоян летчик-истребитель буолбут. Качинскайга летнай оскуоланы бүтэрбит. Сталинградка сэриилэһэ сылдьан 18 саастааҕар өлбүт.
Алексей Микоян, Александр Щербаков, Лев Булганин эмиэ летчик-истребитель эбиттэр. Салгыннааҕы кыргыһыыларга элбэхтик кыттыбыттар.
Александр Чапаев артиллерист эбит. Сэриигэ эмиэ кыттыбыт.
Леонид Мехлис, Юрий Жданов Кылаабынай политуправлениеҕа сулууспалаабыттар.Эмиэ фронт инники кирбиитигэр сылдьыбыттар.
Серго Берия сэрии бастакы күннэригэр баҕа өттүнэн тылланан фроҥҥа барбыт. Комсомол райкомун рекомендациятынан үс ыйдаах разведоскуоланы бүтэрбит. Радиотехническай идэни баһылаан, лейтенант-техник быһыытынан сулууспатын саҕалаабыт. 1941 с. Ираҥҥа, 1942 с. Кавказ группаларын сэриилэригэр Генеральнай штаб анал сорудаҕын толорбут. 1942 с. Ленинградка С.М.Буденнай аатынан байыаннай академияҕа үөрэммит. 1943-45 сс. Тегераҥҥа, Ялтаҕа буолбут конференцияларга уонна 1, 4 Украинскай фроннарга кистэлэҥ байыаннай сорудахтары толорбут. Бойобуой сорудахтары чиэстээхтик толорбутун иһин “За оборону Кавказа” медалынан, “Кыһыл Сулус” орденынан наҕараадаламмыт.
Мин манна киэҥник тэнийбэккэ, сүрүн эрэ өттүлэригэр тохтоотум. Уолаттар үксүлэрэ байыаннай летчик эбиттэр. Кинилэргэ Валерий Чкалов улахан холобур буолбут. Онуоха эбии оччотооҕу ыччат сиэринэн, салгыҥҥа көтүөхтэрин баҕараллар эбит.
Кинилэр тустарынан маннык суруйбуттар: “Во время Великой Отечественной войны многие сыновья высокопоставленных советских государственных и военных деятелей стали в единый солдатский строй, чем заслужили уважение современников и потомков. Они так же, как и дети рабочих, крестьян и интеллегенции воевали, получали ранения и погибали. Это всенародное единение и стало одной из главных определяющих причин победы над врагами… О том,как воевали “мажоры” (золотая молодежь”) 1940-х годов, осталось достаточно много свидетельств. Об этом рассказывают подлинные документы военного времени – наградные листы, боевые характеристики, воспоминания современников, навсегда запечатлевшие личный вклад каждого из этих воинов в общее дело победы над врагом. Это достаточно обьективные страницы жизни молодых людей, которые, несмотря на свое “особое” происхождение, одели шинели и ушли воевать, в полной мере разделив судьбу сверстников своего поколения…”.
Оттон билигин хайдаҕый?
Лазарь РОЖИН.
