Тоҥуу хаар устун ыйдаҥа түүн үөһүгэр соҕотох кыыс сүүрэр. Тула уу-чуумпу, арай ханна эрэ ыраах ыт үрэрэ иһиллэр. Халлаан толору дьиримнии умайар сулус.
Хаһан эрэ маннык сулустаах түүн кини саҕа дьоллоох киһи бу сиргэ суоҕун кэриэтэ этэ. Оччолорго уон аҕыстаах кыыс, оскуола кэннэ үөрэххэ биир балл тиийбэккэ дойдутугар төннөн кэлбитэ. Дьоно тута фермаҕа кэпсэтэн, үлэ миэстэтэ баар буолан ыанньыксытынан киллэрэллэр. Эһиилигэр хаттаан туттарса бараары туруммутугар аҕата ыарытыйан сатаан барбакка, ол курдук үөрэх диэҥҥэ үктэммэккэ хаалбыта.
Ол күһүн Намыына нап-нарын тарбахтарынан долгуннурар уһун суһуоҕун күөл кытыытыгар ыһан олорон, оргууй имэрийэр кэриэтэ тарыы олороро. Чугаһынан биир да тыынар-тыыннаах суоҕун кэриэтэ чуумпу, нуурал киэһэ этэ. Талах быыһынан мас тостор тыаһа иһиллибитигэр кыыс тохтоон иһиллиир. Арай хаһан да көрбөтөх үрүҥ аттаах эр бэрдэ ый сырдыгар тахсан кэлэр:
– Кэрэ да ырыаны иһиттим. Хайалара маннык нарын куоластааҕый диэн көрөөрү оргууй үөмэн кэллим. Куттаабатым ини? – кыыс диэки мичээрдии көрөр.
– Суох, куттамматым. Соһуйдум.
– Соһутуохпун баҕарбатаҕым, бырастыы. Ким диэн ааттаах кэрэ Куо буолаҕын? – уол кыыска өссө чугаһыыр.
Ыйдаҥа түүн Испирдиэн Намыына синньигэс биилиттэн кууспута, сылаас ытыһынан иэдэһин имэрийбитэ. Тула аан дойду иһийэ ньимийбитэ, өй-мэйии туймаарбыта. Бу түүн икки сүрэх биир-тэҥҥэ битийэ тэппитэ.
Уолу эһэтин аатынан Испирдиэн диэн ааттаабыттара. Эмиэ улахан кулуба эҥин эбитэ үһү. Испирдиэн оҕо эрдэҕиттэн кыһалҕаны билбэккэ улааппыт буолан кыра-хара дьон кыһалҕатын өйдөөбөт этэ. Кини санаатыгар доҕотторо эмиэ бары кыахтаах дьон оҕолоро буолуохтаахтар диэн этэ. Ол эрээри бу Намыына төһө да боростуой дьон оҕото буоллар, кини ону улахаҥҥа уурбатаҕа. Таптал абылаҥар уйдаран туймаара көппүтэ. Күн ахсын Намыына тэлгэһэтиттэн арахпат этэ.
Сотору кэминэн хаар түһэн, Саҥа дьыл тилигирээн кэлбит күнүгэр Испирдиэн кыыһы дьонугар билиһиннэрэ илдьибитэ. Уол дьоно Намыынаны тута сөбүлүү көрбүттэрэ. Күһүөрү кыыс дьонун кытары илии тутуһан, улахан уруу ыспыттара. Арҕааттан-соҕурууттан киһи билэр-билбэт дьоно тоҕуоруспуттара, саҥа ыалга алгыс тыл маанытын анаабыттара.
Ол онтон ылата икки эдэр дьон харахтарынан хайҕаһан, сүрэхтэринэн сөбүлэһэн ыал буолан олороллор. Онон аҕыйах сыллааҕыта баһылык мааны уолугар кэргэн тахсан олохтоохтору соһуталаан турардаах. Ол күнтэн ыла алта сыл ааһа охсубут. Намыына күн бүгүҥҥэ диэри сынньанар диэни билбэккэ, биир бастыҥ үлэһит быһыытынан сылдьар.
Ыал буолан, дьиэ туттубуттара. Кэлин оҕо үөскүү сылдьыбыт сураҕа баара да онон оннук бүппүтэ, арааһа табыллыбатах быһыылаах.
Кыыс ис-киирбэх дьүһүнүн көрбүт эрэ киһи барыта кэрэхсиирэ. Ол да иһин мээнэҕэ баһылык соҕотох, мааны уола бэйэтинэн эккирэтиһэн, кыыс сүрэҕин сүүйэн кэргэн ылбыта буолуо дуо? Кэрэ сэбэрэтин туора дьоҥҥо көрдөрүмээри хотонтон атын үлэҕэ көҥүллээбэт тойон этэ. Ийэтэ биирдэ уолугар:
– Бэйи, бу эн дьонтон сааппат бэйэккэҕин дуу? Бүтүн нэһилиэк баһылыгын соҕотох кийиитэ ынах ыаччы, саах күрдьээччи диэн дьон көхсүбүтүттэн күлүү гыналлар ээ.
– Хайаатыннар даҕаны! Бэйэлэрин дьыалалара! Эһиги кыттыһымаҥ биһи олохпутугар, – уола буоларын курдук, уруккуттан да эппитин этэн баран олорор өһөс майгылааҕа.
Онтон бүгүн Намыына соҕотох, тоҥуу хаар устун сүүрэн иһэр. Уһун кыламаныгар харах уута мууһура кырыарбыт. Сонун үөһэ тимэҕэ төлө барбыт. Ким эрэ кэнниттэн сырсан иһэрин курдук тиэтэллээхтик үктэнэр.
– Доҕоор, кыыспыт кэлин тугу да суруйбат, кэпсээбэт буолан хаалла дии?
– Э-ээ…
– Тоҕо буолуой?
– Санааҕар буолуо. Үлэтигэр баттатан да боккуойа суох сырыттаҕа.
– Тойоно боборо дуу?
– Хайаларын этэҕин?
– Испирдиэни.
– Тоҕо тойоно диигин, кэргэнэ диэххин. Аата аньыытын, былыргы олох буоллаҕай,
– Дьэ нокоо, былыргы олох буоллаҕай диигин да, кыыспытын баттаан олорор диэн дьон кэпсииллэр. Кулут курдук сылдьаахтыыр быһыылаах, оҕом сыыһа. Хаһан да маанытык таҥныбат, куруук хомойбут сирэйдээх көрсөөччү. Биһиэхэ да кэллэҕинэ уот ылар курдук элэс гынааччы. Ахтабын, аһыйабын кыыспын. Сүрэҕим тугу эрэ сэрэйэр.
– Чэ, бээ, ону-маны куһаҕаны биттэннэ бу эмээхсин. Утуйуох, чаас ыраатта.
Уоту араарыах икки-ардыгар ааны тоҥсуйдулар.
– Оҕонньоор, ким эрэ тоҥсуйар ээ, ыл туран көр эрэ.
– Бачча түүн хайалара кэллэҕэй? – оҕонньор ыстаанын анньынаат күүлэҕэ тахсар. Арай аанын аспыта бэйэлээх бэйэтин оҕото, кыыһа Намыына кэлэн турар эбит.
– Хайа бу, туох буоллугут, соҕотоххун дуо?
– Соҕотохпун аҕаа, мин эһигинэ суох наһаа соҕотохпун! – кыыс аҕатын хам кууһан ылаат ууйа-хаайа суох ытаан тоҕо барар.
– Уоскуй сичиэ, дьиэҕэ киириэх, тоҥмутуҥ сүрүн, – аҕа киһи оҕотун өйөөн дьиэҕэ киллэрэр. Түгэх хостон халаатын тимэхтэнэ-тимэхтэнэ кыыс ийэтэ тахсан турар эбит.
– Оҕобун ким атаҕастаата?! Туох буоллуҥ, тоойуом?
– Чэйдэ туруоруох, томмут аҕай кыыспыт. Бачча ыраах сатыы кэлээхтээбит. Бадаҕа тойоммут батарбатах быһыылаах, – оҕонньор оһоҕор турар тимир чаанньыгын ылан кипитиинньиккэ холбуур.
– Намыына, кистээбэккэ саас-сааһынан кэпсээ, туох буоллуҥ?
– Ийээ, чаас ыраатта дии, утуйуоҕуҥ. Сарсын кэпсиэм.
– Бачча айылааҕы көрөн баран, хайдах харахпытын симэн холкутук утуйуохпутуй?
– Чэ, оччотугар кэпсиим. Бу киэһэ күөс өрөн баран Испирдиэн үлэтиттэн кэлэрин кэтэһэ олордум. Киһим тоҕо эрэ арыый хойутуу кэлбитэ. Кыра арыгы сыттааҕа. Ааны тоҕо арыйаат, миэхэ баргыйбытынан киирбитэ. Уулаах чааскыны сирэйбэр ыспыта, онуоха чачайан тыын ыла турдахпына моонньубуттан хабарҕалаан өрө ыйаан таһаарбыта. Онтон сиргэ элээрдэн кэбиспитэ. Бөтүөхтүү сыттахпына, көхсүбүттэн кэлэн кэтэ сылдьар таҥаспын тырыта тыытан сыгынньах хаалларбыта уонна баттахпыттан соһон күүлэҕэ бырахпыта. “Туох буруйум иһин маннык быһыыланныҥ?” – диэбиппэр: “Кими эрэ саныы сытар курдуккун, уоран көрсүүлэнниҥ дуу тугуй?!” – диэн хаһыытаабыта. Дьиэ иһигэр баар чугас сытар иһит-хомуос ыһылынна, хайа быраҕылынна. Ыал буолбуппутугар эһиги бэлэхтээбит серваҥҥыт үлтү сынньылынна. Кутталбыттан уолуйан хаалбытым, биирдэ өйдөөбүтүм тоҥон титирэстии турар эбиппин. Оргууй, сэрэнэн ааны сэгэтэн көрбүтүм киһим дьиэ ортотугар умса түһэн баран утуйан хаалбыт эбит. Мин хата ону туһанан, илиибэр туох таҥас түбэспитин кэтээт эһиэхэ ыстанан кэллим. Ыксаан наскыбын булбакка, таах этэрбэспин анньыммыт эбиппин, – дьонун диэки кылап-халап көрөн, күлэн ылар.
– Бу алдьархайы! Куруук инник айдаарар дуо? – оҕонньор барахсан кырдьан мырчыстыбыт быыкаа сутуругун остуол үрдүгэр уурар.
– Бырастыы гыныҥ миигин баһаалыста, түүннэри кэлэн маннык аймаабыппар, – Намыына ытыстарынан сирэйин саптан баран ытаан тоҕо барар.
– Оҕонньоор, эмпкин ис, мэ. Эмиэ сүрэҕиҥ ыалдьыа. Үнүр аҕаҥ эйигин ахтан дабылыанньата тахсан, куттаабыттаах.
– Оо, дьэ аҕаа, наһаа да таптыыбын эһигини. Бу сиргэ саамай чугас дьонум эһиги эрэ буолаҕыт.
– Тоойуом, дьиҥинэн ыал буолан табыллан олордоххо, саамай чугас киһиҥ – кэргэниҥ буолуохтаах этэ. Ол аата эн дьиҥнээх бэйэҥ аналгын көрсө илик эбиккин. Санаарҕаама, өссө да эдэргин. Биһиги аҕаҕынаан отуппутун ааһан баран булсубуппут, эйигин, тапталбыт оҕотун хойутаан да буоллар олус күүтүүлээхтик, дьоллонон төрөппүппүт.
– Кыысчааныам, бука диэн ити киһигэр төннөөйөҕүн. Биирдэ бэриллибит олоххун итинник түҥнэри киһиэхэ бараама. Эн эрэ үөрэ-көтө сырыттаргын – биһиги дьоллонобут, онтон атын биһиэхэ туох да наадата суох, – аҕыйах сыыс маҕан баттаҕын өрө анньынаат, оҕонньор остуолтан туран кыыһын кууһан ылан сүүһүттэн сыллыыр. Бу сулустаах, ыйдаҥа түүн Намыына сүрэҕэ уоскуйа быһыытыйар.
САРДААНА.
2022 с. тохсунньу ый.
