Сахалар бу күн сириттэн букатыннаахтык барбыт эбэтэр олохтон туораабыт киһини таҥаралаабыт диэн этэллэр. Судургутук быһаардахха өлбүт киһини. Ол гынан баран өлбүт диэбит киһилэрэ кэлин тиллибитин туһунан суруйуулар олох аҕыйахтар. Арай Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кэмигэр уоттаах сэрии толоонугар охтубут саллааттар кэргэттэригэр, аймахтарыгар алҕаска кэлбит кутурҕаннаах «хара» сурук кэнниттэн, хата сотору соҕус ол өлбут диэбит киһилэрэ төрөөбут дойдутугар этэҥҥэ чэгиэн, тыыннаах эргиллэн кэлбитин туһунан түбэлтэлэр баалларын истэн билэбит. Оччоҕо сүтүктээх кэргэттэрэ, чугас аймахтара, ыаллара, доҕотторо төһө да соһуйдаллар, олоххо араас түбэлтэлэр тахсыахтарын өйдөөннөр, урут кэлбит суругу «похоронаны» умна охсоннор, дойдутугар тыыннаах эргиллибит буойуну үөрэ-көтө көрсүбүттэрин, туох баардарынан күндүлээн, малааһыннаабыттарын туһунан ахтыыларга баар.
Быйыл эбэтэр 2018 сыллаахха ыам ыйыгар Пушкин аатынан республиканскай библиотекаҕа олох саҥа тахсыбыт буруолуу сылдьар биир интэриэһинэй кинигэ презентацията буолла. Кэлин ол кинигэни бэлэхтээтилэр. Кинигэ аата «Самородок с Полюса холода» диэн билигин аан дойдутааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы общественнай тэрилтэ «Аан дойду балаҕана» (Юрта мира) президенин, Эбээн-Бытантайтан төрүттээх, биһиги биир дойдулаахпыт Александра Михайловна Григорьева олоҕун туһунан суруллубут. Ити тэрилтэ АХШ-гар Вашингтоҥҥа ХНТ штаб-квартиратыгар олохсуйан үлэлээбитэ уонтан тахса сыл буолла. Кинигэни Россия наукаларын академиятыгар үлэһитэ, биологическай наука кандидата Спицына Н.Х. суруйбут. Суруйбут төрүөтэ диэн кини бэйэтин урукку үөрэнээччитэ, биһиги биир дойдулаахпыт Россияҕа да омук сиригэр да улахан ситиһиилэрин сөҕөн-махтайан туран бу кинигэни суруйан таһаартарбыт. Кинигэ тахсыбыт ахсаана 500 экземпляр. Онтон хаһыат ааҕааччылара бу олоххо буолбут дьиҥнээх түбэлтэ туһунан билиэхтээхтэр диэн санааттан хаһыат нөҥүө сырдатарга сананным.
Билигин Саха сиригэр доруобуйа харыстабылыгар, дьону эмтиир, кинилэр үйэлэрин уһатар эйгэҕэ, салааҕа элбэх медик идэлээх специалистар ситиһиилээхтик үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Кинилэр ортолоругар дириҥ билиилээх, уопуттаах, бэйэлэрин сөбүлүүр үлэлэригэр бэриниилээх, үтүө суобастаахтык сыһыаннаһар маҥан халааттаах аанньаллар үгүстэр. Сыл аайы кинилэргэ саҥа үөрэхтэрин бүтэрбит эдэр специалистар кэлэн эбилэллэр. Олох уустук оскуола. Көстөр да, көстүбэт да өрүттэрэ элбэхтэр, олорбут арааһынайдар. Хомойуох иһин сыыһалар, халтылар, алҕастар олохпут араас эйгэтигэр тахсалларын мэлдьэһэр сатаммат… Ол иһигэр медицинаҕа эмиэ.
Бу үөһэ ааттаммыт кинигэҕэ ахтыллар эмтиир тэрилтэҕэ тахсыбыт алҕастары, сыыһалары билигин үлэлии сылдьааччылар, кинилэр биир идэлээхтэрэ, кэллиэгэлэрэ үлэлэригэр хаһан да хатылаабаталлар ханнык диэн тус бэйэм баҕалаахпын. Онон ыстатыйа кими да рекламалаабат, суон сурахтаан аатырдыбат, итиэннэ кими да кириитикэлээн, намтатан, самнарар сыала-соруга суох сурулунна. Сыала-соруга диэн олох атын. Маннык сыыһалар, ханнык баҕарар олох эйгэтигэр тахсыбатыннар, суох буолуохтаахтар диэн хаһыакка сурулунна. Онтон сыыһа таҕыстаҕына, эмчит ыарыһаҕын өлуу суолугар бэйэтинэн уган, анньан биэрэрин олоххо буолбут дьиҥнээх буолбут чахчынан, түбэлтэнэн көрдөрүү. Тахсар сыыһа сыаната, толуга тугунан да кэмнэммэт, муҥура суох киһиэхэ саамай күндүттэн күндү – кини олоҕор эрэ тэҥнэһэр.
Бу түбэлтэ, арааһа Советскай Союз ыһыллыан быдан иннинэ, ааспыт үйэ 70-с сыллар саҕаланыытын диэки буолбут быһыылаах.
Бырааһыннык ааспытын кэннэ, бэнидиэнньиккэ, биир үтүө сарсыарда партия обкомугар машинистканан үлэлиир Александра, оччолорго олох эдэр кыыс, үлэтигэр кэлэн остуолугар үлэлииригэр наадалаах докумуоннарын, кумааҕыларын тэлгэтэн уурда. Ити кэмҥэ үлэтин телефона сэниэлээхтик тырылаабытыгар, туруубканы ылан иһиллээбитигэр: «Межгород. Николаеву Александру Михайловну вызывает Саккырыр», – диэн биллэрдилэр. Мантан Александра отой соһуйбата даҕаны. Манна үлэлиэҕиттэн аймахтара, билэр дьоно араас биричиинэлэринэн эрийэн кэпсэтэр буолбуттара ыраатта. Хата дойдутун сонунун аан маҥнай кинилэртэн билэрэ. Ол гынан баран бу сырыыга, дьонноро буолбакка, чугас олорор ыала дьахтар эрийэн тахсыбыт итиэннэ: «Шура, эһиги Кешаҕытын кырбаабыттар. Кини билигин ыарахан, өлөр туруктаах Баатаҕай балыыһатыгар сытар. Тиийэн көрсө оҕус!» – диэн куһаҕан сонунун тута тоҕо тэбээн кэбистэ.
«Межгороды» кытта кэпсэтии кэнниттэн, аны Александра суһаллык хайаан да Баатаҕайга көтүөхтээҕэ билиннэ. Аэропорду кытта телефонунан сибээстэһэ оҕуста. Хата, рейсовай самолет бүгүн өссө да көтө илик. Сүүрүүнэн дьиэтигэр киирэн пааспарын ылла, таҥаһын уларытта оҕуста, холодильниктан урут уурбут хапчыанай халбаһыытын, балыгын, сосискаларын уонна да атыттары ылан түргэнник суумкатыгар угунна. Итиэннэ аэропортка ыстаннарда.
Көтүөхтээх бортугар киирэн эрэ баран, арыый үөһэ тыынна. Төбөтүгэр өрүү «тыыннааҕын баттаһарым буоллар! Тыыннаах эрэ буоллун! Баҕар этэҥҥэ буолаарай? То5о убайым Кеша куруук олоҕор табыллыбатый?» диэн санаа эмискэ кэлэн баран отой араҕан биэрбэккэ буулаатылар.
Итиэннэ убайын ыарахан олоҕо хараҕар киинэ кадрдарын курдук көстүтэлээн ааһар.
Өссө 17 саастааҕар Кеша ыалдьан өлө сыспыттааҕа. Гепатитынан (саһарар ыарыы) ыалдьыбыт киһини эмтии сатаан баран, эмп да туһалаабат буолбут диэн балыыһаттан өлөр киһи диэн таһааран кэбиспиттэрэ. Ол гынан баран киһи итэҕэйбэт дьиктитэ баар буола түспүтэ. Убайа коматтан тахсан, бэттэх кэлэн үтүөрэн киирэн барбыта. Аны иккиһин өлөр өлүүттэн быыһаныыта армияҕа ыҥырыллан барыахтаах күһүнүгэр тахсыбыта. Төбөтүгэр ыарахан эчэйиини ылбыта. Күүстээх тыал хамсатан, тордох үрдүттэн төбөтүгэр хаптаһын кэлэн түспүтэ. Балыыһаҕа мэйиитигэр улахан, ыар охсууну ылбыт убайа өйө суох сыппыта. Ити кэнниттэн уолу армияттан букатыннаахтык комиссиялаан босхолоон кэбиспиттэрэ.
Ити курдук дэриэбинэҕэ улааппыт уол, бэйэтин техник буолуом диэн эрдэттэн ыраламмыт баҕа санаалааҕа. Өссө бэйэтин үөрэххэ барыам диэн бэлэмнэммитэ. Армияҕа ыҥырдахтарына авиатехник буолуом диирэ. Ол гынан баран кини баҕа санаата олоххо кыайан туолбатаҕа.
Кэлин Красноярскайга тиийэн электригынан үлэлээбитэ, көүс хостуур артыалга киирэн эмиэ үлэлээбитэ. Сыыйа иһэр буолан, араас быһыылааннарга түбэһэтэлиирэ. Дьэ итинник олоҕу олорон кэлбитэ. Онтон билигин убайа Кеша эмиэ өлөр өлүү баппаҕайыгар киирдэ дуу, хайдах дуу. Ол тугунан, хайдах түмүктэнэрэ биллибэт.
Баатаҕай аэропордугар түһээт, Александра тута балыыһаҕа илтэрдэ. Дьуһуурунай медсестра олорор поһугар малын- салын хаалларан, убайын палаататыгар ааһаары гынна. Онуоха медсестрата маҥнай кини диэки өйдөөбөттүү унаарыччы көрөн кэбистэ. Онтон Александра палаатаҕа ааһа тураары гынарын, туран тохтото, буойа сатаата. Хата Александра кинини истиэ дуо, истибэккэ палаатаҕа диэри аҕыйахтык ыстанан тиийдэ. Киирэн көрбүтэ убайа сыппыт палаататыгар кураанах тимир орон эрэ турар. Утуйар таҥаһа суох, хайыы-үйэ хомуллубут.
Ыарыһаҕы ыйыппытыгар, «өлбүтэ, онон морга илдьибиттэр» диэн кинини соһутар, судургу тымныы хоруйу истэр.
Ити икки ардыгар, эмискэ хантан эрэ, убайын Кешаны эмтээбит бырааһа баар буола түһэр. Өлбүттээх чугас аймаҕын морга арыаллаан илдьэн көрдөрөргө көрдөспүтүгэр тута сөбүлэспитэ. Баран иһэн бырааһа Александраны өлбүт аймаҕын кытта көрсөрүгэр бэлэмниир быһыытынан хайдах эмтээбиттэрин аа-дьуо, холкутук кэпсии истэ: «Иннокентий Михайлович төбөтүгэр олус ыарахан травмалаах киирбитэ. Эбиитигэр өссө элбэх хаанын сүтэрбит этэ. Биһиги суһал операция оҥорбуппут. Ол гынан баран ыарыһаҕы кыайан быыһаабатыбыт. Итэҕэй, биһиги туох баары барытын, кыаллары оҥоро сатаатыбыт. Маннык ыарахан түбэлтэҕэ, оннооҕор аныгы медицинэ кыаҕа тиийбэтэ, кыайбата». Ити тыллары Александра иһиттэр да, итэҕэйбэккэ төбөтүгэр олох атын санаа кэлэ турара: «Хайдах убайым өллө? Ама да бу кырдьык дуо? Суох, бэйэм харахпынан илэ көрө иликпинэ, олох итэҕэйиэм суоҕа!»
Морга киирбиттэригэр уһун тимир остуолга маҥан таҥаһынан сабыллыбыт киһи сытара. Таҥаһы арыйбытыгар, кырдьык кини убайа Кеша. Хайдах эрэ утуйа сытар курдуга. Баттаҕа кылгастык кырыллыбыт. Иһигэр улахан операционнай сабынан тигиллибит сиик, итиэннэ йодунан соппуттарын суола хаалбыт. Тоҕо эрэ илиитинэн түөһүн туппутугар, түөһэ хайдах эрэ сылаас курдуга, соһуйан быраастан тугу эрэ ыйытаары эргиллибитигэр, киһитэ бэйэтэ соһуйбута бэрдиттэн, харахтара улаатан, онтон бэйэтэ саҥатыттан матан, дьиппиэрэн хаалбыт этилэр. Итиэннэ ол өлбүт диэбит киһилэрэ, туруга олох уларыйбытыттан, бэттэх кэлбититтэн бэйэтэ да дьиибэргээбит курдуга. Кинини көрөн баран, Александра манна киһи өйдөөбөт, дьиибэ түбэлтэтэ тахсыбытын сэрэйдэ. Бырааһа өлбүт диэн морга илтэрбит киһитин эбэтэр соторутааҕыта аҕай бэйэтэ эмтээбит ыарыһаҕын, аны пуулсун уонна тыынарын бэрэбиэркэлээн киирэн барда. Өлбүт диэбит киһитэ тымырдара тохтуу-тохтуу, кыра-кыратык үлэлээн, онтон бэйэтэ киһи хараҕар биллэр-биллибэттик, кылгастык да буоллар тыынара биллибит. Киһитэ тыыннаах эбит!
Балыыһаҕа ыарыһаҕы эмтииргэ улахан алҕас таһаарыллыбыта билиннэ. Быраас этэринэн маннык түбэлтэ балыыһаҕа урут суоҕа үһү.
Өлбүт киһи сүрэҕэ тымныыттан, эмиэ хаттаан үлэлээн барбыт. Маннык түбэлтэ тахсыбытын медицина урукку өттүгэр тахсыбытын билбэт диэн буолла. Онон олох ураты, уникальнай диир түбэлтэ тахсыбытын эттилэр. Санитардар өлбүт диэн носилканан таһаарбыт киһилэрин, урукку палаататыгар аҕалан укпуттара. Ити кэнниттэн бары реанимационнай миэрэлэр туттуллан киирэн барбыттара.
Дьэ бу кэнниттэн балыыһаҕа суугунаһыы, сүүрүү-көтүү, мөккүөр, консультация бөҕө буолар. Ордук обкомтан улахан суоһурҕаннаах, сэрэтиилээх телефонунан кэпсэтиилэр кэнниттэн, биллэн туран, Александра улахан кыһалҕалаах киһи быһыытынан, итиннэ туох буолбутун, хайдах баарынан үлэлиир сиригэр биллэрэ турдаҕа дии.
Балыыһаҕа эмтэммит ыарыһах аймахтара аймаммыттара улахан оруннааҕа: «Хайдах тыыннаах киһини морга аҕалан уктугут?» – диэн. Кэлин уоскуйан бараннар ыарыһах аймахтара алҕаһы таһаарбыт оройуоннааҕы балыыһа үлэһиттэрин ханна да үҥсүбэккэ быһаарыналлар. Кинилэргэ саамай кылаабынайа аймахтарын үчүгэйдик эмтээн, тилиннэрэн, атаҕар туруоран, салгыы олоххо туһалаах, доруобай киһини балыыһаттан таһааттарыы этэ. Сотору ыарахан туруктаах ыарыһах туруга көнөргө барбыта. Онон бэттэх кэлэрэ дьиҥнээхтик биллибитэ.
Александра кыратык кэтэһэн баран, сыалын ситиспит киһи быһыытынан үлэлиир сиригэр Дьокуускайга төттөрү көппүтэ.
Элбэх сыллар ааспыттарын кэннэ, Александра маны барытын сабаҕалаан, билгэлээн санаатаҕына, эмчиттэр сыыһалара убайа Кеша балыыһаҕа киириэн иннинэ элбэх арыгыны иһэн, охсуһан эмсэҕэлээбитигэр, кини олус итирик туругун учуоттаабакка тута операционнай остуолга сытыарбыттарыгар буолар.
Элбэҕи испит киһи хааныгар алкоголь мунньулуутун түмүгэр, киһи мэйиитигэр салгын киирэрэ биллэрдик аҕыйыыр. Итини таһынан арыгы киһи олоҕор туһалаах уорганнар үлэлэрин күүскэ бытаардар. Ону тас көстүүттэн да көрүөххэ сөп: өйүн сүтэрэрэ, тыынара мөлтүүр, сороҕор олох да биллибэт буолан хаалар, хаан тымырдара үлэлииллэрэ тохтоон ылаллар, киһи уопсай температурата тымныйан барар. Кешаны эмтээбит медицинскэй үлэһиттэр хаанын баттааһына эмискэ иккиһин түспүтүгэр ыарыһах өллө диэн суһал түмүккэ кэлбиттэр. Итиэннэ палаататыгар илдьэргэ тиэтэйбиттэр.
Тоҕо диэтэххэ, өскөтүн ыарыһах операционнай остуолга сытан эрэ өллөҕүнэ, бу операция оҥорбут эмчиккэ олус улахан охсуу. Аатыгар-суолугар эрэ буолбакка. Биир тылынан эттэххэ, рейтинэ түһэр. Салгыы эппэрээсийэ оҥорор бырааба быстыан сөп. Бу киниэхэ элбэх сыл үөрэммит киһиэхэ улахан охсуу буолар.
Төһө да клиническэй өлүү саҕаламмытыгар, эмтиир быраастар ыарыһаҕы өлөр өлүү тыҥыраҕыттан быыһыыр инниттэн, туох баары барытын тобулуохтаахтар, булуохтаахтар. Шансы көрдүөхтээхтэрэ. Ыарыһах киһи мэйиитэ үлэлиирин тухары. Ол кэрчик аҕыйах мүнүүтэнэн быһыллар, хааччахтанар. Ити киһи олоҕор күндү мүнүүтэлэр истэригэр туох баар реанимационнай миэрэлэри ылыахтаахтар. Бу кинилэр эбээһинэстэрэ. Ыарыһаҕы быыһаатахтарына эрэ, эбэтэр кинини быыһыырга туох баары барытын, кинилэртэн тутуллары барытын оҥоруохтаахтар. Туох да эчэйиини, буортуну ыарыһахха таһаарбакка туран. Оччоҕо эрэ кинилэр урут биэрбит Гиппократ андаҕарын толорбуттарынан ааҕыныахтаахтарын сөптөөҕө.
Онтон бу түбэлтэҕэ эмчиттэр тиэтэйбиттэр. Санитардар кинилэр ыйыыларын толоро охсон, өссө да тыыннаах киһини түргэнник морга илдьэ охсоллор. Тымныы морга ыарыһах өссө тоҥон, кини уорганнара үлэлииллэрин өссө ордук бытаардыбыттар.
Манна Александра көтөн кэлбит оруола улахан. Көтөн кэлээт убайын өлөр өлүүттэн быыһыырга сорунуулаахтык туруулаһар, кыаҕа тиийэринэн охсуһар. Итиэннэ сыалын ситиһэр.
Кэлин убайа Кеша балыыһаттан тахсыбытын кэннэ, кинини атаҕар туруор диэри көрбүт, истибит, кыра оҕолуу бүөбэйдээбит дьахтары сөбүлээн кэргэн ылбыта. Бииргэ 30 сыл устата дьоллоохтук олорбуттара. Кэлин кэргэнэ өлбүтэ. Онтон, манна ахтыллар Иннокентий Михайлович, төһө да анараа дойдуга атаҕынан үктэнэн баран, тиллэн, төттөрү бу олоххо төннүбүтэ. Билигин кини тыыннаах, дойдутугар олорор. Аны бэйэтэ дьону норуодунай медицина көмөтүнэн эмтиир. Онон төһө кыалларынан, дьоҥҥо-сэргэҕэ, биир дойдулаахтарыгар көмөлөһөр. Кинилэргэ туһалыы сылдьар.
Урукку өттүгэр, сыыстарбат буоллахпына, маннык дьиҥнээх тубэлтэ морга өлбүт диэбит киһилэрэ тиллибитин туһунан Саха сирин атын оройуоннарыгар, улуустарыгар тахсыбыта биллибэт.
Виталий СЛЕПЦОВ.
2018 с.
