Өбүгэлэрбит өйдөбүллэринэн, орто дойду “аллараттан адьарай сириттэн аргыардаах, үөһэттэн үлүскэннээх халлаантан үргүөрдээх, көҥдөй көҕүстээх” диэн буолара.
Ол да иһин кинилэр “аргыар аргыйар, үргүөр үргүйэр” сирдэрин үөһээ, аллараа дойду абааһылара киирэр-тахсар аартыктара диэн ордук дьаахханаллар этэ. Сир алдьанан орто уонна аллараа дойдулар икки ардылара “аһыллан” хаалбыт, абааһылар киирэр-тахсар сирдэрин “аһаҕас” сир диэн быһаараллара. Ол да иһин сири солуута суохха алдьатары, хаһары аньыыргыыллара. Сир оҥоһуутун, бурдук ыһыытын, маҥнай утаа, ити өйдөбүллэринэн сиэттэрэн, өбүгэлэрбит утарса сылдьыбыттара. Дьиэ-уот туттаары гыннахтарына хайаан даҕаны сиэр-туом тутуһан, сир-уот иччитин аһатан-алҕаан, сир анныттан абааһыны таһаарбат оҥорон баран биирдэ тутуу ыыталлара. Маны таһынан “абааһы суола” “ойуун аартыга” “ыарахан тыыннаах” сирдэр диэн өйдөбүллээхтэрэ.
Өбүгэлэрбит дьиэ олоҕуттан киһи этин-сиинин туруга эрэ буолбакка, кини кэлэр кэскилин дьылҕата улахан тутулуктааҕын билэллэрэ. Ол да иһин, ити билиилэригэр олоҕуран, дьиэлэрин хайа түбэһиэх туттубаттар этэ. Кинилэр балаҕан онно буолуохтаах сир олорорго төһө табыгастааҕын, соргулааҕын эбэтэр соргута суоҕун хайаан да сылыктаан, билгэлээн баран тутуу ыыталлара. Ол инниттэн, кыаллар буоллаҕына, ойууну эбэтэр көрбүөччүнү аҕалан көрдөрөллөрө, түүллээх киһини хоннорон билгэтэллэрэ. Онуоха түүллээх киһи куһаҕан түүлү көрбөккө, баттаппакка, үчүгэйдик хонон турдаҕына, үтүө түүлү түһээтэҕинэ бу сиргэ олохсуйуохха сөп эбит диэн тойоннууллара.
Бэйэлэрэ даҕаны сири чинчийэн, үөрэтэн, сылыктаан быһаараллара. Ол курдук, сир быһыытын-таһаатын үөрэтэн, абааһы олохсуйбат, сылдьыбат-суолламмат сирин көрдүүллэрэ. Былыргы айан суолун таһыгар “абааһы суолланар” диэн туттубаттара. Дьиҥинэн, былыргы эрэ айан суола буолбакка, аныгы да суол итинник абааһыланыан сөп. Ити туох дьон суоллана сылдьыбыттарыттан тутулуктаах. Холобур, ити суолунан уһун кэм устата суоллана-иистэнэ сылдьыбыт киһи бэйэтигэр тиийиннэҕинэ кини үөрэ суолланыан сөп.
Чугас эргин тыа саҕатын чинчийэн көрөллөрө. Элбэх төбөлөөх эбэтэр эриллэҕэс-буруллаҕас тииттэр үгүс буоллахтарына маннык сирдэри “абааһы олохсуйар” диэн тумна хаамаллара. Мас кэртэхтэринэ, чөҥөчөккө көндөй баар буоллаҕына, бу көҥдөйүнэн абааһы тахсар диэн маһы бүөлүү анньан кэбиһэллэрэ. Оннук элбэх көҥдөйдөөх тииттэр үүнэр сирдэрин эмиэ тумналлара. Дириҥ аппалары, уу хайа охсууларын, чүөмпэлэри-дьүөдьэлэри, булгунньахтары, тумуллары абааһы таптаан тохтуур, олохсуйар, суолланар сирдэринэн ааҕаллара. Үрэх сүнньүн көҥүһү батыһа, нуутара, маар сирдэргэ олохсуйбаттар этэ.
Ойууру аҥаар кырыытыттан солоон дьиэ-уот туттубаттара. Туттар да буоллахтарына алаас халдьыа өттүгэр, тыа иһигэр дириҥник киирбэккэ эрэ балаҕаннаах хотоннорун, тэлгэһэлэрин, ынах, сылгы аһыыр далларын, кыбыыларын оннулара тахсар гына солууллара. Кэрдибит мастарын чөҥөчөктөрүн түөрэн, сирин көннөрөн-дэхсилээн баран балаҕаннарын тутталлара. Куруҥ тыа саҕатыгар, алаас куула өттүгэр олохсуйбаттара. Алаас халдьыатыгар, ордук арҕаа, хоту өттүгэр хоннох сирдэргэ, тыа саҕатыгар тутталлара.
Эмпэрэ сыыр үрдүгэр, күөлү өҥөйө, күөл икки ардыгар эбэтэр күөл кытыытыгар ыкса өбүгэлэрбит олохсуйбаттар этэ. Кэрэх тииттээх, киһи уҥуохтаах сирдэртэн дьаахханаллара, ол иһин тэйиччи тутта сатыыллара. Умайбыт дьиэ оннугар туттубаттар этэ. Итинник сиргэ уот абааһыта олохсуйар, дьиэ иккистээн умайар дииллэрэ. Ол иһин уот турбут сирин быраҕан саҥа сиргэ көһөллөрө эбэтэр туттар да буоллахтарына умайбыт дьиэ оннуттан тус хоту-соҕуруу, илин-арҕаа хайысхаларынан буолбакка, “абааһы суолуттан” хадьы тутталлара. Түөлбэлэрин сирин-уотун “тыынын” тупсара сатыыллара. Уу мунньуллар, тохтуур, тоҥо ирэр сирдэри, аппалары-дьаппалары, быллаардары сүөһү-сылгы сааҕынан толорон сир туругун тупсараллара. Ол иһин, өтөхтөрү көрдөххө сирдэрэ-уоттара үксүлэрэ дэри-дэхси, көнө ньуурдаах, кураанах буолар.
Өбүгэлэрбит сир куһаҕан “тыынын” быһаарар ньымалардаах этилэр. Ол курдук, тиит хатырыгын суллаан киллэрэн эбэтэр инчэҕэй тирии кырбастарын дьиэ тутуохтарын баҕарар сирдэригэр онон-манан умсарыта тэлгииллэрэ уонна үөн-көйүүр үөскүүрүнэн тойоннууллара. Онтукаларын хас да хонон баран көрдөхтөрүнэ – үөн-көйүүр ыспыт буоллаҕына куһаҕан “тыыннаах” сиринэн билинэллэрэ. Сороҕор эт кырбастарын үтэһэлээн онон-манан сиргэ анньыталаан кэбиһэллэр. Ол эт хатарыттан эбэтэр төһө түргэнник сытыйарыттан, үөн-көйүүр ыһарыттан сир “тыынын” быһаараллара. Биһиги өбүгэлэрбит былыр-былыргыттан куһаҕан “тыыннаах” сиргэ араас үөн-көйүүр, паразит, вирус үөскүүрүн, күүскэ сайдарын үчүгэйдик билэллэр эбит.
Булчуттар тыаҕа үүтээн туттар сирдэрин өссө үүнээйилэринэн, ханнык көтөрдөр төһө уйа тутталларынан, туох үөн-көйүүр үөскүүрүнэн итиэннэ ыт ханна таптаан сытарынан билгэлииллэрэ. Сылгы, ынах сүөһү тоҕуоруһар, таптаан сытар-сынньанар сирдэрин үчүгэй “тыыннаах” сирдэринэн ааҕаллара. Сайыҥҥы киэһэ күн киириитигэр олохсуйуохтарын баҕарар сирдэринэн уһаты-туора хаамыталыыллара. Сорох сиринэн тымныынан илгийэр – ол аата, куһаҕан “тыыннаах” сиринэн билинэллэрэ. Өбүгэлэрбит ити билиилэрэ олохтооҕун кэнники арҕаа дойду чинчийээччилэрэ бигэргэтэн тураллар. Ол курдук, 1953 сыллаахха Г.Печке сири чинчийиитин түмүгүнэн аномальнай зоналарга сир кырыһын температурата көннөрү сирдээҕэр намыһаҕа быһаарыллан турар.
Сорох түбэлтэҕэ өбүгэлэрбит билиилэригэр-көрүүлэригэр аахайбакка дьиэлэрин-уоттарын ыаллар “өлүк” сир үрдүгэр туттан кэбиһэллэр. Ол түмүгэр, дьиэлээхтэр уйулҕаларыгар оҕустарыахтарын сөп. Оннук түбэлтэлэртэн биир холобуру көрүөҕүҥ.
Холобур. 1993 сыл муус устар ыйыгар Чурапчы улууһун биир бөһүөлэгиттэн М-втар диэн кэргэннии дьону Дьокуускайга психоневрологическай диспансерга киллэрээри аҕаллылар. Кыыс атын улуустан төрүттээх, сэттэ ыйдаах хат сылдьар эбит.
Бу ыал икки сыллааҕыта ойууру солоон уһаайбаланан дьиэ туттубут. Ол дьиэлэригэр балтараа сыл курдук олорон баран утуйбат буолан хаалбыттар. Түүннэри-күнүстэри тура хаама сылдьан үөһээ-аллараа дойду, абааһы эрэ туһунан кэпсии-ипсии сылдьар буолбуттар. Дойдуларыгар эмтии сатаан баран куоракка киллэрбиттэр. Уол аймахтарыгар түспүттэрин, убайдара ыҥыран көрдөрдө.
Бу дьон дьиэлэрин “өлүк” сиргэ туттубуттарын уонна абааһыга дьайдарбыттарын быһаардым. Куттарыгар-сүрдэригэр баар дьайдарыыларын ыраастаан, биир нэдиэлэ курдук эмтээбитим кэннэ үчүгэй буоланнар уол дойдутугар төннүбүтэ, оттон кыыс Дьокуускайга төрүүр дьиэҕэ эмтэнэ киирбитэ уонна ыһыах саҕана үчүгэйдик оҕолонон тахсыбыта.
Ыһыах кэнниттэн дойдуларыгар тиийэн уһаайбаларын чинчийэн көрдүм. Уһаайбаларын түөртэн биирин кэриҥэ, дьиэ турар муннуга “өлүк” сир эбит. Гаражтара, ампаардара уонна баанньыктара “өлүк” сир сүүрээннэригэр тураллар. Арай хотонноро эрэ ыраас сиргэ түбэспит. Бу “өлүк” сири “сабан”, аномальнай көстүүлэри суох оҥорбутум. Ити кэмтэн ыла бу ыал ити дьиэлэригэр билигин даҕаны үчүгэйдик олорор. Кинилэр 1995 сыллаахха иккистээн этэҥҥэ оҕоломмуттара.
Николай СЛЕПЦОВ-Сылык.
