Былыр-былыргыттан саха ыала алаастарынан бытанан да олордоллор, бэйэ-бэйэлэригэр ыалдьыттаһан, кэпсэтэн-ипсэтэн, кэһии-тутуу бэрсиһэллэрэ. Оҕолорун-урууларын айылҕаны кытта алтыһыннараллара, оҕо эрдэхтэриттэн үлэҕэ сыһыараллара. Айылҕаны харыстыырга, сиэри-туому тутуһарга үөрэтэллэрэ. Киэһэ аайы остуоруйалаан, сорох дьоро киэһэҕэ хам-түм олоҥхоһут тиийэн кэллэҕинэ ас-үөл тардан, көмүлүөк оһох иннигэр бары мустан олоҥхо истэллэрэ.
Ити курдук Хоптолоох диэн алааска үс ыал олохсуйан олорбуттара. Сайынын кустаан, балыктаан, кыһынын куобахтаан айахтарын ииттэллэрэ. Микиитэ Мэхээлэп уола Сөдүөт сааһа ситэн, Марыына диэн кыыһы суорумньунан ойох ылан ыаллыы алаастан көһөрөн аҕалбыта. Марыына, саҥа уон аҕыһын туолбут кыыс, тулаайах саҥаһыгар Маайаҕа илии-атах буолан улааппыта. Үлэни-хамнаһы кыайар. Иистэнньэҥ бэрдэ. Аска-үөлгэ сыстаҕас. Түргэн-тарҕан туттуулаах, ыраас-чэбэр кыыс. Алаас ыала уонна саҥа аймахтара Тарааһаптар мустан баалларынан-суохтарынан кыра уруу тэрийбиттэрэ.
Кийииттэрэ эйэҕэс-сайаҕас майгылаах, бүгүрү үлэһит. Тас көрүҥүнэн номоҕон, уһун суһуохтаах, орто уҥуохтаах, быһыы-таһаа мааны, дьороҕор сотолоох, ыйаастыгас соҕус харахтаах, кырыылаах муруннаах, төгүрүк сирэйдээх, нарын-намчы уостаах.
Эрэ Сөдүөт эт-лахса киһи. Орто уҥуохтаах, турбут-олорбут, кэлбит-барбыт үлэһит үтүөтэ. Икки сыл дьоннорун кытта эйэ-дэмнээхтик олордулар. Бэйэ-бэйэлэрин олус таптаһаллар.
Күн-дьыл ааһара түргэнэ сүрдээх. Үһүс сылларыгар Марыына моонньугар искэн тахсан эрэйдээтэ. Күн-түүн улаатан иһэр… Хотуна Хобороос отунан-маһынан эмтии сатаата да, туһа суох. Марыына барахсан сыта мээрик буолла. Хотуна аах хаарыан кийииппитин “куоттараары” гынныбыт диэн кыыс көрбөтүгэр ытаһаллар. Сөдүөт ойоҕун уоскута сатыыр. Имэрийэр-томоруйар, сыллыыр. Үрдүк айыылартан көрдөһөр-ааттаһар. Күөх сайыны билбэккэ ааһаллар… Торбостоох ынахтарыгар оттоон, сир астаан соло булбаттар.
Күһүөрү от-мас хагдарыйыыта биир сарсыарда чэйдии олордохторуна, билбэт киһилэрэ киирэн кэлэр, көрдөхтөрүнэ туох эрэ омук курдук. Дорооболоһоот, аас-туор олороллорун көрөн киирбит киһи сахалыы ыйытар: “Ыарыһах баар дуо? Хайдах ыалдьар?”. Сөдүөт: “Моонньутугар искэн тахсан баалаата”, – диир. Ыалдьыт: “Күлгэритэ булан аҕалыҥ”, – диир. Сөдүөт түргэнник үс күлгэрини булан аҕалар.
Ыалдьыт илиитин суунан, Марыына моонньун инчэҕэй сотторунан сотон баран күлгэрини искэнигэр уурар. Көрдөххө, күлгэри искэҥҥэ хам сыстан оборор курдук. Чаас курдук оборон баран муостаҕа сууллан түһэр. Сөдүөт ылан хаппахтаах иһиккэ быраҕар. Иккис күлгэри өр хам сыстан оборор. Эмиэ хаппахтаах иһиккэ угаллар. Үһүс күлгэри өссө уһуннук оборор. Марыына арыый чэпчээн, утуйан нусхарыйан хаалар.
Нөҥүө күнүгэр хонон-өрөөн, атын саҥа күлгэринэн эмтээн, Марыына атаҕар турар. Дьиэлээхтэр үөрүү бөҕө. Дьэ киһилэрин кытта билсэн, кэпсэппиттэрэ Ким-Ир-Сен диэн ааттаах кэриэй эбит. Күө-дьаа кэпсэтэн үөрэ-көтө аһыыллар, сахалыы саҥарарыттан астыналлар. Кыра харчы, ас-үөл биэрэн ыыппыттар.
Кэриэй эмтээбитин кэнниттэн Марыына сыыйа-баайа искэнэ тардан, кэлин харахтан сыыһы ылбыт курдук үтүөрэн хаалбыта. Оо, кэриэй барахсан! Киэн тутта ахталлар. Урут биһиги кыра эрдэхпитинэ биир кэриэй “Хочуоран” диэн алааска луук олордубута, ол хойукка диэри хас эмэ сылы быһа үүнэрэ. Аҕам оттуу барара, кэлэригэр луугу куулга симэн аҕалара.
Сөдүөттээх кэлин бөһүөлэккэ көһөн киирбиттэрэ. Эр киһи тутууга үлэлиирэ, Марыына оскуолаҕа остуорастыыра. Кыыс оҕолонон ньир-бааччы олороллор.
Сыл – хонук. Кыыстара улаатан учуутал үөрэҕэр үөрэнэн куоракка үлэлии сылдьар. София Федотовна диэн. Эһээлээх эбээлэрэ күн сириттэн күрэммиттэрэ. Биир үтүө күн эрдэ сэрэппэккэ эрэ Соня таптыыр киһитин, кэриэйи дьонугар билиһиннэрэ аҕалар. Кыыстара уоллаах кэлбитин көрөн үөрэллэр. Билсибиттэрэ уолбут кэриэй эбит. Сахалыы билбэт. Аата эмиэ Ким-Ир-Сен диэн. Марыына кыыһыгар этэр: “Аата саха уола баранан кэриэйи буллуҥ?” – диэн мөҕөөрү гыммытын Сөдүөт быһа түһэр: “Марыынаа, ыарыыгын умуннуҥ дуо? Ким үтүөрдүбүтэй?” – диир. Марыына: “Кэриэй барахсан! Ким-Ир-Сен”, – диэн үөрэ түһэр…
Бу уол аата Ким-Ир-Сен эбит, хата кэриэйбитин саната сылдьыаҕа диэн үөрэллэр. Марыына кыыһынаан остуол хотойорунан ас-үөл тардаллар. Кыыстарын кэриэйи кытта холбоон, үөрэ-көтө олороллор. Быыһы сэгэтэн көрдөххө Ким-Ир-Сен кыыстанан, тутуу инженерэ буолан Дьокуускай куоракка түөрт сиэннэнэн, дьиэлэнэн-уоттанан дьоллоохтук олороллор. Кэриэйдэр утумнара салҕанар…
Харыстаана КАРДАШЕВСКАЯ.
2021 с.
